MahaExam अभ्यास नोट्स

मुळशी धरण: महाराष्ट्र जलसंपदा अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मुळशी धरण: महाराष्ट्र जलसंपदा अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मुळशी धरण हे पुणे जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचे धरण आहे. हे धरण मुळा नदीवर बांधलेले असून, जलविद्युत निर्मितीसाठी प्रसिद्ध आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या धरणाचे भौगोलिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व मोठे आहे.

सविस्तर माहिती

मुळशी धरण हे पुणे जिल्ह्यातील मुळशी तालुक्यात मुळा नदीवर स्थित आहे. हे धरण टाटा पॉवर कंपनीद्वारे १९२७ मध्ये पूर्ण करण्यात आले. या धरणाचा मुख्य उद्देश जलविद्युत निर्मिती करणे हा आहे. या धरणातून निर्माण होणारी वीज खोपोली येथील जलविद्युत केंद्राला पुरवली जाते. धरणाच्या जलाशयाला 'बाळासाहेब ठाकरे जलाशय' असेही संबोधले जाते. हे ठिकाण पर्यटनासाठी देखील अत्यंत लोकप्रिय आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

मुळा नदी

पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख नदी जी सह्याद्रीच्या रांगांतून उगम पावते.

जलविद्युत प्रकल्प

पाण्याच्या प्रवाहाचा वापर करून वीज निर्मिती करणारा प्रकल्प.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • स्थान: मुळशी तालुका, जिल्हा पुणे.
  • नदी: मुळा नदी.
  • निर्मिती वर्ष: १९२७.
  • प्रकल्प मालकी: टाटा पॉवर.
  • मुख्य उपयोग: जलविद्युत निर्मिती.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मुळशी धरण हे महाराष्ट्रातील जुन्या धरणांपैकी एक आहे.
  • या धरणाचे पाणी मुळा नदीद्वारे पुढे पुणे शहराकडे वाहते.
  • मुळशी सत्याग्रह हा स्वातंत्र्यलढ्यातील एक महत्त्वाचा लढा याच भागात झाला होता.

उदाहरणे

पर्यटन महत्त्व

मुळशी धरण परिसर हा निसर्गरम्य असल्याने पावसाळ्यात पर्यटकांची मोठी गर्दी असते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नदीचे नाव आणि जिल्हा लक्षात ठेवा.
टाटा पॉवरचा संबंध लक्षात ठेवा.
मुळशी सत्याग्रहाचा इतिहास या धरणाशी संबंधित आहे हे विसरू नका.

⚠️ सामान्य चुका

मुळशी धरण हे मुठा नदीवर आहे असे समजणे चुकीचे आहे, ते मुळा नदीवर आहे.
हे धरण सरकारी मालकीचे नसून टाटा पॉवरचे आहे हे लक्षात ठेवा.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मुळशी धरण कोणत्या नदीवर बांधले आहे?
अमुठा
बमुळा
कभीमा
डपवना
योग्य उत्तर: ब) मुळा

स्पष्टीकरण: मुळशी धरण मुळा नदीवर बांधलेले आहे.
2. मुळशी धरण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
असातारा
बरायगड
कपुणे
डठाणे
योग्य उत्तर: क) पुणे

स्पष्टीकरण: मुळशी धरण पुणे जिल्ह्यात आहे.
3. मुळशी धरण प्रकल्पाची मालकी कोणाकडे आहे?
अमहाराष्ट्र शासन
बटाटा पॉवर
ककोयना प्रकल्प
डखाजगी शेतकरी
योग्य उत्तर: ब) टाटा पॉवर

स्पष्टीकरण: मुळशी धरण टाटा पॉवरद्वारे चालवले जाते.
4. मुळशी धरण कोणत्या वर्षी पूर्ण झाले?
अ१९२०
ब१९२७
क१९३५
ड१९४७
योग्य उत्तर: ब) १९२७

स्पष्टीकरण: मुळशी धरण १९२७ मध्ये पूर्ण झाले.
5. मुळशी धरणाचा मुख्य उद्देश काय आहे?
असिंचन
बपिण्याचे पाणी
कजलविद्युत निर्मिती
डमत्स्यपालन
योग्य उत्तर: क) जलविद्युत निर्मिती

स्पष्टीकरण: या धरणाचा मुख्य उद्देश जलविद्युत निर्मिती आहे.
6. मुळशी धरणाच्या जलाशयाला काय म्हणतात?
अशिवाजी सागर
बबाळासाहेब ठाकरे जलाशय
कयशवंत सागर
डमुळा जलाशय
योग्य उत्तर: ब) बाळासाहेब ठाकरे जलाशय

स्पष्टीकरण: मुळशी धरणाच्या जलाशयाला बाळासाहेब ठाकरे जलाशय असेही म्हणतात.
7. मुळशी सत्याग्रहाचे नेतृत्व कोणी केले होते?
अमहात्मा गांधी
बसेनापती बापट
कलोकमान्य टिळक
डसाने गुरुजी
योग्य उत्तर: ब) सेनापती बापट

स्पष्टीकरण: मुळशी सत्याग्रहाचे नेतृत्व सेनापती बापट यांनी केले होते.
8. मुळशी धरण कोणत्या तालुक्यात येते?
अहवेली
बमुळशी
कभोर
डजुन्नर
योग्य उत्तर: ब) मुळशी

स्पष्टीकरण: हे धरण मुळशी तालुक्यात येते.
9. मुळशी धरणातून निर्माण होणारी वीज कोणत्या केंद्राला पुरवली जाते?
अकोयना
बखोपोली
कभीरा
डभिवपुरी
योग्य उत्तर: ब) खोपोली

स्पष्टीकरण: मुळशी धरणातून निर्माण होणारी वीज खोपोली जलविद्युत केंद्राला पुरवली जाते.
10. मुळा नदीचा उगम कोठे होतो?
अमहाबळेश्वर
बसह्याद्री रांगा
कत्र्यंबकेश्वर
डभीमाशंकर
योग्य उत्तर: ब) सह्याद्री रांगा

स्पष्टीकरण: मुळा नदीचा उगम सह्याद्रीच्या रांगांत होतो.
11. मुळशी धरण हे कोणत्या प्रकारच्या प्रकल्पाचे उदाहरण आहे?
असिंचन प्रकल्प
बजलविद्युत प्रकल्प
कबहुउद्देशीय प्रकल्प
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) जलविद्युत प्रकल्प

स्पष्टीकरण: हे प्रामुख्याने जलविद्युत प्रकल्प आहे.
12. मुळशी सत्याग्रह कोणत्या कारणासाठी झाला होता?
अपाणी कर
बजमीन अधिग्रहण
कवीज दर
डमजुरी वाढ
योग्य उत्तर: ब) जमीन अधिग्रहण

स्पष्टीकरण: टाटा कंपनीने जमिनी अधिग्रहित केल्यामुळे मुळशी सत्याग्रह झाला.
13. पुणे जिल्ह्यातील कोणत्या धरणाला 'बाळासाहेब ठाकरे जलाशय' म्हणतात?
अपानशेत
बखडकवासला
कमुळशी
डटेमघर
योग्य उत्तर: क) मुळशी

स्पष्टीकरण: मुळशी धरणाच्या जलाशयाला बाळासाहेब ठाकरे जलाशय म्हणतात.
14. मुळशी धरण कोणत्या पर्वत रांगेत स्थित आहे?
असातपुडा
बसह्याद्री
कबालाघाट
डमहादेव डोंगर
योग्य उत्तर: ब) सह्याद्री

स्पष्टीकरण: मुळशी धरण सह्याद्री पर्वत रांगेत स्थित आहे.
15. मुळशी धरण कोणत्या नदीच्या खोऱ्यात येते?
अभीमा
बकृष्णा
कगोदावरी
डतापी
योग्य उत्तर: अ) भीमा

स्पष्टीकरण: मुळा नदी ही भीमा नदीची उपनदी आहे.
16. मुळशी धरण हे महाराष्ट्रातील कोणत्या काळातील धरण आहे?
अस्वातंत्र्यपूर्व
बस्वातंत्र्योत्तर
कपेशवेकालीन
डमराठा साम्राज्य
योग्य उत्तर: अ) स्वातंत्र्यपूर्व

स्पष्टीकरण: हे १९२७ मध्ये पूर्ण झाले, म्हणजे स्वातंत्र्यपूर्व काळातील आहे.
17. मुळशी धरण परिसरात कोणत्या प्रकारचा पाऊस पडतो?
अकमी
बमध्यम
कअतिवृष्टी
डकोरडा
योग्य उत्तर: क) अतिवृष्टी

स्पष्टीकरण: सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावर असल्याने येथे अतिवृष्टी होते.
18. मुळशी धरणाचे पाणी कोणत्या नदीला मिळते?
अमुठा
बभीमा
कपवना
डइंद्रायणी
योग्य उत्तर: अ) मुठा

स्पष्टीकरण: मुळा नदी पुढे जाऊन मुठा नदीला मिळते.
19. मुळशी धरण हे कोणत्या कंपनीच्या जलविद्युत जाळ्याचा भाग आहे?
अमहाजेनको
बटाटा पॉवर
करिलायन्स
डअदानी पॉवर
योग्य उत्तर: ब) टाटा पॉवर

स्पष्टीकरण: हे टाटा पॉवरच्या जाळ्याचा भाग आहे.
20. मुळशी सत्याग्रहाचा काळ कोणता होता?
अ१९२०-२४
ब१९३०-३२
क१९४०-४२
ड१९५०-५२
योग्य उत्तर: अ) १९२०-२४

स्पष्टीकरण: मुळशी सत्याग्रह १९२० ते १९२४ या काळात झाला.