MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र विधान परिषद: संरचना आणि कार्यप्रणाली | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र विधान परिषद: संरचना आणि कार्यप्रणाली

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय राज्यघटनेच्या कलम १६९ नुसार, राज्यांमध्ये विधान परिषद स्थापन करण्याची किंवा बरखास्त करण्याची तरतूद आहे. महाराष्ट्र हे द्विगृही कायदेमंडळ असलेले राज्य असून, विधान परिषद हे वरिष्ठ सभागृह आहे.

सविस्तर माहिती

विधान परिषद हे राज्याचे वरिष्ठ आणि कायमस्वरूपी सभागृह आहे. हे सभागृह कधीही पूर्णपणे बरखास्त होत नाही. विधान परिषदेचे सदस्य अप्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडले जातात. विधान परिषदेची सदस्य संख्या विधानसभेच्या एकूण सदस्य संख्येच्या एक तृतीयांश (१/३) पेक्षा जास्त नसावी आणि ती ४० पेक्षा कमी नसावी.

महत्त्वाच्या संज्ञा

द्विगृही कायदेमंडळ

ज्या राज्यामध्ये विधानसभा आणि विधान परिषद अशी दोन सभागृहे असतात, त्याला द्विगृही कायदेमंडळ म्हणतात.

अप्रत्यक्ष निवडणूक

जेव्हा जनता थेट मतदान न करता, निवडून आलेले प्रतिनिधी सदस्यांची निवड करतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • विधान परिषद हे कायमस्वरूपी सभागृह आहे.
  • सदस्यांचा कार्यकाळ ६ वर्षांचा असतो.
  • दर दोन वर्षांनी १/३ सदस्य निवृत्त होतात.
  • सदस्य होण्यासाठी किमान वय ३० वर्षे पूर्ण असावे.
  • विधान परिषदेचे सभापती आणि उपसभापती हे सदस्यांमधूनच निवडले जातात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • महाराष्ट्राच्या विधान परिषदेची एकूण सदस्य संख्या ७८ आहे.
  • विधान परिषदेचे पहिले सभापती विठ्ठलराव गाडगीळ होते.
  • कलम १७१ मध्ये विधान परिषदेच्या रचनेची तरतूद आहे.
  • विधान परिषदेला 'वरिष्ठ सभागृह' किंवा 'उच्च सदन' असेही म्हणतात.

उदाहरणे

सदस्य निवड पद्धत

विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवड विविध गटांतून होते: १/३ सदस्य स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून, १/३ विधानसभा सदस्यांकडून, १/१२ पदवीधरांकडून, १/१२ शिक्षकांकडून आणि १/६ सदस्यांची नियुक्ती राज्यपालांकडून केली जाते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

सदस्यांचा कार्यकाळ (६ वर्षे) आणि विधानसभेचा कार्यकाळ (५ वर्षे) यात गल्लत करू नका.
निवडणुकीतील विविध गटांचे प्रमाण (१/३, १/१२, १/६) लक्षात ठेवा.
विधान परिषद कधीही बरखास्त होत नाही, हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

विधान परिषदेचे सदस्य थेट जनतेद्वारे निवडले जातात असे समजणे चुकीचे आहे.
विधान परिषदेचा कार्यकाळ ५ वर्षांचा आहे असे समजणे चुकीचे आहे (तो ६ वर्षांचा आहे).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महाराष्ट्र विधान परिषदेची एकूण सदस्य संख्या किती आहे?
अ६६
ब७८
क८८
ड९०
योग्य उत्तर: ब) ७८

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्राच्या विधान परिषदेची एकूण सदस्य संख्या ७८ आहे.
2. विधान परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो?
अ४ वर्षे
ब५ वर्षे
क६ वर्षे
डकायमस्वरूपी
योग्य उत्तर: क) ६ वर्षे

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ ६ वर्षांचा असतो.
3. विधान परिषदेचा सदस्य होण्यासाठी किमान वय किती असावे?
अ२१ वर्षे
ब२५ वर्षे
क३० वर्षे
ड३५ वर्षे
योग्य उत्तर: क) ३० वर्षे

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचा सदस्य होण्यासाठी किमान वय ३० वर्षे पूर्ण असावे लागते.
4. विधान परिषदेचे किती सदस्य दर दोन वर्षांनी निवृत्त होतात?
अ१/२
ब१/३
क१/४
ड१/६
योग्य उत्तर: ब) १/३

स्पष्टीकरण: दर दोन वर्षांनी १/३ सदस्य निवृत्त होतात.
5. विधान परिषदेच्या सदस्यांची नियुक्ती राज्यपाल कोणत्या क्षेत्रातील तज्ज्ञांमधून करतात?
अकला, साहित्य, विज्ञान, समाजसेवा
बकेवळ राजकारण
ककेवळ शिक्षण
डकेवळ उद्योग
योग्य उत्तर: अ) कला, साहित्य, विज्ञान, समाजसेवा

स्पष्टीकरण: राज्यपाल १/६ सदस्यांची नियुक्ती कला, साहित्य, विज्ञान, समाजसेवा आणि सहकार क्षेत्रातील तज्ज्ञांमधून करतात.
6. विधान परिषदेचे सभापती कोण निवडतात?
अजनता
बराज्यपाल
कविधान परिषदेचे सदस्य
डमुख्यमंत्री
योग्य उत्तर: क) विधान परिषदेचे सदस्य

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचे सभापती हे सदस्यांमधूनच निवडले जातात.
7. भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमात विधान परिषदेची तरतूद आहे?
अकलम १६८
बकलम १६९
ककलम १७०
डकलम १७१
योग्य उत्तर: ड) कलम १७१

स्पष्टीकरण: कलम १७१ मध्ये विधान परिषदेच्या रचनेची तरतूद आहे.
8. विधान परिषद हे सभागृह कसे आहे?
अअस्थायी
बकायमस्वरूपी
कदर ५ वर्षांनी बरखास्त होणारे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कायमस्वरूपी

स्पष्टीकरण: विधान परिषद हे कायमस्वरूपी सभागृह आहे, ते कधीही बरखास्त होत नाही.
9. विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवड कशी होते?
अथेट निवडणूक
बअप्रत्यक्ष निवडणूक
ककेवळ नामनिर्देशन
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) अप्रत्यक्ष निवडणूक

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवड अप्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे होते.
10. विधान परिषदेची सदस्य संख्या विधानसभेच्या किती पेक्षा जास्त नसावी?
अ१/२
ब१/३
क१/४
ड१/६
योग्य उत्तर: ब) १/३

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेची सदस्य संख्या विधानसभेच्या एकूण सदस्य संख्येच्या १/३ पेक्षा जास्त नसावी.
11. पदवीधर मतदारसंघाकडून विधान परिषदेवर किती सदस्य निवडले जातात?
अ१/३
ब१/६
क१/१२
ड१/४
योग्य उत्तर: क) १/१२

स्पष्टीकरण: पदवीधर मतदारसंघाकडून १/१२ सदस्य निवडले जातात.
12. शिक्षक मतदारसंघाकडून विधान परिषदेवर किती सदस्य निवडले जातात?
अ१/३
ब१/६
क१/१२
ड१/४
योग्य उत्तर: क) १/१२

स्पष्टीकरण: शिक्षक मतदारसंघाकडून १/१२ सदस्य निवडले जातात.
13. स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून विधान परिषदेवर किती सदस्य निवडले जातात?
अ१/३
ब१/६
क१/१२
ड१/४
योग्य उत्तर: अ) १/३

स्पष्टीकरण: स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून १/३ सदस्य निवडले जातात.
14. विधान परिषदेचे कामकाज कोणाच्या मार्गदर्शनाखाली चालते?
अराज्यपाल
बमुख्यमंत्री
कसभापती
डविरोधी पक्षनेते
योग्य उत्तर: क) सभापती

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचे कामकाज सभापतींच्या मार्गदर्शनाखाली चालते.
15. विधान परिषदेची किमान सदस्य संख्या किती असावी?
अ३०
ब४०
क५०
ड६०
योग्य उत्तर: ब) ४०

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेची सदस्य संख्या ४० पेक्षा कमी नसावी.
16. विधान परिषदेच्या सदस्यांना काय म्हणतात?
अआमदार (MLA)
बखासदार (MP)
कविधान परिषद सदस्य (MLC)
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) विधान परिषद सदस्य (MLC)

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांना MLC (Member of Legislative Council) असे म्हणतात.
17. विधान परिषदेत धनविधेयक (Money Bill) मांडता येते का?
अहो
बनाही
ककेवळ राज्यपालांच्या परवानगीने
डकेवळ मुख्यमंत्र्यांच्या परवानगीने
योग्य उत्तर: ब) नाही

स्पष्टीकरण: धनविधेयक केवळ विधानसभेतच मांडता येते, विधान परिषदेत नाही.
18. विधान परिषदेच्या सभापतींच्या अनुपस्थितीत कामकाज कोण पाहते?
अमुख्यमंत्री
बउपसभापती
कराज्यपाल
डसचिव
योग्य उत्तर: ब) उपसभापती

स्पष्टीकरण: सभापतींच्या अनुपस्थितीत उपसभापती कामकाज पाहतात.
19. विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवड कोणत्या पद्धतीनुसार होते?
अप्रमाणशीर प्रतिनिधित्व
बबहुमत पद्धत
कथेट मतदान
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवड प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व आणि एकल संक्रमणीय मतपद्धतीद्वारे होते.
20. महाराष्ट्रात विधान परिषद कोणत्या वर्षी स्थापन झाली?
अ१९५०
ब१९६०
क१९७०
ड१९८०
योग्य उत्तर: ब) १९६०

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र राज्याची स्थापना १ मे १९६० रोजी झाली आणि तेव्हापासून विधान परिषद कार्यरत आहे.