MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील जलविद्युत प्रकल्प | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील जलविद्युत प्रकल्प

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्रात नद्यांच्या प्रवाहाचा आणि धरणांमधील साठवलेल्या पाण्याचा वापर करून मोठ्या प्रमाणावर जलविद्युत निर्मिती केली जाते. जलविद्युत हा ऊर्जेचा एक अक्षय आणि पर्यावरणपूरक स्रोत आहे.

सविस्तर माहिती

जलविद्युत निर्मितीमध्ये धरणातील साठवलेल्या पाण्याचा वापर टर्बाइन फिरवण्यासाठी केला जातो. जेव्हा पाणी उंचावरून वेगाने खाली सोडले जाते, तेव्हा त्यातील गतिज ऊर्जेचे रूपांतर यांत्रिक ऊर्जेत होते आणि त्यानंतर जनित्राद्वारे (Generator) त्याचे रूपांतर विद्युत ऊर्जेत केले जाते. महाराष्ट्रात कोयना, वैतरणा, भिरा, खोपोली हे प्रमुख जलविद्युत प्रकल्प आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

जलविद्युत

वाहत्या किंवा साठवलेल्या पाण्यापासून निर्माण केलेली वीज.

टर्बाइन

पाण्याच्या प्रवाहाने फिरणारे यंत्र, जे जनित्राला फिरवण्यास मदत करते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • कोयना जलविद्युत प्रकल्प हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जलविद्युत प्रकल्प आहे.
  • कोयना प्रकल्पाला 'महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी' असे संबोधले जाते.
  • जलविद्युत प्रकल्प प्रामुख्याने सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावर स्थित आहेत.
  • टाटा पॉवर कंपनीने महाराष्ट्रात सुरुवातीचे जलविद्युत प्रकल्प उभारले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कोयना प्रकल्पाचे एकूण चार टप्पे आहेत.
  • महाराष्ट्रातील पहिला जलविद्युत प्रकल्प खोपोली येथे १९१० मध्ये सुरू झाला.
  • वैतरणा जलविद्युत प्रकल्प ठाणे/पालघर भागात स्थित आहे.
  • जलविद्युत प्रकल्प हे 'पीक लोड' (Peak Load) वीज पुरवण्यासाठी उपयुक्त असतात.

उदाहरणे

कोयना प्रकल्प

सातारा जिल्ह्यात कोयना नदीवर स्थित असून याची क्षमता सुमारे १९६० मेगावॅट आहे.

भिरा प्रकल्प

रायगड जिल्ह्यात कुंडलिका नदीवर स्थित असून हा टाटा पॉवरचा महत्त्वाचा प्रकल्प आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रकल्पाचे नाव आणि तो कोणत्या जिल्ह्यात आहे, हे लक्षात ठेवा.
कोयना प्रकल्पाचे टप्पे आणि त्यांची क्षमता यावर प्रश्न विचारले जातात.
नदी आणि त्यावर आधारित प्रकल्प यांच्या जोड्या जुळवण्याचा सराव करा.

⚠️ सामान्य चुका

प्रकल्पाचे नाव आणि नदीचे नाव यात गोंधळ करणे.
प्रकल्पाची क्षमता आणि निर्मिती वर्ष यात गल्लत करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जलविद्युत प्रकल्प कोणता?
अकोयना
बभिरा
कवैतरणा
डपवना
योग्य उत्तर: अ) कोयना

स्पष्टीकरण: कोयना जलविद्युत प्रकल्प हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा प्रकल्प आहे.
2. कोयना जलविद्युत प्रकल्पाला काय म्हणून ओळखले जाते?
अमहाराष्ट्राची जीवनवाहिनी
बमहाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी
कविद्युत केंद्र
डऊर्जा प्रकल्प
योग्य उत्तर: ब) महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी

स्पष्टीकरण: कोयना प्रकल्पाला महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी असे म्हणतात.
3. महाराष्ट्रातील पहिला जलविद्युत प्रकल्प कोणता?
अकोयना
बखोपोली
कभिरा
डभीरा
योग्य उत्तर: ब) खोपोली

स्पष्टीकरण: खोपोली हा महाराष्ट्रातील पहिला जलविद्युत प्रकल्प आहे.
4. भिरा जलविद्युत प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बसातारा
करायगड
डरत्नागिरी
योग्य उत्तर: क) रायगड

स्पष्टीकरण: भिरा प्रकल्प रायगड जिल्ह्यात कुंडलिका नदीवर आहे.
5. कोयना जलविद्युत प्रकल्प कोणत्या नदीवर आहे?
अकृष्णा
बकोयना
कवारणा
डपंचगंगा
योग्य उत्तर: ब) कोयना

स्पष्टीकरण: कोयना प्रकल्प कोयना नदीवर आहे.
6. वैतरणा जलविद्युत प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपालघर
बनाशिक
कपुणे
डरायगड
योग्य उत्तर: अ) पालघर

स्पष्टीकरण: वैतरणा प्रकल्प पालघर जिल्ह्यात आहे.
7. जलविद्युत निर्मितीसाठी कशाचा वापर केला जातो?
अकोळसा
बपाणी
कवायू
डसौर ऊर्जा
योग्य उत्तर: ब) पाणी

स्पष्टीकरण: जलविद्युत निर्मितीसाठी धरणातील पाण्याचा वापर होतो.
8. टाटा पॉवरचा पहिला जलविद्युत प्रकल्प कोणता?
अखोपोली
बभिरा
कभिवपुरी
डकोयना
योग्य उत्तर: अ) खोपोली

स्पष्टीकरण: खोपोली हा टाटा पॉवरचा पहिला प्रकल्प आहे.
9. जलविद्युत प्रकल्पात टर्बाइनचे काम काय असते?
अपाणी साठवणे
बवीज निर्मिती करणे
कपाण्याच्या प्रवाहाने फिरणे
डपाणी शुद्ध करणे
योग्य उत्तर: क) पाण्याच्या प्रवाहाने फिरणे

स्पष्टीकरण: टर्बाइन पाण्याच्या प्रवाहाने फिरून जनित्राला गती देते.
10. महाराष्ट्रातील जलविद्युत प्रकल्प प्रामुख्याने कोणत्या भागात आहेत?
अविदर्भ
बमराठवाडा
ककोकण/सह्याद्री
डखानदेश
योग्य उत्तर: क) कोकण/सह्याद्री

स्पष्टीकरण: सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावर पावसाचे प्रमाण जास्त असल्याने तिथे जलविद्युत प्रकल्प आहेत.
11. कोयना प्रकल्पाचे किती टप्पे आहेत?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: क) चार

स्पष्टीकरण: कोयना प्रकल्पाचे एकूण चार टप्पे आहेत.
12. जलविद्युत ऊर्जा हा कोणत्या प्रकारचा स्रोत आहे?
अअक्षय
बअनवीकरणीय
कजीवाश्म
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) अक्षय

स्पष्टीकरण: जलविद्युत हा अक्षय (Renewable) ऊर्जा स्रोत आहे.
13. कुंडलिका नदीवर कोणता प्रकल्प आहे?
अकोयना
बभिरा
कवैतरणा
डपवना
योग्य उत्तर: ब) भिरा

स्पष्टीकरण: भिरा प्रकल्प कुंडलिका नदीवर आहे.
14. महाराष्ट्रात जलविद्युत निर्मितीसाठी कशाचा उपयोग होतो?
असमुद्राचे पाणी
बधरणातील पाणी
कभूगर्भातील पाणी
डपावसाचे पाणी
योग्य उत्तर: ब) धरणातील पाणी

स्पष्टीकरण: धरणातील साठवलेल्या पाण्याचा वापर वीज निर्मितीसाठी होतो.
15. जलविद्युत प्रकल्पात ऊर्जेचे रूपांतर कसे होते?
अविद्युत ते यांत्रिक
बयांत्रिक ते विद्युत
करासायनिक ते विद्युत
डसौर ते विद्युत
योग्य उत्तर: ब) यांत्रिक ते विद्युत

स्पष्टीकरण: यांत्रिक ऊर्जेचे रूपांतर जनित्राद्वारे विद्युत ऊर्जेत होते.
16. पवना जलविद्युत प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बसातारा
करायगड
डठाणे
योग्य उत्तर: अ) पुणे

स्पष्टीकरण: पवना प्रकल्प पुणे जिल्ह्यात आहे.
17. महाराष्ट्रातील जलविद्युत प्रकल्पांचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
असिंचन
बवीज निर्मिती
कपिण्याचे पाणी
डपर्यटन
योग्य उत्तर: ब) वीज निर्मिती

स्पष्टीकरण: जलविद्युत प्रकल्पांचे मुख्य उद्दिष्ट वीज निर्मिती करणे हे आहे.
18. कोयना प्रकल्पाची क्षमता किती मेगावॅट आहे?
अ१०००
ब१५००
क१९६०
ड२०००
योग्य उत्तर: क) १९६०

स्पष्टीकरण: कोयना प्रकल्पाची एकूण क्षमता १९६० मेगावॅट आहे.
19. जलविद्युत प्रकल्पासाठी कशाची आवश्यकता असते?
अउंच धबधबा/धरण
बवाळवंट
कसपाट जमीन
डसमुद्रकिनारा
योग्य उत्तर: अ) उंच धबधबा/धरण

स्पष्टीकरण: पाण्याला उंचावरून खाली सोडण्यासाठी धरण किंवा धबधब्याची गरज असते.
20. खालीलपैकी कोणता जलविद्युत प्रकल्प नाही?
अकोयना
बभिरा
कवैतरणा
डउजनी (केवळ सिंचन)
योग्य उत्तर: ड) उजनी (केवळ सिंचन)

स्पष्टीकरण: उजनी हे प्रामुख्याने सिंचनासाठी प्रसिद्ध आहे, जरी तिथे लहान वीज प्रकल्प असले तरी मुख्यत्वे ते सिंचनासाठी ओळखले जाते.