महाराष्ट्राची समृद्ध नाट्य परंपरा | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
महाराष्ट्राची समृद्ध नाट्य परंपरा
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
महाराष्ट्राला नाटकांची मोठी आणि गौरवशाली परंपरा लाभली आहे. लोककलांपासून सुरू झालेला हा प्रवास आजच्या आधुनिक व्यावसायिक रंगभूमीपर्यंत येऊन पोहोचला आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने मराठी नाटकांचा इतिहास आणि महत्त्वाचे नाटककार अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ज्या नाटकांमध्ये संवादांसोबतच शास्त्रीय आणि उपशास्त्रीय संगीताचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो, त्याला संगीत नाटक म्हणतात.
ग्रामीण भागातील लोकांच्या मनोरंजनासाठी आणि प्रबोधनासाठी सादर केल्या जाणाऱ्या कलाप्रकारांना लोकनाट्य म्हणतात (उदा. तमाशा).
महत्त्वाचे मुद्दे
- विष्णूदास भावे यांना 'मराठी नाट्यसृष्टीचे जनक' मानले जाते.
- अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांनी 'संगीत शाकुंतल' हे पहिले संगीत नाटक लिहिले.
- बालगंधर्व हे मराठी संगीत रंगभूमीवरील सर्वात लोकप्रिय गायक-नट होते.
- विजय तेंडुलकर यांची नाटके सामाजिक वास्तवावर भाष्य करणारी आहेत.
- मराठी रंगभूमी दिन ५ नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जातो.
महत्त्वाची तथ्ये
- १८८० मध्ये किर्लोस्कर नाटक मंडळीची स्थापना झाली.
- बाळकोबा जांभेकर यांनी 'संगीत सौभद्र' नाटकाचे दिग्दर्शन केले होते.
- पु. ल. देशपांडे यांचे 'तुझे आहे तुजपाशी' हे एक अत्यंत लोकप्रिय विनोदी नाटक आहे.
- मराठी रंगभूमीवर 'घाशीराम कोतवाल' या नाटकाने जागतिक स्तरावर ख्याती मिळवली.
उदाहरणे
ऐतिहासिक नाटके
रायगडाला जेव्हा जाग येते (वसंत कानेटकर) - हे छत्रपती शिवाजी महाराज आणि संभाजी महाराज यांच्या संबंधांवर आधारित प्रसिद्ध नाटक आहे.
सामाजिक नाटके
सखाराम बाईंडर (विजय तेंडुलकर) - हे नाटक मानवी स्वभावातील गुंतागुंत मांडणारे एक महत्त्वाचे नाटक आहे.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: विष्णूदास भावे यांनी १८४३ मध्ये पहिले मराठी नाटक 'सीता स्वयंवर' सादर केले, म्हणून त्यांना जनक मानले जाते.
स्पष्टीकरण: ५ नोव्हेंबर हा दिवस मराठी रंगभूमी दिन म्हणून साजरा केला जातो.
स्पष्टीकरण: अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांनी 'संगीत शाकुंतल' हे पहिले संगीत नाटक लिहिले.
स्पष्टीकरण: विजय तेंडुलकर यांनी 'घाशीराम कोतवाल' हे प्रसिद्ध नाटक लिहिले आहे.
स्पष्टीकरण: पु. ल. देशपांडे यांनी 'तुझे आहे तुजपाशी' हे लोकप्रिय नाटक लिहिले आहे.
स्पष्टीकरण: 'रायगडाला जेव्हा जाग येते' हे वसंत कानेटकर लिखित ऐतिहासिक नाटक आहे.
स्पष्टीकरण: बालगंधर्व यांचे मूळ नाव नारायणराव राजहंस होते.
स्पष्टीकरण: 'एकच प्याला' हे राम गणेश गडकरी यांचे अत्यंत गाजलेले नाटक आहे.
स्पष्टीकरण: विष्णूदास भावे यांनी १८४३ मध्ये सांगली येथे पहिले नाटक सादर केले.
स्पष्टीकरण: बालगंधर्व यांना त्यांच्या गायकीमुळे आणि अभिनयामुळे नाट्यसम्राट म्हटले जाते.
स्पष्टीकरण: 'साष्टांग नमस्कार' हे प्र. के. अत्रे यांचे प्रसिद्ध नाटक आहे.
स्पष्टीकरण: तमाशा हा महाराष्ट्रातील सर्वात लोकप्रिय लोकनाट्य प्रकार आहे.
स्पष्टीकरण: 'संगीत सौभद्र' हे नाटक देवल यांनी लिहिले आहे.
स्पष्टीकरण: हे नाटक सामाजिक वास्तवावर आणि न्यायव्यवस्थेवर भाष्य करणारे आहे.
स्पष्टीकरण: २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला बालगंधर्व आणि किर्लोस्कर नाटक मंडळीमुळे संगीत नाटकांचा सुवर्णकाळ होता.
स्पष्टीकरण: 'सखाराम बाईंडर' हे विजय तेंडुलकर यांचे नाटक आहे.
स्पष्टीकरण: नाटकाची सुरुवात करताना सूत्रधार प्रेक्षकांशी संवाद साधून नाटकाची प्रस्तावना करतो.
स्पष्टीकरण: पूर्वीच्या काळी मराठी रंगभूमीवर स्त्रियांना काम करण्याची परवानगी नसल्यामुळे पुरुषच स्त्री पात्रांची भूमिका करत असत.
स्पष्टीकरण: 'एकच प्याला' हे राम गणेश गडकरी यांचे नाटक आहे.
स्पष्टीकरण: किर्लोस्कर नाटक मंडळी ही मराठीतील पहिली व्यावसायिक नाटक मंडळी मानली जाते.