MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय पंतप्रधान: अधिकार आणि कार्ये | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय पंतप्रधान: अधिकार आणि कार्ये

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय राज्यघटनेनुसार, पंतप्रधान हे देशाचे वास्तविक कार्यकारी प्रमुख असतात. संसदीय लोकशाही पद्धतीत राष्ट्रपती हे नाममात्र प्रमुख असतात, तर पंतप्रधान हे सरकारचे प्रमुख म्हणून देशाचा कारभार चालवतात.

सविस्तर माहिती

भारतीय राज्यघटनेच्या कलम ७४ आणि ७५ मध्ये पंतप्रधानांच्या पदाबाबत तरतूद आहे. पंतप्रधान हे लोकसभेतील बहुमत असलेल्या पक्षाचे नेते असतात. त्यांची नियुक्ती राष्ट्रपतींद्वारे केली जाते. पंतप्रधान हे मंत्रिमंडळाचे प्रमुख असतात आणि ते राष्ट्रपती आणि मंत्रिमंडळ यांच्यातील दुवा म्हणून काम करतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

वास्तविक कार्यकारी प्रमुख

ज्यांच्याकडे प्रत्यक्ष सत्ता असते आणि जे मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्याने निर्णय घेतात.

मंत्रिमंडळ

पंतप्रधानांच्या नेतृत्वाखालील मंत्र्यांचा समूह जो धोरणात्मक निर्णय घेतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • पंतप्रधानांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
  • पंतप्रधान हे नीती आयोगाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.
  • पंतप्रधान हे राष्ट्रीय विकास परिषदेचे अध्यक्ष असतात.
  • पंतप्रधान हे केंद्रीय मंत्रिमंडळाचे प्रमुख असतात.
  • पंतप्रधान हे राष्ट्रपती आणि मंत्रिमंडळ यांच्यातील संवादाचे मुख्य माध्यम आहेत.

महत्त्वाची तथ्ये

  • पंतप्रधान होण्यासाठी किमान वय २५ वर्षे असावे लागते.
  • पंतप्रधान हे संसदेच्या कोणत्याही एका सभागृहाचे सदस्य असावे लागतात.
  • पंतप्रधानांचा कार्यकाळ निश्चित नसून ते जोपर्यंत लोकसभेत बहुमत टिकवून ठेवतात, तोपर्यंत पदावर राहतात.
  • पंडित जवाहरलाल नेहरू हे भारताचे पहिले पंतप्रधान होते.
  • गुलझारीलाल नंदा हे दोनदा हंगामी पंतप्रधान बनले होते.

उदाहरणे

मंत्रिमंडळाची स्थापना

पंतप्रधान राष्ट्रपतींना मंत्र्यांची यादी सुचवतात आणि राष्ट्रपती त्या मंत्र्यांना शपथ देतात.

धोरणात्मक निर्णय

देशाच्या परराष्ट्र धोरणाबाबत किंवा आर्थिक धोरणाबाबत अंतिम निर्णय पंतप्रधानांच्या नेतृत्वाखाली घेतला जातो.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

कलम ७४ आणि ७५ पाठ करा, कारण यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
पंतप्रधानांचे अधिकार आणि त्यांची राष्ट्रपतींशी संबंधित कर्तव्ये (कलम ७८) नीट समजून घ्या.
पंतप्रधानांच्या नियुक्तीची प्रक्रिया आणि शपथविधी यावर लक्ष केंद्रित करा.

⚠️ सामान्य चुका

पंतप्रधानांची 'निवड' होते असे समजणे चुकीचे आहे, त्यांची 'नियुक्ती' राष्ट्रपती करतात.
पंतप्रधान हे राष्ट्रपतींच्या मर्जीपर्यंत पदावर राहतात, असे मानणे तांत्रिकदृष्ट्या बरोबर असले तरी लोकसभेचा विश्वास महत्त्वाचा असतो.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमानुसार पंतप्रधानांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात?
अकलम ७२
बकलम ७४
ककलम ७५
डकलम ७६
योग्य उत्तर: क) कलम ७५

स्पष्टीकरण: कलम ७५ नुसार पंतप्रधानांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
2. पंतप्रधान होण्यासाठी किमान वयाची अट काय आहे?
अ२१ वर्षे
ब२५ वर्षे
क३० वर्षे
ड३५ वर्षे
योग्य उत्तर: ब) २५ वर्षे

स्पष्टीकरण: लोकसभेचा सदस्य होण्यासाठी किमान २५ वर्षे वय आवश्यक असते, म्हणून पंतप्रधान होण्यासाठीही २५ वर्षे वय लागते.
3. पंतप्रधान खालीलपैकी कोणाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात?
अवित्त आयोग
बनीती आयोग
कनिवडणूक आयोग
डमानवाधिकार आयोग
योग्य उत्तर: ब) नीती आयोग

स्पष्टीकरण: पंतप्रधान हे नीती आयोगाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.
4. पंतप्रधान आणि राष्ट्रपती यांच्यातील संवादाचे कर्तव्य कोणत्या कलमात दिले आहे?
अकलम ७५
बकलम ७७
ककलम ७८
डकलम ७९
योग्य उत्तर: क) कलम ७८

स्पष्टीकरण: कलम ७८ मध्ये पंतप्रधानांची राष्ट्रपतींना माहिती देण्याची कर्तव्ये नमूद आहेत.
5. भारताचे पहिले पंतप्रधान कोण होते?
अडॉ. राजेंद्र प्रसाद
बसरदार वल्लभभाई पटेल
कपंडित जवाहरलाल नेहरू
डगुलझारीलाल नंदा
योग्य उत्तर: क) पंडित जवाहरलाल नेहरू

स्पष्टीकरण: पंडित जवाहरलाल नेहरू हे भारताचे पहिले पंतप्रधान होते.
6. पंतप्रधानांना शपथ कोण देतो?
अउपराष्ट्रपती
बसरन्यायाधीश
कराष्ट्रपती
डलोकसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: क) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: पंतप्रधानांना राष्ट्रपती शपथ देतात.
7. पंतप्रधान कोणाला जबाबदार असतात?
अराष्ट्रपती
बराज्यसभा
कलोकसभा
डसर्वोच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: क) लोकसभा

स्पष्टीकरण: मंत्रिमंडळ सामूहिकरीत्या लोकसभेला जबाबदार असते, म्हणून पंतप्रधानही लोकसभेला जबाबदार असतात.
8. जर पंतप्रधान लोकसभेचा सदस्य नसेल, तर त्यांना किती महिन्यांच्या आत सदस्यत्व मिळवावे लागते?
अ३ महिने
ब६ महिने
क१ वर्ष
ड२ वर्षे
योग्य उत्तर: ब) ६ महिने

स्पष्टीकरण: कोणत्याही मंत्र्याला किंवा पंतप्रधानाला ६ महिन्यांच्या आत संसदेचे सदस्यत्व मिळवणे अनिवार्य असते.
9. पंतप्रधान हे कोणाचे प्रमुख असतात?
अमंत्रिमंडळ
बसंसद
कन्यायपालिका
डराज्य विधानसभा
योग्य उत्तर: अ) मंत्रिमंडळ

स्पष्टीकरण: पंतप्रधान हे केंद्रीय मंत्रिमंडळाचे प्रमुख असतात.
10. भारताचे 'वास्तविक कार्यकारी प्रमुख' कोण असतात?
अराष्ट्रपती
बपंतप्रधान
कसरन्यायाधीश
डलोकसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: ब) पंतप्रधान

स्पष्टीकरण: पंतप्रधान हे देशाचे वास्तविक कार्यकारी प्रमुख असतात.
11. पंतप्रधानांचा कार्यकाळ किती असतो?
अ५ वर्षे
ब६ वर्षे
कनिश्चित नाही
डराष्ट्रपतींच्या मर्जीनुसार
योग्य उत्तर: क) निश्चित नाही

स्पष्टीकरण: पंतप्रधानांचा कार्यकाळ निश्चित नसून ते लोकसभेत बहुमत असेपर्यंत पदावर राहतात.
12. खालीलपैकी कोणती व्यक्ती दोनदा हंगामी पंतप्रधान बनली होती?
अलाल बहादूर शास्त्री
बगुलझारीलाल नंदा
कइंदिरा गांधी
डमोरारजी देसाई
योग्य उत्तर: ब) गुलझारीलाल नंदा

स्पष्टीकरण: गुलझारीलाल नंदा हे दोनदा हंगामी पंतप्रधान बनले होते.
13. पंतप्रधान हे कोणत्या परिषदेचे अध्यक्ष असतात?
अराष्ट्रीय विकास परिषद
बआंतरराज्य परिषद
कवरील दोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) वरील दोन्ही

स्पष्टीकरण: पंतप्रधान हे राष्ट्रीय विकास परिषद आणि आंतरराज्य परिषद या दोन्हीचे अध्यक्ष असतात.
14. मंत्रिमंडळाच्या बैठकीचे अध्यक्षस्थान कोण भूषवतो?
अराष्ट्रपती
बपंतप्रधान
कगृहमंत्री
डलोकसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: ब) पंतप्रधान

स्पष्टीकरण: मंत्रिमंडळाच्या बैठकीचे अध्यक्षस्थान पंतप्रधान भूषवतात.
15. पंतप्रधानांच्या सल्ल्यानुसार मंत्र्यांची नियुक्ती कोण करतो?
अपंतप्रधान स्वतः
बराष्ट्रपती
कसंसद
डनिवडणूक आयोग
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: पंतप्रधानांच्या सल्ल्यानुसार राष्ट्रपती मंत्र्यांची नियुक्ती करतात.
16. पंतप्रधान हे कोणत्या सभागृहाचे सदस्य असू शकतात?
अकेवळ लोकसभा
बकेवळ राज्यसभा
कलोकसभा किंवा राज्यसभा
डविधानसभा
योग्य उत्तर: क) लोकसभा किंवा राज्यसभा

स्पष्टीकरण: पंतप्रधान संसदेच्या कोणत्याही सभागृहाचे सदस्य असू शकतात.
17. पंतप्रधानांच्या राजीनाम्याचा अर्थ काय होतो?
अफक्त पंतप्रधानांचा राजीनामा
बसंपूर्ण मंत्रिमंडळाचा राजीनामा
कलोकसभेचे विसर्जन
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) संपूर्ण मंत्रिमंडळाचा राजीनामा

स्पष्टीकरण: पंतप्रधानांच्या राजीनाम्यामुळे संपूर्ण मंत्रिमंडळ बरखास्त होते.
18. पंतप्रधान हे कोणाचे मुख्य सल्लागार असतात?
असंसद
बराष्ट्रपती
कसर्वोच्च न्यायालय
डजनता
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: पंतप्रधान हे राष्ट्रपतींचे मुख्य सल्लागार असतात.
19. भारताच्या पंतप्रधानांना कोणत्या प्रकारची सत्ता प्राप्त असते?
अनाममात्र
बवास्तविक
कन्यायिक
डधार्मिक
योग्य उत्तर: ब) वास्तविक

स्पष्टीकरण: पंतप्रधानांना वास्तविक कार्यकारी सत्ता प्राप्त असते.
20. पंतप्रधान हे कोणत्या आयोगाचे अध्यक्ष असतात?
अवित्त आयोग
बनीती आयोग
ककेंद्रीय लोकसेवा आयोग
डराष्ट्रीय महिला आयोग
योग्य उत्तर: ब) नीती आयोग

स्पष्टीकरण: पंतप्रधान हे नीती आयोगाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.