महाराष्ट्रातील जलविद्युत प्रकल्प | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
महाराष्ट्रातील जलविद्युत प्रकल्प
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
महाराष्ट्रात नद्यांच्या प्रवाहाचा आणि धरणांमधील साठवलेल्या पाण्याचा वापर करून मोठ्या प्रमाणावर जलविद्युत निर्मिती केली जाते. जलविद्युत हा ऊर्जेचा एक अक्षय आणि पर्यावरणपूरक स्रोत आहे.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
वाहत्या किंवा साठवलेल्या पाण्यापासून निर्माण केलेली वीज.
पाण्याच्या प्रवाहाने फिरणारे यंत्र, जे जनित्राला फिरवण्यास मदत करते.
महत्त्वाचे मुद्दे
- कोयना जलविद्युत प्रकल्प हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जलविद्युत प्रकल्प आहे.
- कोयना प्रकल्पाला 'महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी' असे संबोधले जाते.
- जलविद्युत प्रकल्प प्रामुख्याने सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावर स्थित आहेत.
- टाटा पॉवर कंपनीने महाराष्ट्रात सुरुवातीचे जलविद्युत प्रकल्प उभारले.
महत्त्वाची तथ्ये
- कोयना प्रकल्पाचे एकूण चार टप्पे आहेत.
- महाराष्ट्रातील पहिला जलविद्युत प्रकल्प खोपोली येथे १९१० मध्ये सुरू झाला.
- वैतरणा जलविद्युत प्रकल्प ठाणे/पालघर भागात स्थित आहे.
- जलविद्युत प्रकल्प हे 'पीक लोड' (Peak Load) वीज पुरवण्यासाठी उपयुक्त असतात.
उदाहरणे
कोयना प्रकल्प
सातारा जिल्ह्यात कोयना नदीवर स्थित असून याची क्षमता सुमारे १९६० मेगावॅट आहे.
भिरा प्रकल्प
रायगड जिल्ह्यात कुंडलिका नदीवर स्थित असून हा टाटा पॉवरचा महत्त्वाचा प्रकल्प आहे.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: कोयना जलविद्युत प्रकल्प हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा प्रकल्प आहे.
स्पष्टीकरण: कोयना प्रकल्पाला महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी असे म्हणतात.
स्पष्टीकरण: खोपोली हा महाराष्ट्रातील पहिला जलविद्युत प्रकल्प आहे.
स्पष्टीकरण: भिरा प्रकल्प रायगड जिल्ह्यात कुंडलिका नदीवर आहे.
स्पष्टीकरण: कोयना प्रकल्प कोयना नदीवर आहे.
स्पष्टीकरण: वैतरणा प्रकल्प पालघर जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: जलविद्युत निर्मितीसाठी धरणातील पाण्याचा वापर होतो.
स्पष्टीकरण: खोपोली हा टाटा पॉवरचा पहिला प्रकल्प आहे.
स्पष्टीकरण: टर्बाइन पाण्याच्या प्रवाहाने फिरून जनित्राला गती देते.
स्पष्टीकरण: सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावर पावसाचे प्रमाण जास्त असल्याने तिथे जलविद्युत प्रकल्प आहेत.
स्पष्टीकरण: कोयना प्रकल्पाचे एकूण चार टप्पे आहेत.
स्पष्टीकरण: जलविद्युत हा अक्षय (Renewable) ऊर्जा स्रोत आहे.
स्पष्टीकरण: भिरा प्रकल्प कुंडलिका नदीवर आहे.
स्पष्टीकरण: धरणातील साठवलेल्या पाण्याचा वापर वीज निर्मितीसाठी होतो.
स्पष्टीकरण: यांत्रिक ऊर्जेचे रूपांतर जनित्राद्वारे विद्युत ऊर्जेत होते.
स्पष्टीकरण: पवना प्रकल्प पुणे जिल्ह्यात आहे.
स्पष्टीकरण: जलविद्युत प्रकल्पांचे मुख्य उद्दिष्ट वीज निर्मिती करणे हे आहे.
स्पष्टीकरण: कोयना प्रकल्पाची एकूण क्षमता १९६० मेगावॅट आहे.
स्पष्टीकरण: पाण्याला उंचावरून खाली सोडण्यासाठी धरण किंवा धबधब्याची गरज असते.
स्पष्टीकरण: उजनी हे प्रामुख्याने सिंचनासाठी प्रसिद्ध आहे, जरी तिथे लहान वीज प्रकल्प असले तरी मुख्यत्वे ते सिंचनासाठी ओळखले जाते.