MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी साहित्य: एक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी साहित्य: एक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी साहित्याचा इतिहास अत्यंत समृद्ध आणि प्राचीन आहे. संतांच्या अभंगवाणीपासून ते आधुनिक काळातील कादंबरी आणि कवितेपर्यंत मराठी साहित्याने मोठी मजल मारली आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने मराठी साहित्यातील महत्त्वाचे लेखक, कवी आणि त्यांच्या साहित्यकृतींची माहिती असणे आवश्यक आहे.

सविस्तर माहिती

मराठी साहित्याचे कालखंड प्रामुख्याने संत साहित्य, पंडिती काव्य, शाहिरी काव्य आणि आधुनिक मराठी साहित्य असे विभागले जातात. संत ज्ञानेश्वरांनी 'ज्ञानेश्वरी' लिहून मराठी भाषेला प्रतिष्ठा मिळवून दिली. त्यानंतरच्या काळात मुक्तेश्वर, वामन पंडित यांनी पंडिती काव्य समृद्ध केले. १९ व्या शतकात इंग्रजी शिक्षणाच्या प्रभावामुळे आधुनिक मराठी साहित्याचा उदय झाला. बाळशास्त्री जांभेकर यांनी 'दर्पण' वृत्तपत्राद्वारे मराठी पत्रकारितेची सुरुवात केली. पुढे केशवसुत, बालकवी, कुसुमाग्रज, पु. ल. देशपांडे यांसारख्या दिग्गजांनी मराठी साहित्याला जागतिक दर्जावर नेऊन ठेवले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

संत साहित्य

१३ व्या ते १७ व्या शतकातील संतांनी लिहिलेले भक्तीपर साहित्य, ज्यामध्ये अभंग, ओव्या आणि भारूडांचा समावेश होतो.

आधुनिक मराठी साहित्य

१८१८ नंतरच्या काळातील साहित्य, ज्यामध्ये गद्य, कादंबरी, नाटक आणि मुक्तछंद कविता यांचा समावेश होतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • मराठी भाषेतील पहिले वृत्तपत्र 'दर्पण' हे बाळशास्त्री जांभेकर यांनी सुरू केले.
  • मराठीतील पहिले नाटक 'सीता स्वयंवर' (विष्णूदास भावे) मानले जाते.
  • ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे पहिले मराठी साहित्यिक वि. स. खांडेकर आहेत.
  • मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा प्राप्त झाला आहे.
  • कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिवस 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठी साहित्यातील पहिले आत्मचरित्र 'माझा प्रवास' (गोडसे भटजी) आहे.
  • मराठीतील पहिली कादंबरी 'यमुना पर्यटन' (बाबा पदमजी) आहे.
  • मराठीतील पहिले साप्ताहिक 'दर्पण' आहे.
  • मराठीतील पहिले मासिक 'दिग्दर्शन' आहे.

उदाहरणे

प्रमुख साहित्यकृती

ज्ञानेश्वरी (संत ज्ञानेश्वर), ययाति (वि. स. खांडेकर), नटसम्राट (वि. वा. शिरवाडकर), बटाट्याची चाळ (पु. ल. देशपांडे).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

लेखक आणि त्यांच्या टोपणनावांची यादी करा (उदा. कुसुमाग्रज - वि. वा. शिरवाडकर).
ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेत्या मराठी लेखकांचे नाव आणि वर्ष लक्षात ठेवा.
साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष आणि ठिकाणे यावर प्रश्न विचारले जातात.
महत्त्वाच्या साहित्यकृती आणि त्यांचे प्रकार (कादंबरी, नाटक, कविता) यावर लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

लेखक आणि त्यांच्या साहित्यकृतींची गल्लत करणे.
पहिली कादंबरी आणि पहिले नाटक यात गोंधळ होणे.
टोपणनावे चुकीची लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठीतील पहिली कादंबरी कोणती?
अयमुना पर्यटन
बपण लक्षात कोण घेतो
कश्यामची आई
डमृत्युंजय
योग्य उत्तर: अ) यमुना पर्यटन

स्पष्टीकरण: बाबा पदमजी यांची 'यमुना पर्यटन' ही मराठीतील पहिली कादंबरी मानली जाते.
2. ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे पहिले मराठी साहित्यिक कोण?
अवि. वा. शिरवाडकर
बवि. स. खांडेकर
कविंदा करंदीकर
डभालचंद्र नेमाडे
योग्य उत्तर: ब) वि. स. खांडेकर

स्पष्टीकरण: वि. स. खांडेकर यांना १९७४ मध्ये 'ययाति' कादंबरीसाठी ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.
3. मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक कोणाला मानले जाते?
अलोकमान्य टिळक
बगोपाळ गणेश आगरकर
कबाळशास्त्री जांभेकर
डमहात्मा फुले
योग्य उत्तर: क) बाळशास्त्री जांभेकर

स्पष्टीकरण: बाळशास्त्री जांभेकर यांनी 'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू केले.
4. कुसुमाग्रज यांचे पूर्ण नाव काय?
अविष्णू वामन शिरवाडकर
बविनायक दामोदर सावरकर
कविठ्ठल रामजी शिंदे
डविनायक जनार्दन करंदीकर
योग्य उत्तर: अ) विष्णू वामन शिरवाडकर

स्पष्टीकरण: विष्णू वामन शिरवाडकर हे कुसुमाग्रज या नावाने प्रसिद्ध आहेत.
5. मराठी भाषा गौरव दिन कधी साजरा केला जातो?
अ२७ फेब्रुवारी
ब१ मे
क१५ ऑगस्ट
ड२६ जानेवारी
योग्य उत्तर: अ) २७ फेब्रुवारी

स्पष्टीकरण: कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिवस २७ फेब्रुवारी हा 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा होतो.
6. मराठीतील पहिले नाटक 'सीता स्वयंवर' कोणी लिहिले?
अअण्णासाहेब किर्लोस्कर
बविष्णूदास भावे
कराम गणेश गडकरी
डप्र. के. अत्रे
योग्य उत्तर: ब) विष्णूदास भावे

स्पष्टीकरण: विष्णूदास भावे यांना मराठी नाटकांचे जनक मानले जाते.
7. बटाट्याची चाळ या प्रसिद्ध पुस्तकाचे लेखक कोण?
अव. पु. काळे
बपु. ल. देशपांडे
कशि. द. फडणीस
डव्यंकटेश माडगूळकर
योग्य उत्तर: ब) पु. ल. देशपांडे

स्पष्टीकरण: बटाट्याची चाळ हे पु. ल. देशपांडे यांचे प्रसिद्ध विनोदी पुस्तक आहे.
8. मराठीतील पहिले आत्मचरित्र 'माझा प्रवास' कोणाचे आहे?
असाने गुरुजी
बगोडसे भटजी
कमहात्मा फुले
डडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
योग्य उत्तर: ब) गोडसे भटजी

स्पष्टीकरण: गोडसे भटजी यांनी १८५७ च्या उठावावर आधारित 'माझा प्रवास' हे आत्मचरित्र लिहिले.
9. श्यामची आई या पुस्तकाचे लेखक कोण?
असाने गुरुजी
बवि. स. खांडेकर
ककुसुमाग्रज
डना. धों. महानोर
योग्य उत्तर: अ) साने गुरुजी

स्पष्टीकरण: साने गुरुजी यांनी 'श्यामची आई' हे पुस्तक लिहिले.
10. नटसम्राट हे नाटक कोणाचे आहे?
अप्र. के. अत्रे
बवि. वा. शिरवाडकर
कराम गणेश गडकरी
डविजय तेंडुलकर
योग्य उत्तर: ब) वि. वा. शिरवाडकर

स्पष्टीकरण: नटसम्राट हे वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) यांचे गाजलेले नाटक आहे.
11. मराठी साहित्यातील 'आद्य कवी' कोणाला मानले जाते?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत तुकाराम
कमुकुंदराज
डसंत नामदेव
योग्य उत्तर: क) मुकुंदराज

स्पष्टीकरण: मुकुंदराज यांना मराठीतील आद्य कवी मानले जाते (विवेकसिंधू).
12. मृत्युंजय या कादंबरीचे लेखक कोण?
अशिवाजी सावंत
बरणजित देसाई
कविश्वास पाटील
डना. सं. इनामदार
योग्य उत्तर: अ) शिवाजी सावंत

स्पष्टीकरण: शिवाजी सावंत यांनी 'मृत्युंजय' ही कर्ण जीवनावर आधारित कादंबरी लिहिली.
13. मराठीतील पहिले मासिक कोणते?
अदर्पण
बदिग्दर्शन
कज्ञानोदय
डकेसरी
योग्य उत्तर: ब) दिग्दर्शन

स्पष्टीकरण: बाळशास्त्री जांभेकर यांनी 'दिग्दर्शन' हे पहिले मराठी मासिक सुरू केले.
14. खालीलपैकी कोणाला 'मराठी कवितेचे केशवसुत' म्हणतात?
अकृष्णाजी केशव दामले
बत्र्यंबक बापूजी ठोंबरे
कनारायण वामन टिळक
डभा. रा. तांबे
योग्य उत्तर: अ) कृष्णाजी केशव दामले

स्पष्टीकरण: कृष्णाजी केशव दामले यांना आधुनिक मराठी कवितेचे जनक मानले जाते.
15. झोंबी या कादंबरीचे लेखक कोण?
अआनंद यादव
बभालचंद्र नेमाडे
कशंकरराव खरात
डदया पवार
योग्य उत्तर: अ) आनंद यादव

स्पष्टीकरण: आनंद यादव यांची 'झोंबी' ही आत्मचरित्रात्मक कादंबरी आहे.
16. मराठीतील पहिले साप्ताहिक कोणते?
अदर्पण
बकेसरी
कमराठा
डविविधज्ञानविस्तार
योग्य उत्तर: अ) दर्पण

स्पष्टीकरण: दर्पण हे बाळशास्त्री जांभेकर यांनी सुरू केलेले पहिले मराठी साप्ताहिक होते.
17. कोसला या कादंबरीचे लेखक कोण?
अभालचंद्र नेमाडे
बपु. ल. देशपांडे
कव. पु. काळे
डअरुण कोल्हटकर
योग्य उत्तर: अ) भालचंद्र नेमाडे

स्पष्टीकरण: भालचंद्र नेमाडे यांची 'कोसला' ही कादंबरी मराठी साहित्यातील मैलाचा दगड मानली जाते.
18. संत ज्ञानेश्वरांनी कोणती प्रसिद्ध टीका लिहिली?
अगाथा
बज्ञानेश्वरी
कदासबोध
डभावार्थ रामायण
योग्य उत्तर: ब) ज्ञानेश्वरी

स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेवर 'ज्ञानेश्वरी' ही टीका लिहिली.
19. मराठी साहित्यातील 'बालकवी' म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
अत्र्यंबक बापूजी ठोंबरे
बकेशवसुत
कभा. रा. तांबे
डअनिल
योग्य उत्तर: अ) त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे

स्पष्टीकरण: त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे हे 'बालकवी' या नावाने प्रसिद्ध आहेत.
20. मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा कधी मिळाला?
अ२०२४
ब२०२२
क२०२०
ड२०१८
योग्य उत्तर: अ) २०२४

स्पष्टीकरण: ऑक्टोबर २०२४ मध्ये केंद्र सरकारने मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा जाहीर केला.