MahaExam अभ्यास नोट्स

भातसा धरण: महाराष्ट्र जलसंपदा अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भातसा धरण: महाराष्ट्र जलसंपदा अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भातसा धरण हे महाराष्ट्रातील ठाणे जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचे बहुउद्देशीय धरण आहे. मुंबई महानगर क्षेत्राला पाणीपुरवठा करण्यात या धरणाचा वाटा अत्यंत मोलाचा आहे.

सविस्तर माहिती

भातसा धरण हे शहापूर तालुक्यात भातसा नदीवर बांधण्यात आले आहे. हे धरण केवळ पिण्याच्या पाण्यासाठीच नाही, तर जलविद्युत निर्मितीसाठीही ओळखले जाते. या धरणाचे पाणी मुंबई आणि ठाणे शहराच्या पाणीपुरवठ्यासाठी मुख्य स्त्रोत आहे. धरणाची निर्मिती महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाद्वारे करण्यात आली असून, हे धरण गुरुत्वीय धरण (Gravity Dam) प्रकारात मोडते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

गुरुत्वीय धरण (Gravity Dam)

असे धरण जे स्वतःच्या वजनामुळे पाण्याचा दाब सहन करते आणि स्थिर राहते.

बहुउद्देशीय प्रकल्प

ज्या प्रकल्पाचा वापर पिण्याचे पाणी, सिंचन आणि वीज निर्मिती अशा विविध कारणांसाठी केला जातो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • स्थान: शहापूर, जिल्हा ठाणे.
  • नदी: भातसा नदी.
  • मुख्य उपयोग: मुंबई व ठाणे शहराला पाणीपुरवठा.
  • प्रकार: मातीचे आणि दगडी बांधकामाचे (Composite Dam).
  • जलविद्युत: धरणातून वीज निर्मिती प्रकल्प कार्यान्वित आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भातसा धरण हे ठाणे जिल्ह्यातील सर्वात मोठ्या धरणांपैकी एक आहे.
  • या धरणाचे बांधकाम पूर्ण झाल्यानंतर मुंबईच्या पाणी टंचाईवर मोठी मात करता आली.
  • भातसा नदी ही वैतरणा नदीची उपनदी आहे.

उदाहरणे

पाणीपुरवठा व्यवस्था

भातसा धरणातून मुंबई महानगरपालिकेला दररोज मोठ्या प्रमाणात पाणी पुरवले जाते, ज्यामुळे मुंबईची तहान भागते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नदीचे नाव आणि जिल्हा यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात, ते लक्षात ठेवा.
धरण कोणत्या नदीवर आहे हे पाठ करा.
मुंबईला पाणीपुरवठा करणाऱ्या प्रमुख धरणांची यादी करा.

⚠️ सामान्य चुका

भातसा धरण हे पालघर जिल्ह्यात आहे असा समज करून घेणे (हे चुकीचे आहे, ते ठाणे जिल्ह्यात आहे).
नदीच्या नावामध्ये गोंधळ करणे (भातसा नदी).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भातसा धरण कोणत्या जिल्ह्यात स्थित आहे?
अपालघर
बठाणे
करायगड
डपुणे
योग्य उत्तर: ब) ठाणे

स्पष्टीकरण: भातसा धरण ठाणे जिल्ह्यातील शहापूर तालुक्यात आहे.
2. भातसा धरण कोणत्या नदीवर बांधण्यात आले आहे?
अवैतरणा
बउल्हास
कभातसा
डतानसा
योग्य उत्तर: क) भातसा

स्पष्टीकरण: हे धरण भातसा नदीवर बांधलेले आहे.
3. भातसा धरणाचा मुख्य उपयोग काय आहे?
अकेवळ सिंचन
बकेवळ वीज निर्मिती
कमुंबई व ठाणे शहराला पाणीपुरवठा
डपर्यटन
योग्य उत्तर: क) मुंबई व ठाणे शहराला पाणीपुरवठा

स्पष्टीकरण: मुंबई आणि ठाणे शहराला पाणीपुरवठा करणे हा याचा मुख्य उद्देश आहे.
4. भातसा नदी ही कोणत्या नदीची उपनदी आहे?
अगोदावरी
बकृष्णा
कवैतरणा
डतापी
योग्य उत्तर: क) वैतरणा

स्पष्टीकरण: भातसा ही वैतरणा नदीची प्रमुख उपनदी आहे.
5. भातसा धरण कोणत्या प्रकारच्या धरणात मोडते?
अकमान धरण
बगुरुत्वीय धरण
कमातीचे धरण
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) गुरुत्वीय धरण

स्पष्टीकरण: हे एक गुरुत्वीय धरण आहे.
6. शहापूर तालुका कोणत्या जिल्ह्यात येतो?
अपालघर
बठाणे
कनाशिक
डपुणे
योग्य उत्तर: ब) ठाणे

स्पष्टीकरण: शहापूर तालुका ठाणे जिल्ह्यात येतो.
7. मुंबईला पाणीपुरवठा करणाऱ्या प्रमुख धरणांपैकी एक कोणते आहे?
अकोयना
बभातसा
कजायकवाडी
डपानशेत
योग्य उत्तर: ब) भातसा

स्पष्टीकरण: भातसा धरण मुंबईला पाणीपुरवठा करते.
8. भातसा धरणातून कोणत्या प्रकारची ऊर्जा निर्मिती केली जाते?
असौर ऊर्जा
बपवन ऊर्जा
कजलविद्युत
डअणुऊर्जा
योग्य उत्तर: क) जलविद्युत

स्पष्टीकरण: येथे जलविद्युत प्रकल्प कार्यान्वित आहे.
9. खालीलपैकी कोणते धरण ठाणे जिल्ह्यात नाही?
अभातसा
बतानसा
कमोडक सागर
डकोयना
योग्य उत्तर: ड) कोयना

स्पष्टीकरण: कोयना धरण सातारा जिल्ह्यात आहे.
10. भातसा धरण प्रकल्पाचे व्यवस्थापन कोण करते?
अकेंद्र सरकार
बमहाराष्ट्र जलसंपदा विभाग
कनगरपालिका
डखाजगी संस्था
योग्य उत्तर: ब) महाराष्ट्र जलसंपदा विभाग

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र जलसंपदा विभाग या प्रकल्पाचे व्यवस्थापन करतो.
11. भातसा धरण हे कोणत्या प्रकारचे धरण आहे?
अकेवळ दगडी
बकेवळ मातीचे
कमिश्र (Composite)
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) मिश्र (Composite)

स्पष्टीकरण: हे मातीचे आणि दगडी बांधकामाचे मिश्र धरण आहे.
12. भातसा धरणाची निर्मिती कोणत्या उद्देशाने करण्यात आली?
अबहुउद्देशीय
बकेवळ पिण्याचे पाणी
ककेवळ सिंचन
डकेवळ वीज
योग्य उत्तर: अ) बहुउद्देशीय

स्पष्टीकरण: हे एक बहुउद्देशीय धरण आहे.
13. भातसा नदीचा उगम कोठे होतो?
असह्याद्री पर्वत
बसातपुडा
कमहाबळेश्वर
डत्र्यंबकेश्वर
योग्य उत्तर: अ) सह्याद्री पर्वत

स्पष्टीकरण: भातसा नदीचा उगम सह्याद्रीच्या रांगांत होतो.
14. मुंबई महानगर क्षेत्रासाठी भातसा धरणाचे महत्त्व काय आहे?
अपर्यटन केंद्र
बपाणीपुरवठ्याचा मुख्य स्त्रोत
कमासेमारी
डवाहतूक
योग्य उत्तर: ब) पाणीपुरवठ्याचा मुख्य स्त्रोत

स्पष्टीकरण: हे मुंबईला पाणीपुरवठा करणारा मुख्य स्त्रोत आहे.
15. भातसा धरण कोणत्या तालुक्यात आहे?
अमुरबाड
बभिवंडी
कशहापूर
डकल्याण
योग्य उत्तर: क) शहापूर

स्पष्टीकरण: हे शहापूर तालुक्यात आहे.
16. भातसा धरणाचे पाणी कोणत्या शहरांना पुरवले जाते?
अपुणे व पिंपरी
बमुंबई व ठाणे
कनाशिक व धुळे
डनागपूर व अमरावती
योग्य उत्तर: ब) मुंबई व ठाणे

स्पष्टीकरण: मुंबई व ठाणे शहरांना पाणीपुरवठा होतो.
17. भातसा धरण हे कोणत्या नदी प्रणालीचा भाग आहे?
अगोदावरी
बकृष्णा
कवैतरणा
डतापी
योग्य उत्तर: क) वैतरणा

स्पष्टीकरण: हे वैतरणा नदी प्रणालीचा भाग आहे.
18. भातसा धरणाचे बांधकाम कोणत्या प्रकारच्या साहित्याने केले आहे?
अकेवळ सिमेंट
बदगड व माती
ककेवळ लोखंड
डकेवळ लाकूड
योग्य उत्तर: ब) दगड व माती

स्पष्टीकरण: हे दगड व मातीचे धरण आहे.
19. भातसा धरणाचे पाणी कोणत्या नदीत मिळते?
अवैतरणा
बउल्हास
कसावित्री
डकुंडलिका
योग्य उत्तर: अ) वैतरणा

स्पष्टीकरण: भातसा नदी पुढे जाऊन वैतरणा नदीला मिळते.
20. भातसा धरण हे महाराष्ट्रातील कोणत्या विभागातील धरण आहे?
अकोकण
बविदर्भ
कमराठवाडा
डखानदेश
योग्य उत्तर: अ) कोकण

स्पष्टीकरण: ठाणे जिल्हा कोकण विभागात येतो.