MahaExam अभ्यास नोट्स

अंतराळ विज्ञान आणि भारतीय अंतराळ संशोधन (ISRO) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

अंतराळ विज्ञान आणि भारतीय अंतराळ संशोधन (ISRO)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

अंतराळ विज्ञान हे विश्वाचा अभ्यास करणारे शास्त्र आहे. भारताची अंतराळ संस्था 'इस्रो' (ISRO) जगातील आघाडीच्या संस्थांपैकी एक आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने भारताचे अंतराळ कार्यक्रम आणि उपग्रह तंत्रज्ञान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

अंतराळ विज्ञान म्हणजे पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेरील विश्वाचा अभ्यास. भारताने १९६९ मध्ये 'इस्रो'ची स्थापना केली. भारताचे अंतराळ कार्यक्रम प्रामुख्याने उपग्रह प्रक्षेपण, दळणवळण, हवामान अंदाज आणि नैसर्गिक संसाधनांच्या व्यवस्थापनासाठी राबवले जातात. पीएसएलव्ही (PSLV) आणि जीएसएलव्ही (GSLV) ही भारताची प्रमुख प्रक्षेपण वाहने आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

ISRO

इंडियन स्पेस रिसर्च ऑर्गनायझेशन (भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था).

उपग्रह (Satellite)

एखाद्या ग्रहाभोवती फिरणारी नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित वस्तू.

प्रक्षेपण वाहन (Launch Vehicle)

उपग्रहाला अंतराळात सोडण्यासाठी वापरले जाणारे रॉकेट.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • इस्रोचे मुख्यालय बेंगळुरू येथे आहे.
  • डॉ. विक्रम साराभाई यांना भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक मानले जाते.
  • पीएसएलव्ही (PSLV) ला 'इस्रोचा वर्कहॉर्स' म्हटले जाते.
  • सतीश धवन अंतराळ केंद्र श्रीहरिकोटा (आंध्र प्रदेश) येथे आहे.
  • चांद्रयान-३ हे भारताचे चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर उतरणारे यशस्वी मिशन आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • आर्यभट्ट हा भारताचा पहिला उपग्रह १९७५ मध्ये प्रक्षेपित करण्यात आला.
  • मंगळयान (Mars Orbiter Mission) हे भारताचे पहिले मंगळ मोहीम होते.
  • इस्रोने एकाच रॉकेटद्वारे १०४ उपग्रह प्रक्षेपित करण्याचा जागतिक विक्रम केला होता.
  • गगनयान ही भारताची पहिली मानवी अंतराळ मोहीम आहे.

उदाहरणे

दळणवळण उपग्रह

INSAT आणि GSAT मालिका टीव्ही प्रसारण आणि इंटरनेटसाठी वापरली जाते.

रिमोट सेन्सिंग

IRS मालिका जमिनीवरील पिकांचे आरोग्य आणि नैसर्गिक आपत्तींच्या निरीक्षणासाठी वापरली जाते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

इस्रोच्या अलीकडील मोहिमांची नावे आणि त्यांचे उद्देश लक्षात ठेवा.
पीएसएलव्ही आणि जीएसएलव्ही मधील फरक समजून घ्या.
महत्त्वाच्या अंतराळ केंद्रांची ठिकाणे पाठ करा.
चालू घडामोडींशी संबंधित अंतराळ बातम्यांवर लक्ष ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

इस्रोचे मुख्यालय दिल्ली समजणे (ते बेंगळुरू आहे).
पीएसएलव्ही आणि जीएसएलव्हीच्या क्षमतेत गोंधळ होणे.
चांद्रयान-१, २ आणि ३ मधील फरक न समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचे (ISRO) मुख्यालय कोठे आहे?
अनवी दिल्ली
बमुंबई
कबेंगळुरू
डहैदराबाद
योग्य उत्तर: क) बेंगळुरू

स्पष्टीकरण: इस्रोचे मुख्यालय बेंगळुरू, कर्नाटक येथे आहे.
2. भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक कोणाला मानले जाते?
अडॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम
बडॉ. विक्रम साराभाई
कसतीश धवन
डहोमी भाभा
योग्य उत्तर: ब) डॉ. विक्रम साराभाई

स्पष्टीकरण: डॉ. विक्रम साराभाई यांना भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक मानले जाते.
3. भारताचा पहिला उपग्रह कोणता?
अभास्कर
बआर्यभट्ट
करोहिणी
डचंद्रयान
योग्य उत्तर: ब) आर्यभट्ट

स्पष्टीकरण: आर्यभट्ट हा भारताचा पहिला उपग्रह १९७५ मध्ये प्रक्षेपित झाला.
4. सतीश धवन अंतराळ केंद्र कोठे आहे?
अथुंबा
बश्रीहरिकोटा
कबेंगळुरू
डअहमदाबाद
योग्य उत्तर: ब) श्रीहरिकोटा

स्पष्टीकरण: सतीश धवन अंतराळ केंद्र श्रीहरिकोटा (आंध्र प्रदेश) येथे आहे.
5. पीएसएलव्ही (PSLV) चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
अPolar Satellite Launch Vehicle
बPublic Satellite Launch Vehicle
कPrivate Satellite Launch Vehicle
डPrimary Satellite Launch Vehicle
योग्य उत्तर: अ) Polar Satellite Launch Vehicle

स्पष्टीकरण: PSLV म्हणजे Polar Satellite Launch Vehicle.
6. मंगळयान मोहीम कोणत्या वर्षी प्रक्षेपित करण्यात आली?
अ२०११
ब२०१२
क२०१३
ड२०१४
योग्य उत्तर: क) २०१३

स्पष्टीकरण: मंगळयान ५ नोव्हेंबर २०१३ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आले.
7. चांद्रयान-३ चंद्राच्या कोणत्या भागावर उतरले?
अउत्तर ध्रुव
बदक्षिण ध्रुव
कविषुववृत्त
डचंद्राच्या मागील बाजूला
योग्य उत्तर: ब) दक्षिण ध्रुव

स्पष्टीकरण: चांद्रयान-३ चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर यशस्वीरित्या उतरले.
8. इस्रोची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९६५
ब१९६९
क१९७१
ड१९७५
योग्य उत्तर: ब) १९६९

स्पष्टीकरण: इस्रोची स्थापना १५ ऑगस्ट १९६९ रोजी झाली.
9. भारताची पहिली मानवी अंतराळ मोहीम कोणती?
अचंद्रयान
बमंगळयान
कगगनयान
डशुक्रयान
योग्य उत्तर: क) गगनयान

स्पष्टीकरण: गगनयान ही भारताची पहिली मानवी अंतराळ मोहीम आहे.
10. कोणत्या रॉकेटला 'इस्रोचा वर्कहॉर्स' म्हटले जाते?
अGSLV
बPSLV
कASLV
डSLV
योग्य उत्तर: ब) PSLV

स्पष्टीकरण: PSLV ला त्याच्या विश्वासार्हतेमुळे इस्रोचा वर्कहॉर्स म्हणतात.
11. जीएसएलव्ही (GSLV) मध्ये कोणत्या इंधनाचा वापर केला जातो?
अकेरोसीन
बद्रव हायड्रोजन
कक्रायोजेनिक इंधन
डघन इंधन
योग्य उत्तर: क) क्रायोजेनिक इंधन

स्पष्टीकरण: GSLV मध्ये क्रायोजेनिक इंजिनचा वापर केला जातो.
12. भारताचे पहिले रिमोट सेन्सिंग उपग्रह प्रक्षेपण केंद्र कोठे आहे?
अश्रीहरिकोटा
बथुंबा
कबेंगळुरू
डमहेंद्रगिरी
योग्य उत्तर: अ) श्रीहरिकोटा

स्पष्टीकरण: श्रीहरिकोटा येथूनच बहुतेक सर्व उपग्रह प्रक्षेपित केले जातात.
13. आर्यभट्ट उपग्रह कोणत्या देशाच्या मदतीने प्रक्षेपित केला गेला?
अअमेरिका
बरशिया (तत्कालीन सोव्हिएत युनियन)
कफ्रान्स
डजपान
योग्य उत्तर: ब) रशिया (तत्कालीन सोव्हिएत युनियन)

स्पष्टीकरण: आर्यभट्ट १९ एप्रिल १९७५ रोजी सोव्हिएत युनियनच्या मदतीने प्रक्षेपित केला गेला.
14. इस्रोचे सध्याचे अध्यक्ष कोण आहेत? (संदर्भ: २०२४)
अके. सिवन
बएस. सोमनाथ
कए. एस. किरण कुमार
डजी. माधवन नायर
योग्य उत्तर: ब) एस. सोमनाथ

स्पष्टीकरण: एस. सोमनाथ हे इस्रोचे सध्याचे अध्यक्ष आहेत.
15. उपग्रहाचा वेग वाढवण्यासाठी कशाचा वापर केला जातो?
अगुरुत्वाकर्षण
बइंधन
कसौर ऊर्जा
डचुंबकीय क्षेत्र
योग्य उत्तर: ब) इंधन

स्पष्टीकरण: उपग्रहाच्या प्रक्षेपणासाठी आणि कक्षा बदलण्यासाठी इंधनाचा वापर केला जातो.
16. कोणत्या मोहिमेद्वारे भारताने पहिल्याच प्रयत्नात मंगळावर पोहोचण्याचा विक्रम केला?
अचांद्रयान
बमंगळयान
कगगनयान
डआदित्य-L1
योग्य उत्तर: ब) मंगळयान

स्पष्टीकरण: मंगळयान मोहिमेद्वारे भारताने पहिल्याच प्रयत्नात मंगळावर पोहोचण्याचा विक्रम केला.
17. आदित्य-L1 ही मोहीम कशाच्या अभ्यासासाठी आहे?
अचंद्र
बमंगळ
कसूर्य
डशुक्र
योग्य उत्तर: क) सूर्य

स्पष्टीकरण: आदित्य-L1 ही सूर्याच्या अभ्यासासाठी पाठवलेली मोहीम आहे.
18. पृथ्वीच्या जवळच्या कक्षेत फिरणाऱ्या उपग्रहांना काय म्हणतात?
अGEO
बLEO
कMEO
डHEO
योग्य उत्तर: ब) LEO

स्पष्टीकरण: LEO म्हणजे Low Earth Orbit.
19. इस्रोच्या व्यावसायिक शाखेचे नाव काय आहे?
अअँट्रिक्स (Antrix)
बन्यू स्पेस इंडिया लिमिटेड (NSIL)
कइस्रो सॅट
डस्पेस इंडिया
योग्य उत्तर: ब) न्यू स्पेस इंडिया लिमिटेड (NSIL)

स्पष्टीकरण: NSIL ही इस्रोची व्यावसायिक शाखा आहे.
20. कोणत्या उपग्रहाचा वापर हवामान अंदाजासाठी केला जातो?
अINSAT
बIRS
कCARTOSAT
डROHINI
योग्य उत्तर: अ) INSAT

स्पष्टीकरण: INSAT मालिका प्रामुख्याने हवामान आणि दळणवळणासाठी वापरली जाते.