भारतीय राष्ट्रपती: घटनात्मक स्थान आणि अधिकार | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
भारतीय राष्ट्रपती: घटनात्मक स्थान आणि अधिकार
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
भारतीय राज्यघटनेच्या भाग ५ मध्ये कलम ५२ ते ७८ पर्यंत केंद्र कार्यपालिकेची तरतूद आहे. राष्ट्रपती हे देशाचे घटनात्मक प्रमुख आणि प्रथम नागरिक असतात.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत मतदान करणारे संसद सदस्य आणि राज्यांच्या विधानसभांचे निवडून आलेले सदस्य.
राज्यघटनेचा भंग केल्याबद्दल राष्ट्रपतींना पदावरून दूर करण्याची कायदेशीर प्रक्रिया.
महत्त्वाचे मुद्दे
- राष्ट्रपती पदासाठी किमान वय ३५ वर्षे पूर्ण असावे.
- राष्ट्रपतींची निवड ५ वर्षांच्या कालावधीसाठी होते.
- राष्ट्रपती हे संसदेचा अविभाज्य भाग आहेत.
- राष्ट्रपतींना कलम ७२ नुसार दयेचा अधिकार (क्षमादानाचा अधिकार) आहे.
- राष्ट्रपती हे भारताचे प्रथम नागरिक आहेत.
महत्त्वाची तथ्ये
- राष्ट्रपती आपला राजीनामा उपराष्ट्रपतींकडे सोपवतात.
- राष्ट्रपतींची निवड एकल संक्रमणीय मताद्वारे (Single Transferable Vote) होते.
- भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद होते.
- राष्ट्रपतींना सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांच्या उपस्थितीत शपथ घ्यावी लागते.
उदाहरणे
आणीबाणीचे अधिकार
कलम ३५२ नुसार राष्ट्रीय आणीबाणी, कलम ३५६ नुसार राष्ट्रपती राजवट आणि कलम ३६० नुसार आर्थिक आणीबाणी घोषित करण्याचा अधिकार राष्ट्रपतींना आहे.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: कलम ५२ नुसार भारताचे एक राष्ट्रपती असतील अशी तरतूद आहे.
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती पदासाठी किमान ३५ वर्षे वय पूर्ण असणे आवश्यक आहे.
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती आपला राजीनामा उपराष्ट्रपतींकडे सोपवतात.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचे सदस्य राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत भाग घेत नाहीत.
स्पष्टीकरण: कलम ६१ नुसार महाभियोग प्रक्रियेद्वारे राष्ट्रपतींना पदावरून दूर केले जाते.
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींना सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश शपथ देतात.
स्पष्टीकरण: कलम ७२ नुसार राष्ट्रपतींना शिक्षा माफ करण्याचा किंवा कमी करण्याचा अधिकार आहे.
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती हे भारताचे प्रथम नागरिक असतात.
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींची निवड निर्वाचक गणाद्वारे अप्रत्यक्षपणे केली जाते.
स्पष्टीकरण: संसदेचे किंवा विधानसभेचे नामनिर्देशित सदस्य राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत भाग घेऊ शकत नाहीत.
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींचा कार्यकाळ ५ वर्षांचा असतो.
स्पष्टीकरण: कलम ३६० नुसार आर्थिक आणीबाणी घोषित केली जाते.
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार काम करतात.
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती हे तिन्ही संरक्षण दलांचे सर्वोच्च प्रमुख असतात.
स्पष्टीकरण: डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे भारताचे पहिले राष्ट्रपती होते.
स्पष्टीकरण: आमदारांच्या मतांचे मूल्य राज्याच्या लोकसंख्येनुसार ठरते.
स्पष्टीकरण: महाभियोगाची नोटीस १४ दिवस आधी द्यावी लागते.
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती दोन्ही सभागृहात किंवा संयुक्त बैठकीत अभिभाषण करू शकतात.
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीशी संबंधित वाद सर्वोच्च न्यायालयात सोडवले जातात.
स्पष्टीकरण: कलम १२३ नुसार राष्ट्रपती अध्यादेश काढू शकतात.