MahaExam अभ्यास नोट्स

प्रतापगड किल्ला: ऐतिहासिक महत्त्व आणि अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

प्रतापगड किल्ला: ऐतिहासिक महत्त्व आणि अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

प्रतापगड हा महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक किल्ला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाची साक्ष देणारा हा किल्ला 'प्रतापगडचे युद्ध' आणि अफजलखानाचा वध या ऐतिहासिक घटनेसाठी जगप्रसिद्ध आहे.

सविस्तर माहिती

प्रतापगड किल्ला सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर तालुक्यात आहे. हा किल्ला जावळीच्या खोऱ्यात असून, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६५६ मध्ये मोरोपंत पिंगळे यांच्या देखरेखीखाली हा किल्ला बांधून घेतला. या किल्ल्याचे भौगोलिक स्थान अत्यंत मोक्याचे आहे, कारण येथून कोकण आणि घाटावरील प्रदेशावर नियंत्रण ठेवणे सोपे होते. १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी याच किल्ल्याच्या पायथ्याशी शिवाजी महाराज आणि अफजलखान यांची भेट झाली, जिथे महाराजांनी आपल्या चातुर्याने अफजलखानाचा वध केला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

जावळीचे खोरे

सातारा जिल्ह्यातील एक दुर्गम आणि घनदाट जंगल असलेला भाग, जो ऐतिहासिक काळात चंद्रराव मोरे यांच्या अधिपत्याखाली होता.

अफजलखान वध

१० नोव्हेंबर १६५९ रोजी प्रतापगडच्या पायथ्याशी शिवाजी महाराजांनी आदिलशाही सरदार अफजलखानाचा केलेला पराभव व वध.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • प्रतापगड किल्ला सातारा जिल्ह्यात आहे.
  • या किल्ल्याची निर्मिती १६५६ मध्ये झाली.
  • किल्ल्याचे मुख्य वास्तुविशारद मोरोपंत पिंगळे होते.
  • किल्ल्यावर भवानी मातेचे प्रसिद्ध मंदिर आहे.
  • येथे अफजलखानाचा दर्गा देखील आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • प्रतापगडची उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे ३५४३ फूट आहे.
  • किल्ल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा अश्वारूढ पुतळा आहे, ज्याचे अनावरण १९५७ मध्ये झाले.
  • प्रतापगडच्या युद्धात जिवा महालाने 'होता जिवा म्हणून वाचला शिवा' ही उक्ती सार्थ केली.
  • हा किल्ला 'जावळीचा किल्ला' म्हणूनही ओळखला जातो.

उदाहरणे

रणनीतीचे उदाहरण

शिवाजी महाराजांनी प्रतापगडची निवड करून अफजलखानाला आपल्या सोयीच्या ठिकाणी बोलावले, हे त्यांच्या उत्कृष्ट युद्धनीतीचे उदाहरण आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रतापगडच्या युद्धाची तारीख (१० नोव्हेंबर १६५९) लक्षात ठेवा.
किल्ल्याचे निर्माते मोरोपंत पिंगळे यांचे नाव लक्षात ठेवा.
किल्ल्यावर असलेल्या भवानी मातेच्या मंदिराचा उल्लेख लक्षात ठेवा.
जिल्हा (सातारा) आणि तालुका (महाबळेश्वर) यावर प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

प्रतापगड आणि पन्हाळगड यांच्यातील घटनांमध्ये गोंधळ करणे.
किल्ल्याच्या निर्मितीचे वर्ष चुकीचे लक्षात ठेवणे.
अफजलखानाच्या वधाची तारीख चुकीची लिहिणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. प्रतापगड किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बसातारा
ककोल्हापूर
डरायगड
योग्य उत्तर: ब) सातारा

स्पष्टीकरण: प्रतापगड किल्ला सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर तालुक्यात आहे.
2. प्रतापगड किल्ल्याची निर्मिती कोणत्या वर्षी झाली?
अ१६५०
ब१६५६
क१६६०
ड१६७४
योग्य उत्तर: ब) १६५६

स्पष्टीकरण: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६५६ मध्ये प्रतापगड किल्ला बांधून घेतला.
3. प्रतापगड किल्ल्याचे मुख्य वास्तुविशारद कोण होते?
अतानाजी मालुसरे
बबाजीप्रभू देशपांडे
कमोरोपंत पिंगळे
डनेताजी पालकर
योग्य उत्तर: क) मोरोपंत पिंगळे

स्पष्टीकरण: प्रतापगड किल्ल्याचे बांधकाम मोरोपंत पिंगळे यांच्या देखरेखीखाली झाले.
4. अफजलखानाचा वध कोणत्या किल्ल्याच्या पायथ्याशी झाला?
अरायगड
बप्रतापगड
कपन्हाळगड
डराजगड
योग्य उत्तर: ब) प्रतापगड

स्पष्टीकरण: १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी प्रतापगडच्या पायथ्याशी अफजलखानाचा वध झाला.
5. प्रतापगड किल्ल्यावर कोणत्या देवीचे प्रसिद्ध मंदिर आहे?
अतुळजाभवानी
बभवानी माता
कसप्तशृंगी
डमहालक्ष्मी
योग्य उत्तर: ब) भवानी माता

स्पष्टीकरण: प्रतापगड किल्ल्यावर भवानी मातेचे मंदिर आहे, ज्याची स्थापना शिवाजी महाराजांनी केली होती.
6. प्रतापगडचे युद्ध कोणाकोणामध्ये झाले?
अशिवाजी महाराज आणि औरंगजेब
बशिवाजी महाराज आणि अफजलखान
कशिवाजी महाराज आणि शाहिस्तेखान
डशिवाजी महाराज आणि सिद्दी जोहर
योग्य उत्तर: ब) शिवाजी महाराज आणि अफजलखान

स्पष्टीकरण: प्रतापगडचे युद्ध शिवाजी महाराज आणि आदिलशाही सरदार अफजलखान यांच्यात झाले.
7. प्रतापगड किल्ला कोणत्या खोऱ्यात स्थित आहे?
अकोकण
बजावळीचे खोरे
कमावळ
डघाटमाथा
योग्य उत्तर: ब) जावळीचे खोरे

स्पष्टीकरण: प्रतापगड किल्ला जावळीच्या घनदाट खोऱ्यात स्थित आहे.
8. प्रतापगडच्या युद्धात शिवाजी महाराजांच्या अंगरक्षकाचे नाव काय होते?
अतानाजी मालुसरे
बजिवा महाला
कयेसाजी कंक
डबाजी पासलकर
योग्य उत्तर: ब) जिवा महाला

स्पष्टीकरण: अफजलखानाच्या हल्ल्यापासून शिवाजी महाराजांचे रक्षण जिवा महालाने केले होते.
9. प्रतापगड किल्ल्यावर शिवाजी महाराजांचा अश्वारूढ पुतळा कधी बसवण्यात आला?
अ१९४७
ब१९५०
क१९५७
ड१९६०
योग्य उत्तर: क) १९५७

स्पष्टीकरण: प्रतापगड किल्ल्यावर शिवाजी महाराजांचा पुतळा १९५७ मध्ये बसवण्यात आला.
10. प्रतापगड किल्ला कोणत्या तालुक्यात येतो?
अवाई
बकराड
कमहाबळेश्वर
डपाटण
योग्य उत्तर: क) महाबळेश्वर

स्पष्टीकरण: प्रतापगड किल्ला सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर तालुक्यात आहे.
11. अफजलखानाचा वध कोणत्या तारखेला झाला?
अ१० नोव्हेंबर १६५९
ब१५ नोव्हेंबर १६५९
क१० डिसेंबर १६५९
ड५ नोव्हेंबर १६५९
योग्य उत्तर: अ) १० नोव्हेंबर १६५९

स्पष्टीकरण: अफजलखानाचा वध १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी झाला.
12. प्रतापगड किल्ल्याची समुद्रसपाटीपासून उंची किती आहे?
अ२००० फूट
ब३५४३ फूट
क४५०० फूट
ड५००० फूट
योग्य उत्तर: ब) ३५४३ फूट

स्पष्टीकरण: प्रतापगड किल्ल्याची उंची सुमारे ३५४३ फूट आहे.
13. प्रतापगड किल्ल्यावर कोणाचा दर्गा आहे?
अऔरंगजेब
बअफजलखान
कशाहिस्तेखान
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) अफजलखान

स्पष्टीकरण: प्रतापगडच्या पायथ्याशी अफजलखानाचा दर्गा आहे.
14. जावळीचे खोरे कोणाच्या अधिपत्याखाली होते?
अशिवाजी महाराज
बचंद्रराव मोरे
कआदिलशाह
डनिजामशाह
योग्य उत्तर: ब) चंद्रराव मोरे

स्पष्टीकरण: जावळीचे खोरे चंद्रराव मोरे यांच्या अधिपत्याखाली होते, जे नंतर शिवाजी महाराजांनी जिंकले.
15. प्रतापगड किल्ल्याचे महत्त्व कशासाठी आहे?
अव्यापारी केंद्र
बकोकण आणि घाटावरील नियंत्रण
कधार्मिक स्थळ
डराजधानी
योग्य उत्तर: ब) कोकण आणि घाटावरील नियंत्रण

स्पष्टीकरण: प्रतापगडचे भौगोलिक स्थान कोकण आणि घाटावरील प्रदेशावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी मोक्याचे होते.
16. प्रतापगडच्या युद्धात अफजलखानाचा वकील कोण होता?
अकृष्णाजी भास्कर
बगोपीनाथ पंत
कसय्यद बंडा
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) कृष्णाजी भास्कर

स्पष्टीकरण: अफजलखानाचा वकील कृष्णाजी भास्कर कुलकर्णी होता.
17. प्रतापगड किल्ल्यावर भवानी मातेची मूर्ती कोणी आणली होती?
अजिजाबाई
बशिवाजी महाराज
कसंभाजी महाराज
डमोरोपंत पिंगळे
योग्य उत्तर: ब) शिवाजी महाराज

स्पष्टीकरण: भवानी मातेची मूर्ती शिवाजी महाराजांनी स्वतः आणून तिची स्थापना केली होती.
18. प्रतापगड किल्ल्याच्या बांधकामाचा मुख्य उद्देश काय होता?
अजावळीच्या खोऱ्यावर नियंत्रण
बपर्यटन
कव्यापार
डशेती
योग्य उत्तर: अ) जावळीच्या खोऱ्यावर नियंत्रण

स्पष्टीकरण: जावळीच्या दुर्गम भागावर आणि आजूबाजूच्या प्रदेशावर नियंत्रण मिळवणे हा मुख्य उद्देश होता.
19. प्रतापगडच्या युद्धात अफजलखानाचा मुख्य अंगरक्षक कोण होता?
असय्यद बंडा
बजिवा महाला
कतानाजी
डबाजीप्रभू
योग्य उत्तर: अ) सय्यद बंडा

स्पष्टीकरण: सय्यद बंडा हा अफजलखानाचा मुख्य अंगरक्षक होता.
20. प्रतापगड किल्ला कोणत्या डोंगररांगेत येतो?
असह्याद्री
बसातपुडा
कबालाघाट
डमहादेव डोंगररांग
योग्य उत्तर: अ) सह्याद्री

स्पष्टीकरण: प्रतापगड किल्ला सह्याद्रीच्या डोंगररांगेत स्थित आहे.