महाराष्ट्रातील प्रमुख जलसंपदा व धरणे | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
महाराष्ट्रातील प्रमुख जलसंपदा व धरणे
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
महाराष्ट्राच्या कृषी आणि औद्योगिक विकासात जलसंपदा प्रकल्पांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. नद्यांवर बांधलेली धरणे केवळ सिंचनासाठीच नव्हे, तर वीज निर्मिती आणि पिण्याच्या पाण्यासाठीही आधारस्तंभ आहेत.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ज्या प्रकल्पाचा उपयोग सिंचन, वीज निर्मिती, पूर नियंत्रण आणि मत्स्यव्यवसाय अशा अनेक कारणांसाठी केला जातो.
धरणाच्या भिंतीमुळे अडवलेल्या पाण्याचा साठा म्हणजे जलाशय.
महत्त्वाचे मुद्दे
- महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे धरण 'जायकवाडी' (पैठण) हे गोदावरी नदीवर आहे.
- कोयना धरण हे महाराष्ट्राची 'भाग्यलक्ष्मी' म्हणून ओळखले जाते.
- विदर्भातील गोसीखुर्द प्रकल्प हा राष्ट्रीय प्रकल्प म्हणून घोषित आहे.
- तापी नदीवर हतनूर धरण स्थित आहे.
महत्त्वाची तथ्ये
- कोयना धरणाच्या जलाशयाला 'शिवाजी सागर' म्हणतात.
- जायकवाडी धरणाच्या जलाशयाला 'नाथसागर' म्हणतात.
- महाराष्ट्रात सर्वाधिक धरणे पुणे विभागात आहेत.
- पेंच प्रकल्प हा महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेश यांचा संयुक्त प्रकल्प आहे.
उदाहरणे
कोयना जलविद्युत प्रकल्प
हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे जलविद्युत केंद्र आहे, जे सातारा जिल्ह्यात कोयना नदीवर स्थित आहे.
जायकवाडी प्रकल्प
याला 'नाथसागर' असेही म्हणतात, हे औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) जिल्ह्यात आहे.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: जायकवाडी धरण हे गोदावरी नदीवर असून ते महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे धरण आहे.
स्पष्टीकरण: कोयना धरणाच्या जलाशयाला शिवाजी सागर असे म्हणतात.
स्पष्टीकरण: पेंच प्रकल्प नागपूर जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: गोसीखुर्द प्रकल्प वैनगंगा नदीवर भंडारा जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: भाटसा धरण ठाणे जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: हतनूर धरण तापी नदीवर जळगाव जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: कोयना धरणाला महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी म्हणतात.
स्पष्टीकरण: मुळा धरण अहमदनगर जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: राधानगरी धरण भोगावती नदीवर कोल्हापूर जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: पवना धरण पुणे जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: येडगाव धरण कुकडी नदीवर आहे.
स्पष्टीकरण: खोपोली हे महाराष्ट्रातील पहिले जलविद्युत केंद्र आहे.
स्पष्टीकरण: उजनी धरण भीमा नदीवर सोलापूर जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: गंगापूर धरण गोदावरी नदीवर नाशिक जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: वैतरणा धरण पालघर जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: धोम धरण कृष्णा नदीवर सातारा जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: माणिकडोह धरण पुणे जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: गिरणा धरण जळगाव जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: पाणशेत धरण आंबी नदीवर आहे.
स्पष्टीकरण: पुणे विभागात सर्वाधिक धरणे आहेत.