महाराष्ट्र विधान परिषद: संरचना आणि कार्यप्रणाली | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
महाराष्ट्र विधान परिषद: संरचना आणि कार्यप्रणाली
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम १६९ नुसार, राज्यांमध्ये विधान परिषद स्थापन करण्याची किंवा बरखास्त करण्याची तरतूद आहे. महाराष्ट्र हे द्विगृही कायदेमंडळ असलेले राज्य असून, विधान परिषद हे वरिष्ठ सभागृह आहे.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ज्या राज्यामध्ये विधानसभा आणि विधान परिषद अशी दोन सभागृहे असतात, त्याला द्विगृही कायदेमंडळ म्हणतात.
जेव्हा जनता थेट मतदान न करता, निवडून आलेले प्रतिनिधी सदस्यांची निवड करतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
- विधान परिषद हे कायमस्वरूपी सभागृह आहे.
- सदस्यांचा कार्यकाळ ६ वर्षांचा असतो.
- दर दोन वर्षांनी १/३ सदस्य निवृत्त होतात.
- सदस्य होण्यासाठी किमान वय ३० वर्षे पूर्ण असावे.
- विधान परिषदेचे सभापती आणि उपसभापती हे सदस्यांमधूनच निवडले जातात.
महत्त्वाची तथ्ये
- महाराष्ट्राच्या विधान परिषदेची एकूण सदस्य संख्या ७८ आहे.
- विधान परिषदेचे पहिले सभापती विठ्ठलराव गाडगीळ होते.
- कलम १७१ मध्ये विधान परिषदेच्या रचनेची तरतूद आहे.
- विधान परिषदेला 'वरिष्ठ सभागृह' किंवा 'उच्च सदन' असेही म्हणतात.
उदाहरणे
सदस्य निवड पद्धत
विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवड विविध गटांतून होते: १/३ सदस्य स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून, १/३ विधानसभा सदस्यांकडून, १/१२ पदवीधरांकडून, १/१२ शिक्षकांकडून आणि १/६ सदस्यांची नियुक्ती राज्यपालांकडून केली जाते.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्राच्या विधान परिषदेची एकूण सदस्य संख्या ७८ आहे.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ ६ वर्षांचा असतो.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचा सदस्य होण्यासाठी किमान वय ३० वर्षे पूर्ण असावे लागते.
स्पष्टीकरण: दर दोन वर्षांनी १/३ सदस्य निवृत्त होतात.
स्पष्टीकरण: राज्यपाल १/६ सदस्यांची नियुक्ती कला, साहित्य, विज्ञान, समाजसेवा आणि सहकार क्षेत्रातील तज्ज्ञांमधून करतात.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचे सभापती हे सदस्यांमधूनच निवडले जातात.
स्पष्टीकरण: कलम १७१ मध्ये विधान परिषदेच्या रचनेची तरतूद आहे.
स्पष्टीकरण: विधान परिषद हे कायमस्वरूपी सभागृह आहे, ते कधीही बरखास्त होत नाही.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवड अप्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे होते.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेची सदस्य संख्या विधानसभेच्या एकूण सदस्य संख्येच्या १/३ पेक्षा जास्त नसावी.
स्पष्टीकरण: पदवीधर मतदारसंघाकडून १/१२ सदस्य निवडले जातात.
स्पष्टीकरण: शिक्षक मतदारसंघाकडून १/१२ सदस्य निवडले जातात.
स्पष्टीकरण: स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून १/३ सदस्य निवडले जातात.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचे कामकाज सभापतींच्या मार्गदर्शनाखाली चालते.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेची सदस्य संख्या ४० पेक्षा कमी नसावी.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांना MLC (Member of Legislative Council) असे म्हणतात.
स्पष्टीकरण: धनविधेयक केवळ विधानसभेतच मांडता येते, विधान परिषदेत नाही.
स्पष्टीकरण: सभापतींच्या अनुपस्थितीत उपसभापती कामकाज पाहतात.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवड प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व आणि एकल संक्रमणीय मतपद्धतीद्वारे होते.
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र राज्याची स्थापना १ मे १९६० रोजी झाली आणि तेव्हापासून विधान परिषद कार्यरत आहे.