MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राज्यघटना: राज्यपाल (Governor) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राज्यघटना: राज्यपाल (Governor)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय राज्यघटनेच्या भाग ६ मध्ये राज्य शासनाची तरतूद आहे. राज्यपाल हे राज्याचे घटनात्मक प्रमुख असतात. केंद्र सरकारचे प्रतिनिधी म्हणून ते राज्यामध्ये काम पाहतात.

सविस्तर माहिती

राज्यपाल हे राज्याचे कार्यकारी प्रमुख असतात. कलम १५३ नुसार प्रत्येक राज्यासाठी एक राज्यपाल असेल, अशी तरतूद आहे. सातव्या घटनादुरुस्तीनुसार (१९५६), एकाच व्यक्तीची दोन किंवा अधिक राज्यांचे राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली जाऊ शकते. राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपतींकडून केली जाते आणि ते राष्ट्रपतींच्या मर्जीपर्यंत पदावर राहतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कलम १५३

प्रत्येक राज्यासाठी एक राज्यपाल असेल.

कलम १५५

राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपतीद्वारे केली जाते.

कलम १६१

राज्यपालांचे क्षमादानाचा अधिकार.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • राज्यपालांचे वय किमान ३५ वर्षे पूर्ण असावे.
  • ते संसदेचे किंवा राज्य विधिमंडळाचे सदस्य नसावेत.
  • राज्यपालांना शपथ राज्याच्या उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश देतात.
  • राज्यपालांचा कार्यकाळ ५ वर्षांचा असतो, परंतु ते राष्ट्रपतींच्या मर्जीनुसार काम करतात.
  • राज्यपालांना राज्याच्या कार्यकारी अधिकारांचा वापर करण्याचा अधिकार आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • राज्यपालांना राज्याच्या विद्यापीठांचे कुलपती (Chancellor) मानले जाते.
  • राज्यपालांच्या नावाने राज्याचे सर्व कार्यकारी निर्णय घेतले जातात.
  • राज्यपालांना स्वतःच्या मर्जीने (Discretionary powers) निर्णय घेण्याचे अधिकार आहेत.
  • राज्यपालांना राज्याच्या संचित निधीतून वेतन मिळते.

उदाहरणे

मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती

विधानसभेच्या निवडणुकीनंतर बहुमत असलेल्या पक्षाच्या नेत्याला राज्यपाल मुख्यमंत्री म्हणून नियुक्त करतात.

अध्यादेश काढणे

जेव्हा विधिमंडळाचे अधिवेशन चालू नसते, तेव्हा राज्यपाल कलम २१३ नुसार अध्यादेश काढू शकतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

कलम १५३ ते १६७ मधील तरतुदी नीट लक्षात ठेवा.
राष्ट्रपती आणि राज्यपाल यांच्या अधिकारांची तुलना करा.
राज्यपालांच्या विवेकाधीन अधिकारांवर (Discretionary powers) विशेष लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

राज्यपालांची निवड थेट जनतेद्वारे होते असे समजणे (ही चुकीची धारणा आहे, त्यांची नियुक्ती होते).
राज्यपालांना उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याचा अधिकार आहे असे समजणे (हा अधिकार फक्त राष्ट्रपतींना आहे).
राज्यपालांचा कार्यकाळ निश्चित ५ वर्षे आहे असे समजणे (ते राष्ट्रपतींच्या मर्जीपर्यंत पदावर असतात).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. राज्यपालांची नियुक्ती कोणाद्वारे केली जाते?
अपंतप्रधान
बराष्ट्रपती
कमुख्यमंत्री
डसर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: कलम १५५ नुसार राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
2. राज्यपालांना शपथ कोण देतो?
अराष्ट्रपती
बमुख्यमंत्री
कउच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
डविधानसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: क) उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश

स्पष्टीकरण: राज्यपालांना संबंधित राज्याच्या उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश शपथ देतात.
3. राज्यपालांचे वय किमान किती असावे?
अ२५ वर्षे
ब३० वर्षे
क३५ वर्षे
ड४० वर्षे
योग्य उत्तर: क) ३५ वर्षे

स्पष्टीकरण: राज्यपालांच्या पात्रतेसाठी किमान ३५ वर्षे वय पूर्ण असणे आवश्यक आहे.
4. एकाच व्यक्तीची दोन राज्यांचे राज्यपाल म्हणून नियुक्ती कोणत्या घटनादुरुस्तीनुसार करता येते?
अ४२ वी
ब४४ वी
क७ वी
ड६१ वी
योग्य उत्तर: क) ७ वी

स्पष्टीकरण: १९५६ च्या ७ व्या घटनादुरुस्तीनुसार एकाच व्यक्तीची दोन किंवा अधिक राज्यांचे राज्यपाल म्हणून नियुक्ती होऊ शकते.
5. राज्यपालांचा कार्यकाळ किती असतो?
अ३ वर्षे
ब५ वर्षे
क६ वर्षे
डराष्ट्रपतींच्या मर्जीपर्यंत
योग्य उत्तर: ड) राष्ट्रपतींच्या मर्जीपर्यंत

स्पष्टीकरण: राज्यपालांचा कार्यकाळ ५ वर्षांचा असला तरी ते राष्ट्रपतींच्या मर्जीपर्यंत पदावर राहतात.
6. राज्यपालांना कोणत्या कलमान्वये क्षमादानाचा अधिकार आहे?
अकलम ७२
बकलम १६१
ककलम २१३
डकलम ३५६
योग्य उत्तर: ब) कलम १६१

स्पष्टीकरण: कलम १६१ नुसार राज्यपालांना शिक्षा कमी करण्याचा किंवा माफ करण्याचा अधिकार आहे.
7. राज्याच्या विद्यापीठांचे कुलपती कोण असतात?
अमुख्यमंत्री
बशिक्षण मंत्री
कराज्यपाल
डराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: क) राज्यपाल

स्पष्टीकरण: राज्यातील सर्व राज्य विद्यापीठांचे कुलपती राज्यपाल असतात.
8. राज्यपालांना अध्यादेश काढण्याचा अधिकार कोणत्या कलमान्वये मिळतो?
अकलम १२३
बकलम २१३
ककलम १६१
डकलम ३५६
योग्य उत्तर: ब) कलम २१३

स्पष्टीकरण: कलम २१३ नुसार राज्यपाल अध्यादेश काढू शकतात.
9. राज्यपालांच्या विवेकाधीन अधिकारांचा वापर कोणत्या परिस्थितीत केला जातो?
अमंत्रिमंडळाच्या सल्ल्याने
बस्वतःच्या निर्णयाने
कराष्ट्रपतींच्या सल्ल्याने
डविधानसभेच्या सल्ल्याने
योग्य उत्तर: ब) स्वतःच्या निर्णयाने

स्पष्टीकरण: काही विशिष्ट परिस्थितीत राज्यपाल स्वतःच्या निर्णयाने (Discretionary powers) काम करतात.
10. राज्यपालांचा राजीनामा कोणाकडे सादर करतात?
अमुख्यमंत्री
बराष्ट्रपती
कपंतप्रधान
डउच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: राज्यपाल आपला राजीनामा राष्ट्रपतींकडे सादर करतात.
11. राज्य विधिमंडळाने मंजूर केलेले विधेयक कोणाच्या स्वाक्षरीनंतर कायदा बनते?
अमुख्यमंत्री
बविधानसभा अध्यक्ष
कराज्यपाल
डराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: क) राज्यपाल

स्पष्टीकरण: राज्यपालांच्या स्वाक्षरीनंतरच विधेयक कायदा बनते.
12. राज्यपालांच्या पगाराचा खर्च कोठून केला जातो?
अभारताचा संचित निधी
बराज्याचा संचित निधी
कआकस्मिक निधी
डकेंद्र सरकार
योग्य उत्तर: ब) राज्याचा संचित निधी

स्पष्टीकरण: राज्यपालांचे वेतन राज्याच्या संचित निधीतून दिले जाते.
13. राज्यपालांना पदावरून दूर करण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
असंसद
बराष्ट्रपती
कविधानसभा
डसर्वोच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: राज्यपाल राष्ट्रपतींच्या मर्जीपर्यंत पदावर असतात, त्यामुळे राष्ट्रपती त्यांना पदावरून दूर करू शकतात.
14. राज्यपालांच्या नियुक्तीसाठी कोणती अट नाही?
अतो भारताचा नागरिक असावा
बतो ३५ वर्षांचा असावा
कतो संसदेचा सदस्य असावा
डतो लाभाच्या पदावर नसावा
योग्य उत्तर: क) तो संसदेचा सदस्य असावा

स्पष्टीकरण: राज्यपाल संसदेचा किंवा विधिमंडळाचा सदस्य नसावा, ही अट आहे.
15. राज्यातील घटनात्मक आणीबाणी (कलम ३५६) लागू करण्याची शिफारस कोण करतो?
अमुख्यमंत्री
बराज्यपाल
कउच्च न्यायालय
डविधानसभा
योग्य उत्तर: ब) राज्यपाल

स्पष्टीकरण: राज्यात घटनात्मक यंत्रणा कोलमडल्यास राज्यपाल राष्ट्रपतींकडे अहवाल पाठवतात.
16. राज्यपालांना विधानसभेचे अधिवेशन बोलावण्याचा अधिकार कोणत्या कलमात आहे?
अकलम १७४
बकलम १६१
ककलम १५३
डकलम १६३
योग्य उत्तर: अ) कलम १७४

स्पष्टीकरण: कलम १७४ नुसार राज्यपाल विधानसभेचे अधिवेशन बोलावू शकतात.
17. राज्यपालांच्या अधिकारांबाबत खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
अते राज्याचे कार्यकारी प्रमुख आहेत
बते राष्ट्रपतींच्या मर्जीने काम करतात
कते उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती करतात
डते मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती करतात
योग्य उत्तर: क) ते उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती करतात

स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात, राज्यपाल नाही.
18. राज्यपालांना कोणत्या विषयावर अध्यादेश काढता येत नाही?
अराज्य सूची
बसमवर्ती सूची
ककेंद्र सूची
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) केंद्र सूची

स्पष्टीकरण: राज्यपाल फक्त राज्य सूची आणि समवर्ती सूचीतील विषयांवर अध्यादेश काढू शकतात.
19. राज्यपालांच्या विवेकाधीन अधिकारांचा वापर कोणत्या कलमांतर्गत येतो?
अकलम १६३
बकलम १६४
ककलम १५५
डकलम १५६
योग्य उत्तर: अ) कलम १६३

स्पष्टीकरण: कलम १६३ नुसार राज्यपालांना काही बाबतीत विवेकाधीन अधिकार आहेत.
20. राज्यपालांच्या पगार आणि भत्त्यांचे निर्धारण कोण करते?
अराष्ट्रपती
बसंसद
कराज्य विधिमंडळ
डपंतप्रधान
योग्य उत्तर: ब) संसद

स्पष्टीकरण: राज्यपालांचे पगार आणि भत्ते संसद कायद्याद्वारे ठरवते.