MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील प्रमुख जलसंपदा व धरणे | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील प्रमुख जलसंपदा व धरणे

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्राच्या कृषी आणि औद्योगिक विकासात जलसंपदा प्रकल्पांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. नद्यांवर बांधलेली धरणे केवळ सिंचनासाठीच नव्हे, तर वीज निर्मिती आणि पिण्याच्या पाण्यासाठीही आधारस्तंभ आहेत.

सविस्तर माहिती

महाराष्ट्रात गोदावरी, कृष्णा, तापी आणि नर्मदा या प्रमुख नद्यांच्या खोऱ्यात अनेक बहुउद्देशीय प्रकल्प उभारले आहेत. या प्रकल्पांमुळे दुष्काळी भागाला पाणी पुरवठा करणे शक्य झाले आहे. जलसंपदा विभाग या प्रकल्पांचे नियोजन आणि व्यवस्थापन करतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

बहुउद्देशीय प्रकल्प

ज्या प्रकल्पाचा उपयोग सिंचन, वीज निर्मिती, पूर नियंत्रण आणि मत्स्यव्यवसाय अशा अनेक कारणांसाठी केला जातो.

जलाशय

धरणाच्या भिंतीमुळे अडवलेल्या पाण्याचा साठा म्हणजे जलाशय.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे धरण 'जायकवाडी' (पैठण) हे गोदावरी नदीवर आहे.
  • कोयना धरण हे महाराष्ट्राची 'भाग्यलक्ष्मी' म्हणून ओळखले जाते.
  • विदर्भातील गोसीखुर्द प्रकल्प हा राष्ट्रीय प्रकल्प म्हणून घोषित आहे.
  • तापी नदीवर हतनूर धरण स्थित आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कोयना धरणाच्या जलाशयाला 'शिवाजी सागर' म्हणतात.
  • जायकवाडी धरणाच्या जलाशयाला 'नाथसागर' म्हणतात.
  • महाराष्ट्रात सर्वाधिक धरणे पुणे विभागात आहेत.
  • पेंच प्रकल्प हा महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेश यांचा संयुक्त प्रकल्प आहे.

उदाहरणे

कोयना जलविद्युत प्रकल्प

हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे जलविद्युत केंद्र आहे, जे सातारा जिल्ह्यात कोयना नदीवर स्थित आहे.

जायकवाडी प्रकल्प

याला 'नाथसागर' असेही म्हणतात, हे औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) जिल्ह्यात आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नदी आणि त्यावर असलेले धरण यांच्या जोड्या लक्षात ठेवा.
जिल्ह्यानुसार धरणांची यादी करून ठेवा.
नदीचा उगम आणि ती कोणत्या धरणातून वाहते हे तपासा.
नव्याने घोषित झालेल्या प्रकल्पांवर लक्ष ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

नद्यांची नावे आणि धरणांची नावे यात गोंधळ करणे.
जलाशयांची टोपणनावे विसरणे.
जिल्ह्यांच्या सीमांवर असलेली धरणे कोणत्या जिल्ह्यात येतात हे चुकीचे लिहिणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे धरण कोणते?
अकोयना
बजायकवाडी
कउजनी
डभाटसा
योग्य उत्तर: ब) जायकवाडी

स्पष्टीकरण: जायकवाडी धरण हे गोदावरी नदीवर असून ते महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे धरण आहे.
2. कोयना धरणाच्या जलाशयाला काय म्हणतात?
अनाथसागर
बशिवाजी सागर
कयेसाजी कंक सागर
डविष्णू सागर
योग्य उत्तर: ब) शिवाजी सागर

स्पष्टीकरण: कोयना धरणाच्या जलाशयाला शिवाजी सागर असे म्हणतात.
3. पेंच जलविद्युत प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यांत आहे?
अपुणे
बनागपूर
कनाशिक
डकोल्हापूर
योग्य उत्तर: ब) नागपूर

स्पष्टीकरण: पेंच प्रकल्प नागपूर जिल्ह्यात आहे.
4. गोसीखुर्द प्रकल्प कोणत्या नदीवर आहे?
अगोदावरी
बवैनगंगा
कवर्धा
डतापी
योग्य उत्तर: ब) वैनगंगा

स्पष्टीकरण: गोसीखुर्द प्रकल्प वैनगंगा नदीवर भंडारा जिल्ह्यात आहे.
5. भाटसा धरण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अठाणे
बपालघर
करायगड
डपुणे
योग्य उत्तर: अ) ठाणे

स्पष्टीकरण: भाटसा धरण ठाणे जिल्ह्यात आहे.
6. तापी नदीवर कोणते धरण आहे?
अहतनूर
बकोयना
कमुळा
डपवना
योग्य उत्तर: अ) हतनूर

स्पष्टीकरण: हतनूर धरण तापी नदीवर जळगाव जिल्ह्यात आहे.
7. महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी कोणत्या धरणाला म्हणतात?
अजायकवाडी
बकोयना
कराधानगरी
डमुळशी
योग्य उत्तर: ब) कोयना

स्पष्टीकरण: कोयना धरणाला महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी म्हणतात.
8. मुळा धरण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बअहमदनगर
कनाशिक
डसातारा
योग्य उत्तर: ब) अहमदनगर

स्पष्टीकरण: मुळा धरण अहमदनगर जिल्ह्यात आहे.
9. राधानगरी धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अकृष्णा
बभोगावती
कपंचगंगा
डकोयना
योग्य उत्तर: ब) भोगावती

स्पष्टीकरण: राधानगरी धरण भोगावती नदीवर कोल्हापूर जिल्ह्यात आहे.
10. पवना धरण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बसातारा
करायगड
डठाणे
योग्य उत्तर: अ) पुणे

स्पष्टीकरण: पवना धरण पुणे जिल्ह्यात आहे.
11. येडगाव धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अकुकडी
बभीमा
कगोदावरी
डमुळा
योग्य उत्तर: अ) कुकडी

स्पष्टीकरण: येडगाव धरण कुकडी नदीवर आहे.
12. महाराष्ट्रातील पहिले जलविद्युत केंद्र कोणते?
अकोयना
बखोपोली
कभिवपुरी
डभीरा
योग्य उत्तर: ब) खोपोली

स्पष्टीकरण: खोपोली हे महाराष्ट्रातील पहिले जलविद्युत केंद्र आहे.
13. उजनी धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अभीमा
बकृष्णा
कगोदावरी
डसीना
योग्य उत्तर: अ) भीमा

स्पष्टीकरण: उजनी धरण भीमा नदीवर सोलापूर जिल्ह्यात आहे.
14. गंगापूर धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अगोदावरी
बतापी
कगिरणा
डप्रवरा
योग्य उत्तर: अ) गोदावरी

स्पष्टीकरण: गंगापूर धरण गोदावरी नदीवर नाशिक जिल्ह्यात आहे.
15. वैतरणा धरण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपालघर
बठाणे
कनाशिक
डरायगड
योग्य उत्तर: अ) पालघर

स्पष्टीकरण: वैतरणा धरण पालघर जिल्ह्यात आहे.
16. धोम धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अकृष्णा
बकोयना
कवेण्णा
डकृष्णा
योग्य उत्तर: अ) कृष्णा

स्पष्टीकरण: धोम धरण कृष्णा नदीवर सातारा जिल्ह्यात आहे.
17. माणिकडोह धरण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बअहमदनगर
कनाशिक
डसातारा
योग्य उत्तर: अ) पुणे

स्पष्टीकरण: माणिकडोह धरण पुणे जिल्ह्यात आहे.
18. गिरणा धरण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अनाशिक
बजळगाव
कधुळे
डनंदुरबार
योग्य उत्तर: ब) जळगाव

स्पष्टीकरण: गिरणा धरण जळगाव जिल्ह्यात आहे.
19. पाणशेत धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अआंबी
बमुळा
कमुठा
डपवना
योग्य उत्तर: अ) आंबी

स्पष्टीकरण: पाणशेत धरण आंबी नदीवर आहे.
20. महाराष्ट्रात सर्वाधिक धरणे कोणत्या विभागात आहेत?
अकोकण
बपुणे
कनागपूर
डऔरंगाबाद
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: पुणे विभागात सर्वाधिक धरणे आहेत.