MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्राची समृद्ध नाट्य परंपरा | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्राची समृद्ध नाट्य परंपरा

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्राला नाटकांची मोठी आणि गौरवशाली परंपरा लाभली आहे. लोककलांपासून सुरू झालेला हा प्रवास आजच्या आधुनिक व्यावसायिक रंगभूमीपर्यंत येऊन पोहोचला आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने मराठी नाटकांचा इतिहास आणि महत्त्वाचे नाटककार अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

सविस्तर माहिती

मराठी नाट्यसृष्टीची सुरुवात विष्णूदास भावे यांच्या 'सीता स्वयंवर' या नाटकाने झाली. १८४३ मध्ये सांगली येथे हे पहिले मराठी नाटक सादर झाले. त्यानंतर संगीत नाटकांचा सुवर्णकाळ आला, ज्यामध्ये अण्णासाहेब किर्लोस्कर, बालगंधर्व आणि देवल यांचे योगदान मोलाचे आहे. पुढे प्र. के. अत्रे, पु. ल. देशपांडे, विजय तेंडुलकर यांसारख्या दिग्गजांनी मराठी नाटकांना जागतिक दर्जा मिळवून दिला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

संगीत नाटक

ज्या नाटकांमध्ये संवादांसोबतच शास्त्रीय आणि उपशास्त्रीय संगीताचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो, त्याला संगीत नाटक म्हणतात.

लोकनाट्य

ग्रामीण भागातील लोकांच्या मनोरंजनासाठी आणि प्रबोधनासाठी सादर केल्या जाणाऱ्या कलाप्रकारांना लोकनाट्य म्हणतात (उदा. तमाशा).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • विष्णूदास भावे यांना 'मराठी नाट्यसृष्टीचे जनक' मानले जाते.
  • अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांनी 'संगीत शाकुंतल' हे पहिले संगीत नाटक लिहिले.
  • बालगंधर्व हे मराठी संगीत रंगभूमीवरील सर्वात लोकप्रिय गायक-नट होते.
  • विजय तेंडुलकर यांची नाटके सामाजिक वास्तवावर भाष्य करणारी आहेत.
  • मराठी रंगभूमी दिन ५ नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जातो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • १८८० मध्ये किर्लोस्कर नाटक मंडळीची स्थापना झाली.
  • बाळकोबा जांभेकर यांनी 'संगीत सौभद्र' नाटकाचे दिग्दर्शन केले होते.
  • पु. ल. देशपांडे यांचे 'तुझे आहे तुजपाशी' हे एक अत्यंत लोकप्रिय विनोदी नाटक आहे.
  • मराठी रंगभूमीवर 'घाशीराम कोतवाल' या नाटकाने जागतिक स्तरावर ख्याती मिळवली.

उदाहरणे

ऐतिहासिक नाटके

रायगडाला जेव्हा जाग येते (वसंत कानेटकर) - हे छत्रपती शिवाजी महाराज आणि संभाजी महाराज यांच्या संबंधांवर आधारित प्रसिद्ध नाटक आहे.

सामाजिक नाटके

सखाराम बाईंडर (विजय तेंडुलकर) - हे नाटक मानवी स्वभावातील गुंतागुंत मांडणारे एक महत्त्वाचे नाटक आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नाटककार आणि त्यांची प्रसिद्ध नाटके यांच्या जोड्या लक्षात ठेवा.
मराठी रंगभूमी दिनाची तारीख लक्षात ठेवा (५ नोव्हेंबर).
संगीत नाटकांचे जनक आणि पहिले संगीत नाटक यातील फरक स्पष्ट ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

विष्णूदास भावे आणि अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांच्या योगदानामध्ये गल्लत करणे.
नाटकांची नावे आणि लेखकांचे नाव चुकीच्या पद्धतीने लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठी नाट्यसृष्टीचे जनक कोणाला मानले जाते?
अअण्णासाहेब किर्लोस्कर
बविष्णूदास भावे
कबालगंधर्व
डप्र. के. अत्रे
योग्य उत्तर: ब) विष्णूदास भावे

स्पष्टीकरण: विष्णूदास भावे यांनी १८४३ मध्ये पहिले मराठी नाटक 'सीता स्वयंवर' सादर केले, म्हणून त्यांना जनक मानले जाते.
2. मराठी रंगभूमी दिन कोणत्या दिवशी साजरा केला जातो?
अ१ मे
ब५ नोव्हेंबर
क१५ ऑगस्ट
ड२६ जानेवारी
योग्य उत्तर: ब) ५ नोव्हेंबर

स्पष्टीकरण: ५ नोव्हेंबर हा दिवस मराठी रंगभूमी दिन म्हणून साजरा केला जातो.
3. 'संगीत शाकुंतल' हे नाटक कोणी लिहिले?
अअण्णासाहेब किर्लोस्कर
बदेवल
कबालगंधर्व
डपु. ल. देशपांडे
योग्य उत्तर: अ) अण्णासाहेब किर्लोस्कर

स्पष्टीकरण: अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांनी 'संगीत शाकुंतल' हे पहिले संगीत नाटक लिहिले.
4. 'घाशीराम कोतवाल' या नाटकाचे लेखक कोण आहेत?
अवसंत कानेटकर
बविजय तेंडुलकर
कप्र. के. अत्रे
डसतीश आळेकर
योग्य उत्तर: ब) विजय तेंडुलकर

स्पष्टीकरण: विजय तेंडुलकर यांनी 'घाशीराम कोतवाल' हे प्रसिद्ध नाटक लिहिले आहे.
5. 'तुझे आहे तुजपाशी' या नाटकाचे लेखक कोण आहेत?
अपु. ल. देशपांडे
बविजय तेंडुलकर
कवसंत कानेटकर
डराम गणेश गडकरी
योग्य उत्तर: अ) पु. ल. देशपांडे

स्पष्टीकरण: पु. ल. देशपांडे यांनी 'तुझे आहे तुजपाशी' हे लोकप्रिय नाटक लिहिले आहे.
6. खालीलपैकी कोणते नाटक ऐतिहासिक आहे?
असखाराम बाईंडर
बरायगडाला जेव्हा जाग येते
कतुझे आहे तुजपाशी
डएकच प्याला
योग्य उत्तर: ब) रायगडाला जेव्हा जाग येते

स्पष्टीकरण: 'रायगडाला जेव्हा जाग येते' हे वसंत कानेटकर लिखित ऐतिहासिक नाटक आहे.
7. मराठी संगीत रंगभूमीवरील 'बालगंधर्व' यांचे मूळ नाव काय होते?
अनारायणराव राजहंस
बविष्णूदास भावे
कअण्णासाहेब किर्लोस्कर
डराम गणेश गडकरी
योग्य उत्तर: अ) नारायणराव राजहंस

स्पष्टीकरण: बालगंधर्व यांचे मूळ नाव नारायणराव राजहंस होते.
8. 'एकच प्याला' हे प्रसिद्ध नाटक कोणी लिहिले?
अराम गणेश गडकरी
बप्र. के. अत्रे
कविजय तेंडुलकर
डपु. ल. देशपांडे
योग्य उत्तर: अ) राम गणेश गडकरी

स्पष्टीकरण: 'एकच प्याला' हे राम गणेश गडकरी यांचे अत्यंत गाजलेले नाटक आहे.
9. मराठी नाटकांची सुरुवात कोणत्या शहरातून झाली?
अपुणे
बमुंबई
कसांगली
डकोल्हापूर
योग्य उत्तर: क) सांगली

स्पष्टीकरण: विष्णूदास भावे यांनी १८४३ मध्ये सांगली येथे पहिले नाटक सादर केले.
10. खालीलपैकी कोणाला 'नाट्यसम्राट' म्हटले जाते?
अबालगंधर्व
बप्र. के. अत्रे
कगणपतराव बोडस
डविष्णूदास भावे
योग्य उत्तर: अ) बालगंधर्व

स्पष्टीकरण: बालगंधर्व यांना त्यांच्या गायकीमुळे आणि अभिनयामुळे नाट्यसम्राट म्हटले जाते.
11. 'साष्टांग नमस्कार' हे नाटक कोणाचे आहे?
अप्र. के. अत्रे
बपु. ल. देशपांडे
कविजय तेंडुलकर
डवसंत कानेटकर
योग्य उत्तर: अ) प्र. के. अत्रे

स्पष्टीकरण: 'साष्टांग नमस्कार' हे प्र. के. अत्रे यांचे प्रसिद्ध नाटक आहे.
12. मराठी लोकनाट्याचा कोणता प्रकार सर्वात लोकप्रिय आहे?
अतमाशा
बकीर्तन
कभारूड
डगोंधळ
योग्य उत्तर: अ) तमाशा

स्पष्टीकरण: तमाशा हा महाराष्ट्रातील सर्वात लोकप्रिय लोकनाट्य प्रकार आहे.
13. 'संगीत सौभद्र' या नाटकाचे लेखक कोण आहेत?
अअण्णासाहेब किर्लोस्कर
बदेवल
कबालगंधर्व
डप्र. के. अत्रे
योग्य उत्तर: ब) देवल

स्पष्टीकरण: 'संगीत सौभद्र' हे नाटक देवल यांनी लिहिले आहे.
14. विजय तेंडुलकर यांचे 'शांतता! कोर्ट चालू आहे' हे नाटक कोणत्या विषयावर आधारित आहे?
अऐतिहासिक
बसामाजिक
कपौराणिक
डभक्तीपर
योग्य उत्तर: ब) सामाजिक

स्पष्टीकरण: हे नाटक सामाजिक वास्तवावर आणि न्यायव्यवस्थेवर भाष्य करणारे आहे.
15. मराठी रंगभूमीवर 'संगीत' नाटकांचा सुवर्णकाळ कोणत्या काळात मानला जातो?
अ१८ व्या शतकात
ब१९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात
क२० व्या शतकाच्या सुरुवातीस
ड२१ व्या शतकात
योग्य उत्तर: क) २० व्या शतकाच्या सुरुवातीस

स्पष्टीकरण: २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला बालगंधर्व आणि किर्लोस्कर नाटक मंडळीमुळे संगीत नाटकांचा सुवर्णकाळ होता.
16. खालीलपैकी कोणते नाटक वसंत कानेटकर यांचे नाही?
अरायगडाला जेव्हा जाग येते
बअश्रूंची झाली फुले
कइथे ओशाळला मृत्यू
डसखाराम बाईंडर
योग्य उत्तर: ड) सखाराम बाईंडर

स्पष्टीकरण: 'सखाराम बाईंडर' हे विजय तेंडुलकर यांचे नाटक आहे.
17. मराठी नाटकांमध्ये 'सूत्रधार' ही संकल्पना कशाशी संबंधित आहे?
अनाटकाची सुरुवात
बनाटकाचा शेवट
कसंगीत
डनेपथ्य
योग्य उत्तर: अ) नाटकाची सुरुवात

स्पष्टीकरण: नाटकाची सुरुवात करताना सूत्रधार प्रेक्षकांशी संवाद साधून नाटकाची प्रस्तावना करतो.
18. मराठी रंगभूमीवर 'स्त्री' पात्रांची भूमिका पूर्वी कोण करत असे?
अस्त्रिया
बपुरुष
कमुले
डकोणीही नाही
योग्य उत्तर: ब) पुरुष

स्पष्टीकरण: पूर्वीच्या काळी मराठी रंगभूमीवर स्त्रियांना काम करण्याची परवानगी नसल्यामुळे पुरुषच स्त्री पात्रांची भूमिका करत असत.
19. खालीलपैकी कोणते नाटक प्र. के. अत्रे यांचे नाही?
असाष्टांग नमस्कार
बघराबाहेर
कलग्नाची बेडी
डएकच प्याला
योग्य उत्तर: ड) एकच प्याला

स्पष्टीकरण: 'एकच प्याला' हे राम गणेश गडकरी यांचे नाटक आहे.
20. मराठी नाटकांच्या इतिहासात 'किर्लोस्कर नाटक मंडळी'चे महत्त्व काय आहे?
अपहिली व्यावसायिक संस्था
बपहिली राजकीय संस्था
कपहिली शाळा
डपहिली वृत्तपत्र संस्था
योग्य उत्तर: अ) पहिली व्यावसायिक संस्था

स्पष्टीकरण: किर्लोस्कर नाटक मंडळी ही मराठीतील पहिली व्यावसायिक नाटक मंडळी मानली जाते.