MahaExam अभ्यास नोट्स

रायगड किल्ला: स्वराज्याची राजधानी | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

रायगड किल्ला: स्वराज्याची राजधानी

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

रायगड हा महाराष्ट्रातील सर्वात महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक किल्ला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याला स्वराज्याची राजधानी म्हणून निवडले होते. हा किल्ला रायगड जिल्ह्यातील महाड तालुक्यात सह्याद्रीच्या रांगेत वसलेला आहे.

सविस्तर माहिती

रायगड किल्ला पूर्वी 'रायरी' या नावाने ओळखला जात असे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जावळीच्या चंद्रराव मोरे यांच्याकडून हा किल्ला जिंकून घेतला. हिरोजी इंदुलकर या प्रसिद्ध वास्तुविशारदाने या किल्ल्याची पुनर्रचना केली. ६ जून १६७४ रोजी याच किल्ल्यावर महाराजांचा राज्याभिषेक सोहळा पार पडला. या किल्ल्यावर होळीचा माळ, राजदरबार, गंगासागर तलाव आणि महाराजांची समाधी ही प्रमुख प्रेक्षणीय स्थळे आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

राज्याभिषेक

राजाला अधिकृतपणे गादीवर बसवण्याचा धार्मिक आणि राजकीय विधी.

दुर्गराज

किल्ल्यांचा राजा, रायगडला त्याच्या भव्यतेमुळे 'दुर्गराज' असेही म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • रायगड किल्ला महाड तालुक्यात स्थित आहे.
  • या किल्ल्याचे जुने नाव 'रायरी' होते.
  • ६ जून १६७४ रोजी शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला.
  • किल्ल्याचे मुख्य वास्तुविशारद हिरोजी इंदुलकर होते.
  • रायगडवर महाराजांची समाधी आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • रायगड किल्ला समुद्रसपाटीपासून सुमारे २८५१ फूट उंचीवर आहे.
  • गडावर जाण्यासाठी 'महादरवाजा' हा मुख्य प्रवेशद्वार आहे.
  • रायगडला 'जिब्राल्टर ऑफ द ईस्ट' असेही म्हटले जाते.
  • रायगडवर ३ एप्रिल १६८० रोजी शिवाजी महाराजांचे निधन झाले.
  • गडावर 'नगारखाना' ही वास्तू आजही सुस्थितीत आहे.

उदाहरणे

राजदरबार

रायगडवरील राजदरबार हे महाराजांच्या प्रशासकीय कार्याचे केंद्र होते, जिथे ते परकीय राजदूतांना भेटत असत.

गंगासागर तलाव

राज्याभिषेकासाठी विविध नद्यांचे पाणी आणून या तलावात एकत्र केले होते, म्हणून याला गंगासागर म्हणतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

राज्याभिषेकाची तारीख (६ जून १६७४) लक्षात ठेवा.
वास्तुविशारद हिरोजी इंदुलकर यांचे नाव महत्त्वाचे आहे.
किल्ल्याचे जुने नाव 'रायरी' हे वारंवार विचारले जाते.
गडावरील प्रमुख वास्तूंची नावे पाठ करा.

⚠️ सामान्य चुका

रायगड कोणत्या जिल्ह्यात आहे हे विसरणे (उत्तर: रायगड जिल्हा).
राज्याभिषेकाचे वर्ष चुकीचे लिहिणे.
किल्ल्याचे जुने नाव आणि नवीन नाव यात गोंधळ करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. रायगड किल्ल्याचे जुने नाव काय होते?
अप्रतापगड
बरायरी
कतोरणा
डराजगड
योग्य उत्तर: ब) रायरी

स्पष्टीकरण: रायगड किल्ल्याचे जुने नाव रायरी होते.
2. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक कोणत्या वर्षी झाला?
अ१६७०
ब१६७४
क१६८०
ड१६६५
योग्य उत्तर: ब) १६७४

स्पष्टीकरण: ६ जून १६७४ रोजी रायगडवर राज्याभिषेक झाला.
3. रायगड किल्ल्याचे मुख्य वास्तुविशारद कोण होते?
अबाजी प्रभू देशपांडे
बहिरोजी इंदुलकर
कतानाजी मालुसरे
डकान्होजी आंग्रे
योग्य उत्तर: ब) हिरोजी इंदुलकर

स्पष्टीकरण: हिरोजी इंदुलकर यांनी रायगड किल्ल्याची पुनर्रचना केली.
4. रायगड किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बसातारा
करायगड
डरत्नागिरी
योग्य उत्तर: क) रायगड

स्पष्टीकरण: रायगड किल्ला रायगड जिल्ह्यातील महाड तालुक्यात आहे.
5. रायगडला कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अदुर्गराज
बस्वराज्य
ककिल्लेदार
डगडपती
योग्य उत्तर: अ) दुर्गराज

स्पष्टीकरण: रायगडला त्याच्या भव्यतेमुळे 'दुर्गराज' म्हटले जाते.
6. रायगडवर शिवाजी महाराजांचे निधन कोणत्या वर्षी झाले?
अ१६७४
ब१६८०
क१६८५
ड१६९०
योग्य उत्तर: ब) १६८०

स्पष्टीकरण: ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडवर महाराजांचे निधन झाले.
7. रायगड किल्ल्यावर कोणता तलाव प्रसिद्ध आहे?
अशिवसागर
बगंगासागर
कराजसागर
डविष्णूसुगर
योग्य उत्तर: ब) गंगासागर

स्पष्टीकरण: गंगासागर तलाव रायगडवर स्थित आहे.
8. रायगड किल्ला कोणत्या डोंगररांगेत आहे?
असातपुडा
बसह्याद्री
कविंध्य
डअरावली
योग्य उत्तर: ब) सह्याद्री

स्पष्टीकरण: रायगड सह्याद्रीच्या रांगेत वसलेला आहे.
9. रायगड किल्ल्याचा मुख्य दरवाजा कोणता आहे?
अकोकण दरवाजा
बमहादरवाजा
कशिवाजी दरवाजा
डरायगड दरवाजा
योग्य उत्तर: ब) महादरवाजा

स्पष्टीकरण: महादरवाजा हा रायगडचा मुख्य प्रवेशद्वार आहे.
10. शिवाजी महाराजांनी रायगड कोणाकडून जिंकला होता?
अआदिलशाह
बनिजामशाह
कचंद्रराव मोरे
डमुघल
योग्य उत्तर: क) चंद्रराव मोरे

स्पष्टीकरण: जावळीचे चंद्रराव मोरे यांच्याकडून महाराजांनी रायरी जिंकला.
11. रायगड किल्ल्याला 'जिब्राल्टर ऑफ द ईस्ट' असे कोणी म्हटले?
अमराठा इतिहासकार
बब्रिटीश अधिकारी
कमुघल इतिहासकार
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) ब्रिटीश अधिकारी

स्पष्टीकरण: ब्रिटीश अधिकाऱ्यांनी रायगडच्या अभेद्यतेमुळे त्याला हे नाव दिले.
12. रायगडवर राज्याभिषेकासाठी कोणत्या नद्यांचे पाणी आणले होते?
अगंगा, यमुना, सरस्वती
बगोदावरी, कृष्णा, कावेरी
कसिंधू, गंगा, नर्मदा
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) गंगा, यमुना, सरस्वती

स्पष्टीकरण: राज्याभिषेकासाठी पवित्र नद्यांचे पाणी आणले होते.
13. रायगड किल्ल्याची उंची किती फूट आहे?
अ२०००
ब२८५१
क३५००
ड४०००
योग्य उत्तर: ब) २८५१

स्पष्टीकरण: रायगडची उंची सुमारे २८५१ फूट आहे.
14. रायगडवर कोणाची समाधी आहे?
असंभाजी महाराज
बशिवाजी महाराज
कराजाराम महाराज
डतानाजी मालुसरे
योग्य उत्तर: ब) शिवाजी महाराज

स्पष्टीकरण: रायगडवर छत्रपती शिवाजी महाराजांची समाधी आहे.
15. रायगड किल्ल्यावर कोणता भाग प्रशासकीय कामासाठी वापरला जात असे?
अहोळीचा माळ
बराजदरबार
कबालेकिल्ला
डतटबंदी
योग्य उत्तर: ब) राजदरबार

स्पष्टीकरण: राजदरबार हे प्रशासकीय कामाचे केंद्र होते.
16. रायगड किल्ल्याच्या बांधकामात कोणत्या दगडाचा वापर प्रामुख्याने झाला आहे?
असंगमरवर
बबेसाल्ट
कग्रॅनाइट
डवाळूचा खडक
योग्य उत्तर: ब) बेसाल्ट

स्पष्टीकरण: सह्याद्रीतील बेसाल्ट खडकाचा वापर किल्ल्याच्या बांधकामात झाला आहे.
17. रायगड किल्ल्यावर कोणत्या दिवशी राज्याभिषेक झाला?
अ६ जून
ब१५ ऑगस्ट
क२६ जानेवारी
ड१ मे
योग्य उत्तर: अ) ६ जून

स्पष्टीकरण: ६ जून १६७४ रोजी राज्याभिषेक झाला.
18. रायगड किल्ल्यावर कोणत्या वास्तूचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात?
अनगारखाना
बराजवाडा
कअष्टप्रधान वाडा
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: रायगडवर या सर्व वास्तूंचे अवशेष पाहायला मिळतात.
19. रायगड किल्ला कोणत्या तालुक्यात आहे?
अमाणगाव
बमहाड
कपेण
डपनवेल
योग्य उत्तर: ब) महाड

स्पष्टीकरण: रायगड किल्ला महाड तालुक्यात आहे.
20. रायगड किल्ल्याचे महत्त्व कशासाठी आहे?
अव्यापारी केंद्र
बस्वराज्याची राजधानी
कधार्मिक स्थळ
डपर्यटन स्थळ
योग्य उत्तर: ब) स्वराज्याची राजधानी

स्पष्टीकरण: रायगड हे स्वराज्याची राजधानी म्हणून ओळखले जाते.