भारतीय उपराष्ट्रपती: घटनात्मक तरतुदी आणि अधिकार | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
भारतीय उपराष्ट्रपती: घटनात्मक तरतुदी आणि अधिकार
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
भारतीय राज्यघटनेच्या भाग ५ मध्ये अनुच्छेद ६३ ते ७१ पर्यंत उपराष्ट्रपती पदाबाबत तरतुदी करण्यात आल्या आहेत. उपराष्ट्रपती हे देशाचे दुसरे सर्वोच्च घटनात्मक पद आहे.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
एखाद्या पदावर नियुक्त झाल्यामुळे आपोआप दुसऱ्या पदाचे अध्यक्षपद मिळणे (उदा. उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात).
निवडणुकीत मतदाराने उमेदवारांना पसंतीक्रम देणे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- उपराष्ट्रपती पदाची तरतूद अनुच्छेद ६३ मध्ये आहे.
- निवडणूक प्रक्रिया अनुच्छेद ६६ मध्ये दिली आहे.
- कार्यकाळ ५ वर्षांचा असतो.
- उपराष्ट्रपती आपला राजीनामा राष्ट्रपतींकडे देतात.
- उपराष्ट्रपतींना पदावरून दूर करण्यासाठी राज्यसभेत ठराव मांडणे आवश्यक असते.
महत्त्वाची तथ्ये
- भारताचे पहिले उपराष्ट्रपती डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन होते.
- उपराष्ट्रपतींना राज्यसभेचे अध्यक्ष म्हणून वेतन मिळते.
- उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीतील वाद सर्वोच्च न्यायालयात सोडवले जातात.
उदाहरणे
राष्ट्रपती म्हणून कार्य
जर राष्ट्रपतींचे पद रिक्त असेल, तर उपराष्ट्रपती जास्तीत जास्त ६ महिने राष्ट्रपती म्हणून कार्य पाहू शकतात.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: भारतीय राज्यघटनेच्या कलम ६३ नुसार भारताला एक उपराष्ट्रपती असेल.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती पदासाठी किमान ३५ वर्षे वय पूर्ण असणे आवश्यक आहे.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती आपला राजीनामा राष्ट्रपतींकडे सोपवतात.
स्पष्टीकरण: संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे निर्वाचित आणि नामनिर्देशित सदस्य उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत मतदान करतात.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींचा कार्यकाळ पदभार स्वीकारल्यापासून ५ वर्षांचा असतो.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींना पदावरून दूर करण्याचा ठराव केवळ राज्यसभेतच मांडता येतो.
स्पष्टीकरण: डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन हे भारताचे पहिले उपराष्ट्रपती होते.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीशी संबंधित सर्व शंका आणि वाद सर्वोच्च न्यायालयात सोडवले जातात.
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींचे पद रिक्त असल्यास उपराष्ट्रपती जास्तीत जास्त ६ महिने राष्ट्रपती म्हणून कार्य पाहू शकतात.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींना राष्ट्रपती किंवा त्यांनी नियुक्त केलेल्या व्यक्तीकडून शपथ दिली जाते.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे सदस्य नसतात, ते केवळ पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती पदाच्या उमेदवारासाठी २० अनुमोदक आणि २० सूचक आवश्यक असतात.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींना राज्यसभेचे अध्यक्ष म्हणून वेतन भारताच्या संचित निधीतून दिले जाते.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींची निवड एकल संक्रमणीय मताद्वारे गुप्त मतदानाने केली जाते.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती पदासाठी लोकसभेचा सदस्य असण्याची अट नाही, तर राज्यसभेचा सदस्य होण्याची पात्रता असावी लागते.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींचे पद रिक्त झाल्यास ते लवकरात लवकर भरले पाहिजे, अशी घटनात्मक तरतूद आहे.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींना पदावरून दूर करण्यासाठी राज्यसभेच्या प्रभावी बहुमताने ठराव मंजूर होणे आवश्यक असते.
स्पष्टीकरण: जी. एस. पाठक हे उपराष्ट्रपती होते पण ते राष्ट्रपती झाले नाहीत.
स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत विधानसभा सदस्यांचा सहभाग नसतो.