MahaExam अभ्यास नोट्स

जायकवाडी धरण: महाराष्ट्र जलसंपदा अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

जायकवाडी धरण: महाराष्ट्र जलसंपदा अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

जायकवाडी धरण हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ्या बहुउद्देशीय प्रकल्पांपैकी एक आहे. हे धरण गोदावरी नदीवर बांधलेले असून मराठवाड्याच्या सिंचनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

जायकवाडी धरण हे औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) जिल्ह्यातील पैठण येथे स्थित आहे. या प्रकल्पाचे मुख्य उद्दिष्ट मराठवाड्यातील दुष्काळी भागाला पाणीपुरवठा करणे आणि सिंचनाची सोय उपलब्ध करून देणे हे आहे. या धरणाच्या जलाशयाला 'नाथसागर' असे संबोधले जाते. हे धरण मातीचे धरण (Earthen Dam) प्रकारात मोडते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

बहुउद्देशीय प्रकल्प

ज्या प्रकल्पाचा उपयोग सिंचन, वीज निर्मिती, पूर नियंत्रण आणि मत्स्यव्यवसाय अशा अनेक कारणांसाठी केला जातो.

नाथसागर

जायकवाडी धरणाच्या जलाशयाला दिलेले अधिकृत नाव.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • नदी: गोदावरी
  • जिल्हा: छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद)
  • ठिकाण: पैठण
  • प्रकार: मातीचे धरण (Earthen Dam)
  • उद्घाटन: १९७६ मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या हस्ते झाले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • हे आशियातील सर्वात मोठ्या मातीच्या धरणांपैकी एक आहे.
  • या धरणाची लांबी सुमारे १० किमी आहे.
  • जायकवाडी पक्षी अभयारण्य हे या जलाशयाच्या परिसरात स्थित आहे.
  • या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश मराठवाड्यातील सिंचन क्षमता वाढवणे हा आहे.

उदाहरणे

सिंचन लाभ

जायकवाडी धरणाचे पाणी छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड आणि परभणी या जिल्ह्यांतील शेतीसाठी वापरले जाते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

जिल्हा आणि नदीचे नाव लक्षात ठेवा.
जलाशयाचे नाव 'नाथसागर' हे वारंवार विचारले जाते.
हे मातीचे धरण आहे, हे विसरू नका.
जायकवाडी पक्षी अभयारण्याशी संबंधित प्रश्न येऊ शकतात.

⚠️ सामान्य चुका

जायकवाडी धरण हे सिमेंटचे नसून मातीचे धरण आहे, हे लक्षात ठेवा.
जिल्ह्याचे नाव बदलून छत्रपती संभाजीनगर झाले आहे, हे लक्षात ठेवा.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. जायकवाडी धरण कोणत्या नदीवर बांधले आहे?
अकृष्णा
बगोदावरी
कभीमा
डतापी
योग्य उत्तर: ब) गोदावरी

स्पष्टीकरण: जायकवाडी धरण गोदावरी नदीवर पैठण येथे बांधले आहे.
2. जायकवाडी धरणाच्या जलाशयाला काय म्हणतात?
अशिवसागर
बयशवंत सागर
कनाथसागर
डविष्णू सागर
योग्य उत्तर: क) नाथसागर

स्पष्टीकरण: जायकवाडी धरणाच्या जलाशयाला 'नाथसागर' असे म्हणतात.
3. जायकवाडी धरण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बनाशिक
कछत्रपती संभाजीनगर
डबीड
योग्य उत्तर: क) छत्रपती संभाजीनगर

स्पष्टीकरण: जायकवाडी धरण छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) जिल्ह्यात आहे.
4. जायकवाडी धरण कोणत्या प्रकारात मोडते?
अकाँक्रीट धरण
बमातीचे धरण
ककमान धरण
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) मातीचे धरण

स्पष्टीकरण: जायकवाडी हे एक प्रमुख मातीचे धरण (Earthen Dam) आहे.
5. जायकवाडी प्रकल्पाचे उद्घाटन कोणाच्या हस्ते झाले?
अजवाहरलाल नेहरू
बइंदिरा गांधी
कयशवंतराव चव्हाण
डवसंतराव नाईक
योग्य उत्तर: ब) इंदिरा गांधी

स्पष्टीकरण: जायकवाडी प्रकल्पाचे उद्घाटन १९७६ मध्ये इंदिरा गांधी यांच्या हस्ते झाले.
6. जायकवाडी धरणाचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
अकेवळ वीज निर्मिती
बकेवळ पर्यटन
कसिंचन आणि पाणीपुरवठा
डकेवळ मत्स्यव्यवसाय
योग्य उत्तर: क) सिंचन आणि पाणीपुरवठा

स्पष्टीकरण: मराठवाड्यातील सिंचन आणि पाणीपुरवठा हे या प्रकल्पाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
7. जायकवाडी धरणाच्या परिसरात कोणते अभयारण्य आहे?
अकर्नाळा
बजायकवाडी पक्षी अभयारण्य
कताडोबा
डसंजय गांधी
योग्य उत्तर: ब) जायकवाडी पक्षी अभयारण्य

स्पष्टीकरण: जायकवाडी जलाशयाच्या परिसरात जायकवाडी पक्षी अभयारण्य आहे.
8. जायकवाडी धरण कोणत्या तालुक्यात आहे?
अगंगापूर
बवैजापूर
कपैठण
डसिल्लोड
योग्य उत्तर: क) पैठण

स्पष्टीकरण: जायकवाडी धरण पैठण तालुक्यात आहे.
9. जायकवाडी धरण हे कोणत्या विभागातील सर्वात मोठा प्रकल्प आहे?
अकोकण
बविदर्भ
कमराठवाडा
डखानदेश
योग्य उत्तर: क) मराठवाडा

स्पष्टीकरण: जायकवाडी हा मराठवाड्यातील सर्वात मोठा सिंचन प्रकल्प आहे.
10. जायकवाडी धरणाची लांबी अंदाजे किती आहे?
अ५ किमी
ब१० किमी
क१५ किमी
ड२० किमी
योग्य उत्तर: ब) १० किमी

स्पष्टीकरण: जायकवाडी धरणाची लांबी सुमारे १० किमी आहे.
11. जायकवाडी प्रकल्पाचा लाभ कोणत्या जिल्ह्याला होतो?
अरत्नागिरी
बसिंधुदुर्ग
कछत्रपती संभाजीनगर
डपालघर
योग्य उत्तर: क) छत्रपती संभाजीनगर

स्पष्टीकरण: जायकवाडी प्रकल्पाचा मुख्य लाभ छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्याला होतो.
12. जायकवाडी धरण कोणत्या नदीच्या खोऱ्यात येते?
अकृष्णा खोरे
बगोदावरी खोरे
कतापी खोरे
डनर्मदा खोरे
योग्य उत्तर: ब) गोदावरी खोरे

स्पष्टीकरण: हे धरण गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात येते.
13. जायकवाडी धरणाचे काम कोणत्या दशकात पूर्ण झाले?
अ१९५०
ब१९६०
क१९७०
ड१९८०
योग्य उत्तर: क) १९७०

स्पष्टीकरण: जायकवाडी धरणाचे काम १९७० च्या दशकात (१९७६) पूर्ण झाले.
14. जायकवाडी धरणाचे पाणी कोणत्या पिकांसाठी महत्त्वाचे आहे?
अऊस
बचहा
ककॉफी
डरबर
योग्य उत्तर: अ) ऊस

स्पष्टीकरण: मराठवाड्यातील ऊस शेतीसाठी हे पाणी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
15. जायकवाडी धरणाचे व्यवस्थापन कोण करते?
अकेंद्र सरकार
बमहाराष्ट्र जलसंपदा विभाग
कनगरपालिका
डखाजगी संस्था
योग्य उत्तर: ब) महाराष्ट्र जलसंपदा विभाग

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र जलसंपदा विभाग या धरणाचे व्यवस्थापन करतो.
16. जायकवाडी धरणामुळे कोणत्या जिल्ह्याला पाणी मिळते?
अजालना
बमुंबई
कठाणे
डरायगड
योग्य उत्तर: अ) जालना

स्पष्टीकरण: जालना जिल्ह्यालाही जायकवाडी धरणाचा मोठा लाभ मिळतो.
17. जायकवाडी धरणाचे पाणी कोणत्या नदीपात्रात सोडले जाते?
अकृष्णा
बगोदावरी
कभीमा
डवर्धा
योग्य उत्तर: ब) गोदावरी

स्पष्टीकरण: हे धरण गोदावरी नदीवर असल्याने पाणी गोदावरी पात्रात सोडले जाते.
18. जायकवाडी धरणाचे मुख्य कार्य काय आहे?
अकेवळ वीज निर्मिती
बसिंचन
कवाहतूक
डखाणकाम
योग्य उत्तर: ब) सिंचन

स्पष्टीकरण: सिंचन हे या धरणाचे सर्वात महत्त्वाचे कार्य आहे.
19. जायकवाडी धरण कोणत्या राज्यासाठी महत्त्वाचे आहे?
अगुजरात
बमहाराष्ट्र
ककर्नाटक
डतेलंगणा
योग्य उत्तर: ब) महाराष्ट्र

स्पष्टीकरण: हे महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे धरण आहे.
20. जायकवाडी धरणाचे नाव कोणत्या संतांच्या नावावरून ठेवले आहे?
असंत तुकाराम
बसंत ज्ञानेश्वर
कसंत एकनाथ
डसंत नामदेव
योग्य उत्तर: क) संत एकनाथ

स्पष्टीकरण: पैठण हे संत एकनाथांचे जन्मस्थान असल्याने जलाशयाला 'नाथसागर' असे नाव दिले आहे.