MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील प्रमुख सण व उत्सव | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील प्रमुख सण व उत्सव

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्र हे विविधतेने नटलेले राज्य असून येथील सण-उत्सव हे सामाजिक ऐक्य, धार्मिक श्रद्धा आणि कृषी संस्कृतीचे प्रतीक आहेत. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सण आणि त्यांचे सांस्कृतिक महत्त्व समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

सविस्तर माहिती

महाराष्ट्रातील सण हे प्रामुख्याने निसर्गचक्र आणि शेतीशी संबंधित आहेत. गुढीपाडवा हा मराठी नववर्षाचा प्रारंभ मानला जातो, तर गणेशोत्सव हा लोकमान्य टिळकांमुळे सार्वजनिक स्वरूपात साजरा केला जाणारा सर्वात मोठा उत्सव आहे. याव्यतिरिक्त पोळा, दसरा, दिवाळी आणि मकर संक्रांत हे सण महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

गुढीपाडवा

चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला साजरा होणारा मराठी नववर्षाचा पहिला दिवस.

पोळा

शेतकऱ्यांचा मित्र असलेल्या बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी साजरा केला जाणारा सण.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • गणेशोत्सव सार्वजनिक स्वरूपात १८९३ मध्ये लोकमान्य टिळकांनी सुरू केला.
  • मकर संक्रांत हा सण सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो तेव्हा साजरा होतो.
  • पोळा हा सण प्रामुख्याने विदर्भात मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.
  • कोजागरी पौर्णिमा ही आश्विन पौर्णिमेला साजरी केली जाते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • महाराष्ट्रात 'बैलपोळा' हा सण श्रावण अमावस्येला साजरा होतो.
  • दिवाळी हा सण आश्विन वद्य त्रयोदशी (धनत्रयोदशी) ते कार्तिक शुद्ध द्वितीया (भाऊबीज) या काळात साजरा होतो.
  • वटपौर्णिमा ही ज्येष्ठ पौर्णिमेला साजरी केली जाते.
  • होळी हा सण फाल्गुन पौर्णिमेला साजरा होतो.

उदाहरणे

गणेशोत्सव

भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला गणपतीची स्थापना केली जाते आणि अनंत चतुर्दशीला विसर्जन होते.

मकर संक्रांत

या दिवशी तिळगुळ वाटून 'तिळगुळ घ्या आणि गोड बोला' असे म्हणत स्नेह वृद्धिंगत केला जातो.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

सणांचे मराठी महिने आणि तिथी लक्षात ठेवा.
सणांचे प्रादेशिक महत्त्व (उदा. पोळा - विदर्भ) लक्षात ठेवा.
ऐतिहासिक संदर्भातील सण (उदा. शिवजयंती) यांच्या तारखांवर लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

सणांच्या तिथी आणि इंग्रजी महिने यांची गल्लत करणे.
सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे वर्ष (१८९३) विसरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठी नववर्षाची सुरुवात कोणत्या सणाने होते?
अदिवाळी
बगुढीपाडवा
कदसरा
डमकर संक्रांत
योग्य उत्तर: ब) गुढीपाडवा

स्पष्टीकरण: गुढीपाडवा हा चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला साजरा होतो, जो मराठी नववर्षाचा पहिला दिवस आहे.
2. लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सव कोणत्या वर्षी सुरू केला?
अ१८९०
ब१८९२
क१८९३
ड१८९५
योग्य उत्तर: क) १८९३

स्पष्टीकरण: लोकमान्य टिळकांनी १८९३ मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात केली.
3. शेतकऱ्यांचा मित्र असलेल्या बैलांचा सण कोणता?
अपोळा
बदिवाळी
कहोळी
डदसरा
योग्य उत्तर: अ) पोळा

स्पष्टीकरण: पोळा हा सण बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी साजरा केला जातो.
4. मकर संक्रांत कोणत्या महिन्यात येते?
अपौष
बमाघ
कफाल्गुन
डचैत्र
योग्य उत्तर: अ) पौष

स्पष्टीकरण: मकर संक्रांत साधारणपणे पौष महिन्यात येते.
5. कोजागरी पौर्णिमा कोणत्या महिन्यात साजरी केली जाते?
अभाद्रपद
बआश्विन
ककार्तिक
डमार्गशीर्ष
योग्य उत्तर: ब) आश्विन

स्पष्टीकरण: कोजागरी पौर्णिमा आश्विन पौर्णिमेला साजरी केली जाते.
6. वटपौर्णिमा कोणत्या तिथीला साजरी होते?
अज्येष्ठ पौर्णिमा
बवैशाख पौर्णिमा
कआषाढ पौर्णिमा
डश्रावण पौर्णिमा
योग्य उत्तर: अ) ज्येष्ठ पौर्णिमा

स्पष्टीकरण: वटपौर्णिमा ज्येष्ठ पौर्णिमेला साजरी केली जाते.
7. दिवाळीची सुरुवात कोणत्या दिवसापासून होते?
अलक्ष्मीपूजन
बधनत्रयोदशी
कनरक चतुर्दशी
डपाडवा
योग्य उत्तर: ब) धनत्रयोदशी

स्पष्टीकरण: दिवाळीची सुरुवात धनत्रयोदशीने होते.
8. होळी हा सण कोणत्या पौर्णिमेला साजरा होतो?
अमाघ
बफाल्गुन
कचैत्र
डवैशाख
योग्य उत्तर: ब) फाल्गुन

स्पष्टीकरण: होळी फाल्गुन पौर्णिमेला साजरी केली जाते.
9. दसरा हा सण कोणत्या तिथीला साजरा होतो?
अआश्विन शुद्ध दशमी
बआश्विन वद्य दशमी
ककार्तिक शुद्ध दशमी
डभाद्रपद शुद्ध दशमी
योग्य उत्तर: अ) आश्विन शुद्ध दशमी

स्पष्टीकरण: दसरा हा आश्विन शुद्ध दशमीला साजरा होतो.
10. महाराष्ट्रात 'भाऊबीज' कोणत्या दिवशी साजरी होते?
अकार्तिक शुद्ध द्वितीया
बकार्तिक वद्य द्वितीया
कआश्विन शुद्ध द्वितीया
डआश्विन वद्य द्वितीया
योग्य उत्तर: अ) कार्तिक शुद्ध द्वितीया

स्पष्टीकरण: भाऊबीज कार्तिक शुद्ध द्वितीयेला साजरी होते.
11. नागपंचमी कोणत्या महिन्यात साजरी केली जाते?
अआषाढ
बश्रावण
कभाद्रपद
डआश्विन
योग्य उत्तर: ब) श्रावण

स्पष्टीकरण: नागपंचमी श्रावण शुद्ध पंचमीला साजरी केली जाते.
12. रक्षाबंधन कोणत्या पौर्णिमेला येते?
अआषाढ
बश्रावण
कभाद्रपद
डकार्तिक
योग्य उत्तर: ब) श्रावण

स्पष्टीकरण: रक्षाबंधन श्रावण पौर्णिमेला साजरी केली जाते.
13. गणेश विसर्जन कोणत्या तिथीला होते?
अभाद्रपद शुद्ध चतुर्थी
बभाद्रपद वद्य चतुर्थी
कभाद्रपद पौर्णिमा
डअनंत चतुर्दशी
योग्य उत्तर: ड) अनंत चतुर्दशी

स्पष्टीकरण: गणेश विसर्जन अनंत चतुर्दशीला होते.
14. महाराष्ट्रातील कोणता सण 'विदर्भात' विशेष उत्साहात साजरा होतो?
अगणेशोत्सव
बपोळा
कदिवाळी
डहोळी
योग्य उत्तर: ब) पोळा

स्पष्टीकरण: पोळा हा सण विदर्भात मोठ्या प्रमाणात साजरा होतो.
15. मकर संक्रांतीला कोणते दान देण्याची प्रथा आहे?
अअन्नदान
बवस्त्रदान
कतिळगुळ
डसुवर्णदान
योग्य उत्तर: क) तिळगुळ

स्पष्टीकरण: मकर संक्रांतीला तिळगुळ वाटण्याची प्रथा आहे.
16. रंगपंचमी कोणत्या तिथीला साजरी होते?
अफाल्गुन वद्य पंचमी
बफाल्गुन शुद्ध पंचमी
कचैत्र शुद्ध पंचमी
डचैत्र वद्य पंचमी
योग्य उत्तर: अ) फाल्गुन वद्य पंचमी

स्पष्टीकरण: रंगपंचमी फाल्गुन वद्य पंचमीला साजरी होते.
17. शिवजयंती कोणत्या तारखेला साजरी केली जाते?
अ१९ फेब्रुवारी
ब१५ ऑगस्ट
क२६ जानेवारी
ड१ मे
योग्य उत्तर: अ) १९ फेब्रुवारी

स्पष्टीकरण: शिवजयंती १९ फेब्रुवारी रोजी साजरी केली जाते.
18. आषाढी एकादशी कोणत्या महिन्यात येते?
अज्येष्ठ
बआषाढ
कश्रावण
डभाद्रपद
योग्य उत्तर: ब) आषाढ

स्पष्टीकरण: आषाढी एकादशी आषाढ महिन्यात येते.
19. कार्तिकी एकादशीला कोणत्या ठिकाणी मोठी यात्रा भरते?
अपंढरपूर
बशिर्डी
ककोल्हापूर
डतुळजापूर
योग्य उत्तर: अ) पंढरपूर

स्पष्टीकरण: कार्तिकी एकादशीला पंढरपूर येथे मोठी यात्रा भरते.
20. महाराष्ट्रात 'बैलपोळा' कोणत्या तिथीला असतो?
अश्रावण अमावस्या
बभाद्रपद अमावस्या
कआश्विन अमावस्या
डकार्तिक अमावस्या
योग्य उत्तर: अ) श्रावण अमावस्या

स्पष्टीकरण: बैलपोळा श्रावण अमावस्येला साजरा होतो.