MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील कृषी हवामान विभाग | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील कृषी हवामान विभाग

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्राच्या भौगोलिक विविधतेमुळे राज्यात विविध प्रकारची पिके घेतली जातात. हवामान, पर्जन्यमान आणि मृदा यांच्या आधारावर महाराष्ट्राचे नऊ कृषी हवामान विभाग पाडण्यात आले आहेत.

सविस्तर माहिती

महाराष्ट्रातील कृषी हवामान विभाग हे प्रामुख्याने पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या प्रकारावर आधारित आहेत. कोकण किनारपट्टीपासून ते विदर्भाच्या पूर्व भागापर्यंत हवामानात मोठी तफावत आढळते. या विभागांमुळे कोणत्या भागात कोणते पीक घेणे फायदेशीर ठरेल, हे ठरवणे सोपे जाते. उदाहरणार्थ, कोकणात भात शेती तर मराठवाड्यात ज्वारी आणि कापूस पिके घेतली जातात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कृषी हवामान विभाग

विशिष्ट हवामान, पर्जन्यमान आणि मृदा असलेल्या भौगोलिक क्षेत्राचे वर्गीकरण.

पर्जन्यमान

एका विशिष्ट कालावधीत पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • महाराष्ट्रात एकूण ९ कृषी हवामान विभाग आहेत.
  • कोकण किनारपट्टीवर सर्वाधिक पाऊस पडतो.
  • मराठवाडा आणि विदर्भाचा काही भाग हा अवर्षण प्रवण क्षेत्रात येतो.
  • सह्याद्रीच्या रांगांमुळे पावसाचे वितरण असमान आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • महाराष्ट्राचे एकूण ९ कृषी हवामान विभाग आहेत.
  • कोकण हा विभाग 'अति पर्जन्यमान' क्षेत्रात येतो.
  • मध्य महाराष्ट्र हा विभाग 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' म्हणून ओळखला जातो.
  • विदर्भातील पूर्व भाग हा 'भात उत्पादक' पट्टा आहे.

उदाहरणे

कोकण विभाग

येथे अति पाऊस असल्याने भात आणि फळबागा (आंबा, काजू) मोठ्या प्रमाणात घेतल्या जातात.

विदर्भ विभाग

येथे कापूस आणि सोयाबीन ही प्रमुख पिके घेतली जातात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नकाशाच्या साहाय्याने ९ विभागांची नावे लक्षात ठेवा.
प्रत्येक विभागातील प्रमुख पिके पाठ करा.
पर्जन्यछायेचा प्रदेश कोणता हे वारंवार विचारले जाते, ते नीट करा.

⚠️ सामान्य चुका

कृषी हवामान विभाग आणि प्रशासकीय विभाग यात गल्लत करणे.
पर्जन्यछायेच्या प्रदेशातील जिल्ह्यांची नावे चुकीची लिहिणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महाराष्ट्रात एकूण किती कृषी हवामान विभाग आहेत?
अ७
ब८
क९
ड१०
योग्य उत्तर: क) ९

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रात हवामान आणि मृदेनुसार एकूण ९ कृषी हवामान विभाग आहेत.
2. कोकण किनारपट्टी कोणत्या प्रकारच्या हवामानात येते?
अअति पर्जन्यमान
बमध्यम पर्जन्यमान
कअवर्षण प्रवण
डकोरडे हवामान
योग्य उत्तर: अ) अति पर्जन्यमान

स्पष्टीकरण: कोकणात सह्याद्रीच्या अडथळ्यामुळे सर्वाधिक पाऊस पडतो, म्हणून तो अति पर्जन्यमान विभाग आहे.
3. महाराष्ट्रातील कोणता भाग 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' म्हणून ओळखला जातो?
अकोकण
बविदर्भ
कमध्य महाराष्ट्र
डखानदेश
योग्य उत्तर: क) मध्य महाराष्ट्र

स्पष्टीकरण: सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील मध्य महाराष्ट्राचा भाग पावसाच्या सावलीत येतो, म्हणून त्याला पर्जन्यछायेचा प्रदेश म्हणतात.
4. विदर्भात प्रामुख्याने कोणते पीक घेतले जाते?
अभात
बकापूस
कऊस
डनाचणी
योग्य उत्तर: ब) कापूस

स्पष्टीकरण: विदर्भातील काळी मृदा कापूस पिकासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
5. महाराष्ट्रातील कोणत्या विभागात फळबागांचे (आंबा, काजू) प्रमाण जास्त आहे?
अमराठवाडा
बकोकण
कविदर्भ
डखानदेश
योग्य उत्तर: ब) कोकण

स्पष्टीकरण: कोकणातील हवामान आंबा आणि काजूच्या उत्पादनासाठी पोषक आहे.
6. अवर्षण प्रवण क्षेत्रात खालीलपैकी कोणत्या जिल्ह्याचा समावेश होतो?
अरत्नागिरी
बअहमदनगर
कचंद्रपूर
डसिंधुदुर्ग
योग्य उत्तर: ब) अहमदनगर

स्पष्टीकरण: अहमदनगर जिल्ह्याचा मोठा भाग हा पर्जन्यछायेच्या आणि अवर्षण प्रवण क्षेत्रात येतो.
7. महाराष्ट्रातील कृषी हवामान विभागांचे वर्गीकरण कशाच्या आधारावर केले जाते?
अकेवळ पाऊस
बकेवळ मृदा
कपर्जन्यमान आणि मृदा
डलोकसंख्या
योग्य उत्तर: क) पर्जन्यमान आणि मृदा

स्पष्टीकरण: कृषी हवामान विभाग हे प्रामुख्याने पर्जन्यमान आणि मृदेच्या प्रकारावर आधारित आहेत.
8. सोयाबीन उत्पादनासाठी महाराष्ट्रातील कोणता विभाग प्रसिद्ध आहे?
अकोकण
बविदर्भ
कदक्षिण महाराष्ट्र
डउत्तर कोकण
योग्य उत्तर: ब) विदर्भ

स्पष्टीकरण: विदर्भात सोयाबीनचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते.
9. सह्याद्रीच्या रांगांमुळे कोणत्या प्रदेशात पावसाचे प्रमाण कमी असते?
अकोकण
बमध्य महाराष्ट्र
कपूर्व विदर्भ
डउत्तर महाराष्ट्र
योग्य उत्तर: ब) मध्य महाराष्ट्र

स्पष्टीकरण: सह्याद्रीच्या रांगांमुळे कोकणात पाऊस पडतो आणि पूर्वेकडील भागात पावसाचे प्रमाण कमी होते.
10. महाराष्ट्रातील कोणत्या विभागात भात हे मुख्य पीक आहे?
अमराठवाडा
बकोकण
कखानदेश
डपश्चिम विदर्भ
योग्य उत्तर: ब) कोकण

स्पष्टीकरण: कोकणात पावसाचे प्रमाण जास्त असल्याने भात हे मुख्य पीक आहे.
11. खालीलपैकी कोणता जिल्हा विदर्भात येत नाही?
अनागपूर
बअमरावती
कचंद्रपूर
डसातारा
योग्य उत्तर: ड) सातारा

स्पष्टीकरण: सातारा हा जिल्हा पश्चिम महाराष्ट्रात येतो.
12. महाराष्ट्रातील कृषी हवामान विभागांची संख्या किती आहे?
अ९
ब१०
क११
ड१२
योग्य उत्तर: अ) ९

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रात एकूण ९ कृषी हवामान विभाग आहेत.
13. मराठवाड्यात प्रामुख्याने कोणत्या प्रकारची शेती केली जाते?
अकोरडवाहू
बबागायत
कभात शेती
डमत्स्य शेती
योग्य उत्तर: अ) कोरडवाहू

स्पष्टीकरण: मराठवाड्यात पावसाचे प्रमाण कमी असल्याने प्रामुख्याने कोरडवाहू शेती केली जाते.
14. कापूस उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असलेली मृदा कोणती?
अजांभी मृदा
बकाळी मृदा
कलाल मृदा
डवाळूची मृदा
योग्य उत्तर: ब) काळी मृदा

स्पष्टीकरण: काळी मृदा कापूस पिकासाठी अत्यंत सुपीक असते.
15. कोकण विभागाचे हवामान कसे असते?
अउष्ण व कोरडे
बउष्ण व दमट
कथंड
डअति कोरडे
योग्य उत्तर: ब) उष्ण व दमट

स्पष्टीकरण: कोकण किनारपट्टीवर समुद्र सानिध्यामुळे हवामान उष्ण व दमट असते.
16. महाराष्ट्रातील कोणत्या विभागात ज्वारीचे उत्पादन जास्त होते?
अकोकण
बमराठवाडा
कपूर्व विदर्भ
डउत्तर कोकण
योग्य उत्तर: ब) मराठवाडा

स्पष्टीकरण: मराठवाड्यात ज्वारी हे प्रमुख अन्नधान्य पीक आहे.
17. पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात कोणत्या पिकांची लागवड केली जाते?
अभात
बऊस
कज्वारी व बाजरी
डआंबा
योग्य उत्तर: क) ज्वारी व बाजरी

स्पष्टीकरण: कमी पावसाच्या प्रदेशात ज्वारी व बाजरी ही पिके घेतली जातात.
18. महाराष्ट्रातील एकूण कृषी हवामान विभागांपैकी सर्वाधिक क्षेत्र कोणत्या विभागाचे आहे?
अकोकण
बविदर्भ
कमध्य महाराष्ट्र
डमराठवाडा
योग्य उत्तर: क) मध्य महाराष्ट्र

स्पष्टीकरण: मध्य महाराष्ट्राचा भौगोलिक विस्तार मोठा असल्याने तो विभाग मोठा आहे.
19. जांभी मृदा प्रामुख्याने कोणत्या विभागात आढळते?
अकोकण
बविदर्भ
कमराठवाडा
डखानदेश
योग्य उत्तर: अ) कोकण

स्पष्टीकरण: कोकणात अति पावसामुळे जांभी मृदा तयार होते.
20. महाराष्ट्रातील कृषी हवामान विभागांची माहिती कोणत्या संस्थेद्वारे दिली जाते?
अकृषी विभाग
बशिक्षण विभाग
कआरोग्य विभाग
डवन विभाग
योग्य उत्तर: अ) कृषी विभाग

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रातील कृषी हवामान विभागांची माहिती कृषी विभागाद्वारे दिली जाते.