MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राष्ट्रपती: घटनात्मक स्थान आणि अधिकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राष्ट्रपती: घटनात्मक स्थान आणि अधिकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय राज्यघटनेच्या भाग ५ मध्ये कलम ५२ ते ७८ पर्यंत केंद्र कार्यपालिकेची तरतूद आहे. राष्ट्रपती हे देशाचे घटनात्मक प्रमुख आणि प्रथम नागरिक असतात.

सविस्तर माहिती

राष्ट्रपती हे भारतीय संघराज्याचे प्रमुख आहेत. त्यांची निवड अप्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे एका निर्वाचक गणाद्वारे केली जाते. राष्ट्रपती हे तिन्ही दलांचे (लष्कर, नौदल, हवाई दल) सरसेनापती असतात. त्यांच्या नावाने देशाचा सर्व कारभार चालतो, परंतु ते मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार काम करतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

निर्वाचक गण (Electoral College)

राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत मतदान करणारे संसद सदस्य आणि राज्यांच्या विधानसभांचे निवडून आलेले सदस्य.

महाभियोग (Impeachment)

राज्यघटनेचा भंग केल्याबद्दल राष्ट्रपतींना पदावरून दूर करण्याची कायदेशीर प्रक्रिया.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • राष्ट्रपती पदासाठी किमान वय ३५ वर्षे पूर्ण असावे.
  • राष्ट्रपतींची निवड ५ वर्षांच्या कालावधीसाठी होते.
  • राष्ट्रपती हे संसदेचा अविभाज्य भाग आहेत.
  • राष्ट्रपतींना कलम ७२ नुसार दयेचा अधिकार (क्षमादानाचा अधिकार) आहे.
  • राष्ट्रपती हे भारताचे प्रथम नागरिक आहेत.

महत्त्वाची तथ्ये

  • राष्ट्रपती आपला राजीनामा उपराष्ट्रपतींकडे सोपवतात.
  • राष्ट्रपतींची निवड एकल संक्रमणीय मताद्वारे (Single Transferable Vote) होते.
  • भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद होते.
  • राष्ट्रपतींना सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांच्या उपस्थितीत शपथ घ्यावी लागते.

उदाहरणे

आणीबाणीचे अधिकार

कलम ३५२ नुसार राष्ट्रीय आणीबाणी, कलम ३५६ नुसार राष्ट्रपती राजवट आणि कलम ३६० नुसार आर्थिक आणीबाणी घोषित करण्याचा अधिकार राष्ट्रपतींना आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

कलम ५२ ते ६१ मधील महत्त्वाच्या तरतुदी पाठ करा.
राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत कोण भाग घेते आणि कोण घेत नाही (उदा. नामनिर्देशित सदस्य) हे नीट लक्षात ठेवा.
दयेच्या अधिकाराशी संबंधित कलम ७२ लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत विधान परिषदेचे सदस्य भाग घेत नाहीत, हे अनेकदा विद्यार्थी विसरतात.
राष्ट्रपतींची निवड थेट जनतेद्वारे होत नाही, हे लक्षात ठेवावे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमानुसार राष्ट्रपती पदाची तरतूद आहे?
अकलम ५०
बकलम ५१
ककलम ५२
डकलम ५५
योग्य उत्तर: क) कलम ५२

स्पष्टीकरण: कलम ५२ नुसार भारताचे एक राष्ट्रपती असतील अशी तरतूद आहे.
2. राष्ट्रपती पदासाठी किमान वयोमर्यादा किती आहे?
अ२५ वर्षे
ब३० वर्षे
क३५ वर्षे
ड४० वर्षे
योग्य उत्तर: क) ३५ वर्षे

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती पदासाठी किमान ३५ वर्षे वय पूर्ण असणे आवश्यक आहे.
3. राष्ट्रपती आपला राजीनामा कोणाकडे सोपवतात?
अपंतप्रधान
बउपराष्ट्रपती
कसरन्यायाधीश
डलोकसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: ब) उपराष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती आपला राजीनामा उपराष्ट्रपतींकडे सोपवतात.
4. राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत खालीलपैकी कोण भाग घेत नाही?
अलोकसभेचे निवडून आलेले सदस्य
बराज्यसभेचे निवडून आलेले सदस्य
कराज्यांच्या विधानसभेचे निवडून आलेले सदस्य
डराज्यांच्या विधान परिषदेचे सदस्य
योग्य उत्तर: ड) राज्यांच्या विधान परिषदेचे सदस्य

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचे सदस्य राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत भाग घेत नाहीत.
5. राष्ट्रपतींना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया काय आहे?
अअविश्वास ठराव
बमहाभियोग
कनिवडणूक आयोग
डपंतप्रधानांचा सल्ला
योग्य उत्तर: ब) महाभियोग

स्पष्टीकरण: कलम ६१ नुसार महाभियोग प्रक्रियेद्वारे राष्ट्रपतींना पदावरून दूर केले जाते.
6. राष्ट्रपतींना शपथ कोण देतो?
अपंतप्रधान
बउपराष्ट्रपती
कसर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश
डलोकसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: क) सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींना सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश शपथ देतात.
7. कलम ७२ कशाशी संबंधित आहे?
अआणीबाणी
बदयेचा अधिकार
कपंतप्रधान नियुक्ती
डसंसदेचे अधिवेशन
योग्य उत्तर: ब) दयेचा अधिकार

स्पष्टीकरण: कलम ७२ नुसार राष्ट्रपतींना शिक्षा माफ करण्याचा किंवा कमी करण्याचा अधिकार आहे.
8. भारताचे प्रथम नागरिक कोण असतात?
अपंतप्रधान
बराष्ट्रपती
कसरन्यायाधीश
डलोकसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती हे भारताचे प्रथम नागरिक असतात.
9. राष्ट्रपतींची निवड कशी होते?
अथेट जनतेद्वारे
बपंतप्रधानाद्वारे
कअप्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे
डनामांकनाद्वारे
योग्य उत्तर: क) अप्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींची निवड निर्वाचक गणाद्वारे अप्रत्यक्षपणे केली जाते.
10. राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत नामनिर्देशित सदस्य भाग घेऊ शकतात का?
अहो
बनाही
ककेवळ काही परिस्थितीत
डफक्त राज्यसभेचे
योग्य उत्तर: ब) नाही

स्पष्टीकरण: संसदेचे किंवा विधानसभेचे नामनिर्देशित सदस्य राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत भाग घेऊ शकत नाहीत.
11. राष्ट्रपतींचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो?
अ३ वर्षे
ब४ वर्षे
क५ वर्षे
ड६ वर्षे
योग्य उत्तर: क) ५ वर्षे

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींचा कार्यकाळ ५ वर्षांचा असतो.
12. आर्थिक आणीबाणी कोणत्या कलमांतर्गत लावली जाते?
अकलम ३५२
बकलम ३५६
ककलम ३६०
डकलम ३७०
योग्य उत्तर: क) कलम ३६०

स्पष्टीकरण: कलम ३६० नुसार आर्थिक आणीबाणी घोषित केली जाते.
13. राष्ट्रपती कोणाच्या सल्ल्याने काम करतात?
असर्वोच्च न्यायालय
बमंत्रिमंडळ
कलोकसभा अध्यक्ष
डस्वतःच्या मर्जीने
योग्य उत्तर: ब) मंत्रिमंडळ

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार काम करतात.
14. राष्ट्रपती हे कोणाचे सरसेनापती असतात?
अकेवळ लष्कर
बकेवळ नौदल
ककेवळ हवाई दल
डतिन्ही दलांचे
योग्य उत्तर: ड) तिन्ही दलांचे

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती हे तिन्ही संरक्षण दलांचे सर्वोच्च प्रमुख असतात.
15. भारताचे पहिले राष्ट्रपती कोण होते?
अडॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन
बडॉ. राजेंद्र प्रसाद
कजवाहरलाल नेहरू
डसरदार पटेल
योग्य उत्तर: ब) डॉ. राजेंद्र प्रसाद

स्पष्टीकरण: डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे भारताचे पहिले राष्ट्रपती होते.
16. राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत मतदानाचे मूल्य कोणाचे जास्त असते?
अलोकसभा सदस्य
बराज्यसभा सदस्य
कआमदार
डसर्व समान
योग्य उत्तर: क) आमदार

स्पष्टीकरण: आमदारांच्या मतांचे मूल्य राज्याच्या लोकसंख्येनुसार ठरते.
17. राष्ट्रपतींना महाभियोगाची नोटीस किती दिवस आधी द्यावी लागते?
अ७ दिवस
ब१४ दिवस
क२१ दिवस
ड३० दिवस
योग्य उत्तर: ब) १४ दिवस

स्पष्टीकरण: महाभियोगाची नोटीस १४ दिवस आधी द्यावी लागते.
18. राष्ट्रपती संसदेच्या कोणत्या सभागृहात अभिभाषण करू शकतात?
अलोकसभा
बराज्यसभा
कदोन्ही सभागृहे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सभागृहे

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती दोन्ही सभागृहात किंवा संयुक्त बैठकीत अभिभाषण करू शकतात.
19. राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीशी संबंधित वाद कोठे सोडवले जातात?
असंसद
बनिवडणूक आयोग
कसर्वोच्च न्यायालय
डउच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: क) सर्वोच्च न्यायालय

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीशी संबंधित वाद सर्वोच्च न्यायालयात सोडवले जातात.
20. राष्ट्रपतींना अध्यादेश काढण्याचा अधिकार कोणत्या कलमात आहे?
अकलम १२१
बकलम १२३
ककलम १२५
डकलम १२७
योग्य उत्तर: ब) कलम १२३

स्पष्टीकरण: कलम १२३ नुसार राष्ट्रपती अध्यादेश काढू शकतात.