MahaExam अभ्यास नोट्स

ऐतिहासिक पुरंदर किल्ला: अभ्यासपूर्ण माहिती | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

ऐतिहासिक पुरंदर किल्ला: अभ्यासपूर्ण माहिती

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

पुरंदर किल्ला हा महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक किल्ला आहे. सह्याद्रीच्या रांगेत वसलेला हा किल्ला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यातील एक अभेद्य बुरुज मानला जातो.

सविस्तर माहिती

पुरंदर किल्ला पुणे जिल्ह्यातील सासवड जवळ आहे. हा किल्ला दोन भागात विभागलेला आहे: 'पुरंदर' आणि 'वज्रगड' (रुद्रमाळ). पुरंदर किल्ल्याचा इतिहास अत्यंत गौरवशाली आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान शिवनेरी असले, तरी महाराजांच्या आयुष्यातील अनेक महत्त्वाच्या घडामोडी पुरंदरशी संबंधित आहेत. पुरंदरचा तह हा मुघल आणि मराठा साम्राज्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा राजकीय करार होता.

महत्त्वाच्या संज्ञा

बालेकिल्ला

किल्ल्याचा सर्वात उंच आणि सुरक्षित भाग, जिथे मुख्य वाडे किंवा प्रशासकीय इमारती असतात.

पुरंदरचा तह

१६६५ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज आणि मिर्झा राजे जयसिंग यांच्यात झालेला ऐतिहासिक तह.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • पुरंदर किल्ला पुणे जिल्ह्यात सासवड जवळ स्थित आहे.
  • हा किल्ला समुद्रसपाटीपासून सुमारे ४४७२ फूट उंचीवर आहे.
  • पुरंदर किल्ल्यावर छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म झाला.
  • पुरंदरच्या तहाने शिवाजी महाराजांना २३ किल्ले मुघलांना द्यावे लागले होते.
  • येथे 'पुरंदर' आणि 'वज्रगड' असे दोन किल्ले आहेत.

महत्त्वाची तथ्ये

  • पुरंदर किल्ल्यावर छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म १४ मे १६५७ रोजी झाला.
  • मुरारबाजी देशपांडे हे पुरंदरचे किल्लेदार होते.
  • पुरंदरचा तह ११ जून १६६५ रोजी झाला.
  • पुरंदर किल्ला हा गिरीदुर्ग प्रकारात मोडतो.
  • स्वातंत्र्यानंतर पुरंदर किल्ल्याचा वापर लष्करी केंद्र म्हणून केला जात असे.

उदाहरणे

पुरंदरचे महत्त्व

स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी पुरंदरने अनेक आक्रमणे झेलली आहेत, विशेषतः दिलेरखानाच्या आक्रमणावेळी मुरारबाजी देशपांडे यांनी दाखवलेले शौर्य आजही इतिहासात अजरामर आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

पुरंदरचा तह कोणामध्ये झाला आणि तो कधी झाला, हे वर्ष आणि व्यक्तींची नावे लक्षात ठेवा.
मुरारबाजी देशपांडे यांचे नाव पुरंदर किल्ल्याशी संबंधित आहे, हे विसरू नका.
छत्रपती संभाजी महाराजांचे जन्मस्थान पुरंदर आहे, हे लक्षात ठेवा.
किल्ल्याचे प्रकार (गिरीदुर्ग, जलदुर्ग) यावर प्रश्न विचारले जातात, पुरंदर हा गिरीदुर्ग आहे.

⚠️ सामान्य चुका

पुरंदर आणि पन्हाळा यातील गोंधळ करणे टाळा.
पुरंदरचा तह १६६५ मध्ये झाला, १६६६ किंवा इतर वर्षे लक्षात ठेवू नका.
पुरंदर किल्ल्यावर संभाजी महाराजांचा जन्म झाला, शिवाजी महाराजांचा नाही (त्यांचा जन्म शिवनेरीवर झाला).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. पुरंदर किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
असातारा
बपुणे
करायगड
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: पुरंदर किल्ला पुणे जिल्ह्यातील सासवड जवळ स्थित आहे.
2. पुरंदरचा तह कोणत्या वर्षी झाला?
अ१६६०
ब१६६५
क१६७०
ड१६७४
योग्य उत्तर: ब) १६६५

स्पष्टीकरण: पुरंदरचा तह ११ जून १६६५ रोजी झाला.
3. छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म कोणत्या किल्ल्यावर झाला?
अरायगड
बशिवनेरी
कपुरंदर
डप्रतापगड
योग्य उत्तर: क) पुरंदर

स्पष्टीकरण: छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म १४ मे १६५७ रोजी पुरंदर किल्ल्यावर झाला.
4. पुरंदर किल्ल्याचे रक्षण करताना कोणत्या किल्लेदाराने हौतात्म्य पत्करले?
अतानाजी मालुसरे
बबाजीप्रभू देशपांडे
कमुरारबाजी देशपांडे
डकान्होजी जेधे
योग्य उत्तर: क) मुरारबाजी देशपांडे

स्पष्टीकरण: पुरंदरच्या लढाईत मुरारबाजी देशपांडे यांनी अतुलनीय शौर्य गाजवून हौतात्म्य पत्करले.
5. पुरंदर किल्ल्याच्या शेजारी कोणता छोटा किल्ला आहे?
अवज्रगड
बराजगड
कतोरणा
डसिंहगड
योग्य उत्तर: अ) वज्रगड

स्पष्टीकरण: पुरंदर किल्ल्याच्या शेजारी वज्रगड (रुद्रमाळ) हा किल्ला आहे.
6. पुरंदरचा तह कोणामध्ये झाला?
अशिवाजी महाराज आणि औरंगजेब
बशिवाजी महाराज आणि मिर्झा राजे जयसिंग
कशिवाजी महाराज आणि अफजल खान
डशिवाजी महाराज आणि दिलेरखान
योग्य उत्तर: ब) शिवाजी महाराज आणि मिर्झा राजे जयसिंग

स्पष्टीकरण: पुरंदरचा तह शिवाजी महाराज आणि मिर्झा राजे जयसिंग यांच्यात झाला.
7. पुरंदर किल्ला कोणत्या प्रकारात मोडतो?
अजलदुर्ग
बभुईकोट
कगिरीदुर्ग
डवनदुर्ग
योग्य उत्तर: क) गिरीदुर्ग

स्पष्टीकरण: डोंगरावर असलेल्या किल्ल्याला गिरीदुर्ग म्हणतात, पुरंदर हा गिरीदुर्ग आहे.
8. पुरंदरच्या तहाने शिवाजी महाराजांना किती किल्ले मुघलांना द्यावे लागले?
अ१५
ब२०
क२३
ड२५
योग्य उत्तर: क) २३

स्पष्टीकरण: पुरंदरच्या तहाच्या अटीनुसार शिवाजी महाराजांना २३ किल्ले मुघलांना द्यावे लागले.
9. पुरंदर किल्ल्याची उंची अंदाजे किती फूट आहे?
अ३०००
ब४४७२
क५०००
ड२५००
योग्य उत्तर: ब) ४४७२

स्पष्टीकरण: पुरंदर किल्ल्याची उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे ४४७२ फूट आहे.
10. पुरंदर किल्ल्यावर कोणत्या देवतेचे मंदिर प्रसिद्ध आहे?
अभवानी माता
बपुरंदरेश्वर
कखंडोबा
डगणपती
योग्य उत्तर: ब) पुरंदरेश्वर

स्पष्टीकरण: पुरंदर किल्ल्यावर पुरंदरेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे.
11. पुरंदरच्या लढाईत मुघलांचे नेतृत्व कोणी केले होते?
अशाइस्ता खान
बदिलेरखान
कमिर्झा राजे जयसिंग
डऔरंगजेब
योग्य उत्तर: ब) दिलेरखान

स्पष्टीकरण: पुरंदरच्या वेढ्यात मुघल सैन्याचे नेतृत्व दिलेरखान करत होता.
12. पुरंदर किल्ला कोणत्या डोंगररांगेत येतो?
असातपुडा
बसह्याद्री
कबालाघाट
डमहादेव डोंगररांग
योग्य उत्तर: ब) सह्याद्री

स्पष्टीकरण: पुरंदर किल्ला सह्याद्रीच्या डोंगररांगेत येतो.
13. पुरंदरचा तह कोणत्या दिवशी झाला?
अ६ जून
ब११ जून
क१५ ऑगस्ट
ड२६ जानेवारी
योग्य उत्तर: ब) ११ जून

स्पष्टीकरण: पुरंदरचा तह ११ जून १६६५ रोजी झाला.
14. पुरंदर किल्ल्याचा वापर स्वातंत्र्यानंतर कशासाठी केला जात असे?
अपर्यटन केंद्र
बलष्करी केंद्र
कशाळा
डसंग्रहालय
योग्य उत्तर: ब) लष्करी केंद्र

स्पष्टीकरण: स्वातंत्र्यानंतर पुरंदर किल्ल्याचा वापर लष्करी केंद्र (NCC प्रशिक्षण) म्हणून केला जात असे.
15. मुरारबाजी देशपांडे हे कोणत्या किल्ल्याचे किल्लेदार होते?
अराजगड
बपुरंदर
कसिंहगड
डलोहगड
योग्य उत्तर: ब) पुरंदर

स्पष्टीकरण: मुरारबाजी देशपांडे हे पुरंदर किल्ल्याचे किल्लेदार होते.
16. पुरंदर किल्ल्याच्या पायथ्याशी कोणते शहर आहे?
अपुणे
बसासवड
कजुन्नर
डकराड
योग्य उत्तर: ब) सासवड

स्पष्टीकरण: पुरंदर किल्ल्याच्या पायथ्याशी सासवड हे शहर आहे.
17. पुरंदरच्या तहाच्या वेळी मुघल बादशहा कोण होता?
अअकबर
बशहाजहान
कऔरंगजेब
डजहांगीर
योग्य उत्तर: क) औरंगजेब

स्पष्टीकरण: पुरंदरच्या तहाच्या वेळी मुघल बादशहा औरंगजेब होता.
18. पुरंदर किल्ल्यावर कोणाची समाधी आहे?
अशिवाजी महाराज
बसंभाजी महाराज
कमुरारबाजी देशपांडे
डतानाजी मालुसरे
योग्य उत्तर: क) मुरारबाजी देशपांडे

स्पष्टीकरण: पुरंदर किल्ल्यावर मुरारबाजी देशपांडे यांची समाधी आहे.
19. पुरंदर किल्ल्याचे दोन भाग कोणते?
अपुरंदर आणि वज्रगड
बपुरंदर आणि बालेकिल्ला
कपुरंदर आणि माची
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) पुरंदर आणि वज्रगड

स्पष्टीकरण: पुरंदर किल्ल्याचे दोन मुख्य भाग म्हणजे पुरंदर आणि वज्रगड.
20. पुरंदरचा तह कोणत्या तहाचा भाग मानला जातो?
अमराठा-मुघल संघर्ष
बमराठा-इंग्रज संघर्ष
कमराठा-निजाम संघर्ष
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) मराठा-मुघल संघर्ष

स्पष्टीकरण: पुरंदरचा तह हा मराठा-मुघल संघर्षातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.