MahaExam अभ्यास नोट्स

उजनी धरण: महाराष्ट्र जलसंपदा अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

उजनी धरण: महाराष्ट्र जलसंपदा अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

उजनी धरण हे महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे बहुउद्देशीय धरण आहे. हे धरण भीमा नदीवर सोलापूर जिल्ह्यात बांधले असून, ते राज्याच्या सिंचन आणि पिण्याच्या पाण्याच्या गरजा पूर्ण करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

सविस्तर माहिती

उजनी धरण हे भीमा नदीवर बांधलेले मातीचे धरण आहे. हे धरण सोलापूर जिल्ह्यातील माढा तालुक्यात 'उजनी' या गावी स्थित आहे. या धरणाच्या जलाशयाला 'यशवंत सागर' असे संबोधले जाते. हे धरण पुणे आणि सोलापूर जिल्ह्यांच्या सीमेवर असून याचा उपयोग प्रामुख्याने सिंचन, वीज निर्मिती आणि मत्स्यव्यवसायासाठी केला जातो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

बहुउद्देशीय प्रकल्प

ज्या प्रकल्पाचा उपयोग सिंचन, वीज निर्मिती, पूर नियंत्रण आणि मत्स्यव्यवसाय अशा अनेक कारणांसाठी केला जातो.

यशवंत सागर

उजनी धरणाच्या विशाल जलाशयाला दिलेले अधिकृत नाव.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • नदी: भीमा
  • जिल्हा: सोलापूर
  • तालुका: माढा
  • जलाशयाचे नाव: यशवंत सागर
  • प्रकार: मातीचे धरण (Earthfill Dam)
  • उपयोग: सिंचन, वीज निर्मिती, मत्स्यव्यवसाय

महत्त्वाची तथ्ये

  • उजनी धरण हे भीमा खोऱ्यातील सर्वात मोठे धरण आहे.
  • हे धरण आशियातील मोठ्या मातीच्या धरणांपैकी एक मानले जाते.
  • धरणाच्या जलाशयात फ्लेमिंगो (रोहित) पक्षी मोठ्या संख्येने स्थलांतरित होतात.
  • या धरणाचे बांधकाम १९८० मध्ये पूर्ण झाले.

उदाहरणे

सिंचन लाभ

उजनी धरणाच्या पाण्यामुळे सोलापूर, पुणे आणि अहमदनगर जिल्ह्यांतील शेतीला मोठा फायदा होतो.

वीज निर्मिती

धरणाच्या पायथ्याशी जलविद्युत केंद्र असून त्यातून वीज निर्मिती केली जाते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नदीचे नाव आणि जिल्हा लक्षात ठेवा.
जलाशयाचे नाव 'यशवंत सागर' हे परीक्षेत वारंवार विचारले जाते.
हे मातीचे धरण आहे, हे लक्षात ठेवा.
भीमा नदीच्या उपनद्या आणि उजनीचा संबंध अभ्यासा.

⚠️ सामान्य चुका

उजनी धरण पुणे जिल्ह्यात आहे असे समजणे (ते सोलापूर जिल्ह्यात आहे).
नदीच्या नावाबाबत गोंधळ होणे (भीमा नदीवर आहे).
जलाशयाचे नाव विसरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. उजनी धरण कोणत्या नदीवर बांधले आहे?
अकृष्णा
बभीमा
कगोदावरी
डमुळा
योग्य उत्तर: ब) भीमा

स्पष्टीकरण: उजनी धरण भीमा नदीवर सोलापूर जिल्ह्यात बांधले आहे.
2. उजनी धरणाच्या जलाशयाला काय म्हणतात?
अशिवाजी सागर
बयशवंत सागर
कज्ञानेश्वर सागर
डलक्ष्मी सागर
योग्य उत्तर: ब) यशवंत सागर

स्पष्टीकरण: उजनी धरणाच्या जलाशयाला 'यशवंत सागर' असे म्हणतात.
3. उजनी धरण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बअहमदनगर
कसोलापूर
डसातारा
योग्य उत्तर: क) सोलापूर

स्पष्टीकरण: उजनी धरण सोलापूर जिल्ह्यातील माढा तालुक्यात आहे.
4. उजनी धरण कोणत्या प्रकारच्या धरणात मोडते?
अकाँक्रीट धरण
बमातीचे धरण
ककमान धरण
डगुरुत्वीय धरण
योग्य उत्तर: ब) मातीचे धरण

स्पष्टीकरण: उजनी हे एक प्रमुख मातीचे धरण (Earthfill Dam) आहे.
5. उजनी धरणाचा मुख्य उपयोग कोणता आहे?
अकेवळ वीज निर्मिती
बकेवळ पिण्याचे पाणी
कसिंचन आणि वीज निर्मिती
डकेवळ पर्यटन
योग्य उत्तर: क) सिंचन आणि वीज निर्मिती

स्पष्टीकरण: उजनी धरण हे बहुउद्देशीय असून सिंचन आणि वीज निर्मितीसाठी वापरले जाते.
6. उजनी धरण कोणत्या तालुक्यात आहे?
अकरमाळा
बमाढा
कपंढरपूर
डबार्शी
योग्य उत्तर: ब) माढा

स्पष्टीकरण: उजनी धरण सोलापूर जिल्ह्यातील माढा तालुक्यात आहे.
7. भीमा नदीवर असलेले सर्वात मोठे धरण कोणते?
अपवना
बमुळशी
कउजनी
डभाटघर
योग्य उत्तर: क) उजनी

स्पष्टीकरण: भीमा नदीवरील सर्वात मोठे धरण उजनी हे आहे.
8. उजनी धरणाचे बांधकाम कोणत्या वर्षी पूर्ण झाले?
अ१९७०
ब१९८०
क१९९०
ड१९७५
योग्य उत्तर: ब) १९८०

स्पष्टीकरण: उजनी धरणाचे बांधकाम १९८० मध्ये पूर्ण झाले.
9. उजनी धरणाच्या जलाशयात कोणते पक्षी मोठ्या संख्येने आढळतात?
अमोर
बफ्लेमिंगो (रोहित)
कगरुड
डपोपट
योग्य उत्तर: ब) फ्लेमिंगो (रोहित)

स्पष्टीकरण: उजनी जलाशयात फ्लेमिंगो पक्षी मोठ्या संख्येने स्थलांतरित होतात.
10. उजनी धरण कोणत्या राज्याच्या जलसंपदा प्रकल्पाचा भाग आहे?
अकर्नाटक
बमहाराष्ट्र
कआंध्र प्रदेश
डगुजरात
योग्य उत्तर: ब) महाराष्ट्र

स्पष्टीकरण: उजनी धरण महाराष्ट्रातील जलसंपदा प्रकल्पाचा भाग आहे.
11. उजनी धरणातून कोणत्या जिल्ह्यांना सिंचनाचा लाभ मिळतो?
अकेवळ सोलापूर
बसोलापूर आणि पुणे
कसोलापूर, पुणे आणि अहमदनगर
डकेवळ अहमदनगर
योग्य उत्तर: क) सोलापूर, पुणे आणि अहमदनगर

स्पष्टीकरण: उजनी धरणाचा लाभ सोलापूर, पुणे आणि अहमदनगर जिल्ह्यांना होतो.
12. उजनी धरणाचे स्वरूप कसे आहे?
अबहुउद्देशीय
बकेवळ सिंचन
ककेवळ वीज
डकेवळ औद्योगिक
योग्य उत्तर: अ) बहुउद्देशीय

स्पष्टीकरण: उजनी धरण हे बहुउद्देशीय प्रकल्प आहे.
13. उजनी धरणाच्या निर्मितीमुळे कोणत्या व्यवसायाला चालना मिळाली आहे?
अखाणकाम
बमत्स्यव्यवसाय
कचर्मोद्योग
डकापड उद्योग
योग्य उत्तर: ब) मत्स्यव्यवसाय

स्पष्टीकरण: धरणाच्या जलाशयामुळे मत्स्यव्यवसायाला मोठी चालना मिळाली आहे.
14. उजनी धरण कोणत्या नदीच्या खोऱ्यात येते?
अगोदावरी खोरे
बभीमा खोरे
ककृष्णा खोरे
डतापी खोरे
योग्य उत्तर: ब) भीमा खोरे

स्पष्टीकरण: उजनी धरण भीमा नदीच्या खोऱ्यात येते.
15. उजनी धरणाचे पाणी कोणत्या नदीत सोडले जाते?
अभीमा
बसीना
कनीरा
डमुळा
योग्य उत्तर: अ) भीमा

स्पष्टीकरण: उजनी धरण भीमा नदीवरच आहे.
16. उजनी धरणाचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
अकेवळ पर्यटन
बसिंचन आणि पाणी पुरवठा
ककेवळ वीज निर्मिती
डकेवळ पूर नियंत्रण
योग्य उत्तर: ब) सिंचन आणि पाणी पुरवठा

स्पष्टीकरण: सिंचन आणि पिण्याचे पाणी पुरवणे हे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
17. उजनी धरणाच्या जलाशयाचे क्षेत्रफळ कसे आहे?
अअतिशय लहान
बविशाल
कमध्यम
डनगण्य
योग्य उत्तर: ब) विशाल

स्पष्टीकरण: उजनी धरणाचा जलाशय खूप मोठा (विशाल) आहे.
18. उजनी धरण कोणत्या प्रकारच्या प्रकल्पात येते?
अलघु पाटबंधारे
बमध्यम पाटबंधारे
कबृहद (मोठे) पाटबंधारे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) बृहद (मोठे) पाटबंधारे

स्पष्टीकरण: उजनी हा एक मोठा (Major) पाटबंधारे प्रकल्प आहे.
19. उजनी धरणाचे पाणी कोणत्या जिल्ह्यासाठी वरदान ठरले आहे?
असोलापूर
बरत्नागिरी
कसिंधुदुर्ग
डगडचिरोली
योग्य उत्तर: अ) सोलापूर

स्पष्टीकरण: सोलापूर जिल्ह्यासाठी उजनी धरण वरदान ठरले आहे.
20. उजनी धरणाचे नाव कोणत्या नेत्याच्या नावावरून ठेवले आहे?
अयशवंतराव चव्हाण
बवसंतराव नाईक
कशरद पवार
डशंकरराव चव्हाण
योग्य उत्तर: अ) यशवंतराव चव्हाण

स्पष्टीकरण: यशवंत सागर हे नाव यशवंतराव चव्हाण यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ ठेवले आहे.