MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय उपराष्ट्रपती: घटनात्मक तरतुदी आणि अधिकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय उपराष्ट्रपती: घटनात्मक तरतुदी आणि अधिकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय राज्यघटनेच्या भाग ५ मध्ये अनुच्छेद ६३ ते ७१ पर्यंत उपराष्ट्रपती पदाबाबत तरतुदी करण्यात आल्या आहेत. उपराष्ट्रपती हे देशाचे दुसरे सर्वोच्च घटनात्मक पद आहे.

सविस्तर माहिती

उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. उपराष्ट्रपतींची निवड संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांकडून एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने केली जाते. उपराष्ट्रपती पदासाठी किमान ३५ वर्षे वय पूर्ण असणे आवश्यक आहे. उपराष्ट्रपती हे राष्ट्रपतींच्या अनुपस्थितीत किंवा त्यांच्या पदाचा राजीनामा, मृत्यू किंवा महाभियोग झाल्यास राष्ट्रपती म्हणून कार्य पाहतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पदसिद्ध अध्यक्ष

एखाद्या पदावर नियुक्त झाल्यामुळे आपोआप दुसऱ्या पदाचे अध्यक्षपद मिळणे (उदा. उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात).

एकल संक्रमणीय मत

निवडणुकीत मतदाराने उमेदवारांना पसंतीक्रम देणे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उपराष्ट्रपती पदाची तरतूद अनुच्छेद ६३ मध्ये आहे.
  • निवडणूक प्रक्रिया अनुच्छेद ६६ मध्ये दिली आहे.
  • कार्यकाळ ५ वर्षांचा असतो.
  • उपराष्ट्रपती आपला राजीनामा राष्ट्रपतींकडे देतात.
  • उपराष्ट्रपतींना पदावरून दूर करण्यासाठी राज्यसभेत ठराव मांडणे आवश्यक असते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारताचे पहिले उपराष्ट्रपती डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन होते.
  • उपराष्ट्रपतींना राज्यसभेचे अध्यक्ष म्हणून वेतन मिळते.
  • उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीतील वाद सर्वोच्च न्यायालयात सोडवले जातात.

उदाहरणे

राष्ट्रपती म्हणून कार्य

जर राष्ट्रपतींचे पद रिक्त असेल, तर उपराष्ट्रपती जास्तीत जास्त ६ महिने राष्ट्रपती म्हणून कार्य पाहू शकतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत केवळ संसदेचे सदस्य भाग घेतात, विधानसभेचे सदस्य नाही, हे लक्षात ठेवा.
उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे सदस्य नसतात, हे नेहमी लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत राज्य विधानसभेचे सदस्य भाग घेतात असे समजणे चुकीचे आहे.
उपराष्ट्रपतींना राष्ट्रपतींच्या महाभियोगासारखी कठीण प्रक्रिया नसते, हे विसरू नका.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमात उपराष्ट्रपती पदाची तरतूद आहे?
अकलम ६१
बकलम ६३
ककलम ६५
डकलम ६७
योग्य उत्तर: ब) कलम ६३

स्पष्टीकरण: भारतीय राज्यघटनेच्या कलम ६३ नुसार भारताला एक उपराष्ट्रपती असेल.
2. उपराष्ट्रपती हे कोणाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात?
अलोकसभा
बराज्यसभा
कनिती आयोग
डराष्ट्रीय विकास परिषद
योग्य उत्तर: ब) राज्यसभा

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.
3. उपराष्ट्रपती पदासाठी किमान वयोमर्यादा किती आहे?
अ२५ वर्षे
ब३० वर्षे
क३५ वर्षे
ड४० वर्षे
योग्य उत्तर: क) ३५ वर्षे

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती पदासाठी किमान ३५ वर्षे वय पूर्ण असणे आवश्यक आहे.
4. उपराष्ट्रपती आपला राजीनामा कोणाकडे सोपवतात?
अपंतप्रधान
बसरन्यायाधीश
कराष्ट्रपती
डलोकसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: क) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती आपला राजीनामा राष्ट्रपतींकडे सोपवतात.
5. उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत कोण मतदान करते?
अकेवळ लोकसभा सदस्य
बकेवळ राज्यसभा सदस्य
कसंसदेचे दोन्ही सभागृहांचे सर्व सदस्य
डसंसद आणि विधानसभा सदस्य
योग्य उत्तर: क) संसदेचे दोन्ही सभागृहांचे सर्व सदस्य

स्पष्टीकरण: संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे निर्वाचित आणि नामनिर्देशित सदस्य उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत मतदान करतात.
6. उपराष्ट्रपतींचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो?
अ३ वर्षे
ब४ वर्षे
क५ वर्षे
ड६ वर्षे
योग्य उत्तर: क) ५ वर्षे

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींचा कार्यकाळ पदभार स्वीकारल्यापासून ५ वर्षांचा असतो.
7. उपराष्ट्रपतींना पदावरून दूर करण्याचा ठराव प्रथम कोठे मांडला जातो?
अलोकसभा
बराज्यसभा
कराष्ट्रपती भवन
डसर्वोच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: ब) राज्यसभा

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींना पदावरून दूर करण्याचा ठराव केवळ राज्यसभेतच मांडता येतो.
8. भारताचे पहिले उपराष्ट्रपती कोण होते?
अडॉ. झाकीर हुसेन
बव्ही. व्ही. गिरी
कडॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन
डजी. एस. पाठक
योग्य उत्तर: क) डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन

स्पष्टीकरण: डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन हे भारताचे पहिले उपराष्ट्रपती होते.
9. उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीतील वादाचा निकाल कोण देते?
अनिवडणूक आयोग
बसंसद
कसर्वोच्च न्यायालय
डराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: क) सर्वोच्च न्यायालय

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीशी संबंधित सर्व शंका आणि वाद सर्वोच्च न्यायालयात सोडवले जातात.
10. उपराष्ट्रपती राष्ट्रपती म्हणून जास्तीत जास्त किती काळ काम करू शकतात?
अ३ महिने
ब६ महिने
क१ वर्ष
ड२ वर्षे
योग्य उत्तर: ब) ६ महिने

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींचे पद रिक्त असल्यास उपराष्ट्रपती जास्तीत जास्त ६ महिने राष्ट्रपती म्हणून कार्य पाहू शकतात.
11. उपराष्ट्रपतींना शपथ कोण देतो?
असरन्यायाधीश
बपंतप्रधान
कराष्ट्रपती
डलोकसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: क) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींना राष्ट्रपती किंवा त्यांनी नियुक्त केलेल्या व्यक्तीकडून शपथ दिली जाते.
12. उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे सदस्य असतात का?
अहो
बनाही
ककेवळ नामनिर्देशित
डकाही काळासाठी
योग्य उत्तर: ब) नाही

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे सदस्य नसतात, ते केवळ पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.
13. उपराष्ट्रपती पदाच्या निवडणुकीसाठी किती अनुमोदक आवश्यक असतात?
अ१०
ब२०
क५०
ड१००
योग्य उत्तर: ब) २०

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती पदाच्या उमेदवारासाठी २० अनुमोदक आणि २० सूचक आवश्यक असतात.
14. उपराष्ट्रपतींना वेतन कोठून दिले जाते?
अराज्यसभेच्या निधीतून
बभारताच्या संचित निधीतून
कराष्ट्रपतींच्या निधीतून
डआकस्मिक निधीतून
योग्य उत्तर: ब) भारताच्या संचित निधीतून

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींना राज्यसभेचे अध्यक्ष म्हणून वेतन भारताच्या संचित निधीतून दिले जाते.
15. उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत कोणती पद्धत वापरली जाते?
अप्रत्यक्ष मतदान
बगुप्त मतदान
कएकल संक्रमणीय मत
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: क) एकल संक्रमणीय मत

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींची निवड एकल संक्रमणीय मताद्वारे गुप्त मतदानाने केली जाते.
16. उपराष्ट्रपती पदासाठी कोणती पात्रता आवश्यक नाही?
अभारतीय नागरिक असावा
ब३५ वर्षे पूर्ण असावी
कराज्यसभेचा सदस्य म्हणून निवडून येण्याची पात्रता असावी
डलोकसभेचा सदस्य असावा
योग्य उत्तर: ड) लोकसभेचा सदस्य असावा

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपती पदासाठी लोकसभेचा सदस्य असण्याची अट नाही, तर राज्यसभेचा सदस्य होण्याची पात्रता असावी लागते.
17. उपराष्ट्रपतींच्या पदाची रिक्त जागा किती कालावधीत भरली पाहिजे?
अ३ महिने
ब६ महिने
कलवकरात लवकर
ड१ वर्ष
योग्य उत्तर: क) लवकरात लवकर

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींचे पद रिक्त झाल्यास ते लवकरात लवकर भरले पाहिजे, अशी घटनात्मक तरतूद आहे.
18. उपराष्ट्रपतींना पदावरून दूर करण्यासाठी राज्यसभेत किती बहुमताची गरज असते?
असाधे बहुमत
बविशेष बहुमत
कपूर्ण बहुमत
डप्रभावी बहुमत
योग्य उत्तर: ड) प्रभावी बहुमत

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींना पदावरून दूर करण्यासाठी राज्यसभेच्या प्रभावी बहुमताने ठराव मंजूर होणे आवश्यक असते.
19. खालीलपैकी कोण उपराष्ट्रपती पदावर असताना राष्ट्रपती झाले नाहीत?
अडॉ. एस. राधाकृष्णन
बव्ही. व्ही. गिरी
कआर. व्यंकटरमण
डजी. एस. पाठक
योग्य उत्तर: ड) जी. एस. पाठक

स्पष्टीकरण: जी. एस. पाठक हे उपराष्ट्रपती होते पण ते राष्ट्रपती झाले नाहीत.
20. उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत कोणाचा सहभाग नसतो?
अलोकसभा सदस्य
बराज्यसभा सदस्य
कविधानसभा सदस्य
डवरीलपैकी कोणीही नाही
योग्य उत्तर: क) विधानसभा सदस्य

स्पष्टीकरण: उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत विधानसभा सदस्यांचा सहभाग नसतो.