MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) - अभ्यास नोट्स | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) - अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

ISRO (Indian Space Research Organisation) ही भारताची राष्ट्रीय अंतराळ संस्था आहे. भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाची धुरा सांभाळणारी ही संस्था जगातील आघाडीच्या अंतराळ संस्थांपैकी एक आहे.

सविस्तर माहिती

ISRO ची स्थापना १५ ऑगस्ट १९६९ रोजी झाली. याचे मुख्यालय बेंगळुरू येथे आहे. डॉ. विक्रम साराभाई यांना भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक मानले जाते. ISRO चे मुख्य उद्दिष्ट अंतराळ तंत्रज्ञानाचा वापर करून देशाच्या विकासासाठी आणि राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी उपग्रह प्रक्षेपण करणे आहे. पीएसएलव्ही (PSLV) आणि जीएसएलव्ही (GSLV) हे ISRO चे प्रमुख प्रक्षेपक आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

PSLV

पोलर सॅटेलाईट लाँच व्हेईकल - हे प्रामुख्याने पृथ्वीच्या ध्रुवीय कक्षेत उपग्रह सोडण्यासाठी वापरले जाते.

GSLV

जिओसिंक्रोनस सॅटेलाईट लाँच व्हेईकल - हे जड उपग्रह भूस्थिर कक्षेत सोडण्यासाठी वापरले जाते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • ISRO चे मुख्यालय बेंगळुरू येथे आहे.
  • सतीश धवन अंतराळ केंद्र (SDSC) श्रीहरीकोटा येथे आहे.
  • विक्रम साराभाई स्पेस सेंटर (VSSC) तिरुवनंतपुरम येथे आहे.
  • ISRO चे पहिले अध्यक्ष डॉ. विक्रम साराभाई होते.
  • चांद्रयान-३ हे चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर उतरणारे जगातील पहिले मिशन ठरले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • ISRO ची स्थापना १५ ऑगस्ट १९६९ रोजी झाली.
  • आर्यभट्ट हा भारताचा पहिला उपग्रह १९ एप्रिल १९७५ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला.
  • एस. सोमनाथ हे ISRO चे सध्याचे अध्यक्ष आहेत.
  • ISRO चे व्यावसायिक अंग 'न्यू स्पेस इंडिया लिमिटेड' (NSIL) आहे.

उदाहरणे

मंगळयान (Mars Orbiter Mission)

भारताने पहिल्याच प्रयत्नात मंगळाच्या कक्षेत प्रवेश केला, अशी कामगिरी करणारा भारत जगातील पहिला देश ठरला.

चांद्रयान-३

२३ ऑगस्ट २०२३ रोजी चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर यशस्वी लँडिंग करून भारताने इतिहास रचला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

ISRO च्या अलीकडील मोहिमांची नावे आणि त्यांचे उद्देश लक्षात ठेवा.
प्रक्षेपण केंद्रांची ठिकाणे आणि त्यांची राज्ये पाठ करा.
महत्त्वाच्या मोहिमांचे वर्ष आणि रॉकेटचे प्रकार यावर प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

ISRO ची स्थापना वर्ष आणि पहिल्या उपग्रहाचे वर्ष यात गल्लत करणे.
PSLV आणि GSLV च्या उपयोगातील फरक न समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. ISRO चे मुख्यालय कोठे आहे?
अनवी दिल्ली
बमुंबई
कबेंगळुरू
डचेन्नई
योग्य उत्तर: क) बेंगळुरू

स्पष्टीकरण: ISRO चे मुख्यालय बेंगळुरू (कर्नाटक) येथे आहे.
2. भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक कोणाला मानले जाते?
अडॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम
बडॉ. विक्रम साराभाई
कसतीश धवन
डहोमी भाभा
योग्य उत्तर: ब) डॉ. विक्रम साराभाई

स्पष्टीकरण: डॉ. विक्रम साराभाई यांना भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक मानले जाते.
3. भारताचा पहिला उपग्रह कोणता?
अभास्कर
बरोहिणी
कआर्यभट्ट
डचंद्रयान
योग्य उत्तर: क) आर्यभट्ट

स्पष्टीकरण: आर्यभट्ट हा भारताचा पहिला उपग्रह १९७५ मध्ये प्रक्षेपित करण्यात आला.
4. सतीश धवन अंतराळ केंद्र कोठे स्थित आहे?
अथुंबा
बश्रीहरीकोटा
कबेंगळुरू
डहैदराबाद
योग्य उत्तर: ब) श्रीहरीकोटा

स्पष्टीकरण: सतीश धवन अंतराळ केंद्र आंध्र प्रदेशातील श्रीहरीकोटा येथे आहे.
5. ISRO ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९६२
ब१९६९
क१९७१
ड१९७५
योग्य उत्तर: ब) १९६९

स्पष्टीकरण: ISRO ची स्थापना १५ ऑगस्ट १९६९ रोजी झाली.
6. चांद्रयान-३ कोणत्या रॉकेटद्वारे प्रक्षेपित करण्यात आले?
अPSLV-C11
बGSLV Mk III (LVM3)
कPSLV-C25
डASLV
योग्य उत्तर: ब) GSLV Mk III (LVM3)

स्पष्टीकरण: चांद्रयान-३ हे LVM3-M4 रॉकेटद्वारे प्रक्षेपित करण्यात आले.
7. मंगळयान मोहिमेचे प्रक्षेपण कोणत्या वर्षी झाले?
अ२०११
ब२०१२
क२०१३
ड२०१४
योग्य उत्तर: क) २०१३

स्पष्टीकरण: मंगळयान मोहिमेचे प्रक्षेपण ५ नोव्हेंबर २०१३ रोजी झाले.
8. ISRO चे सध्याचे अध्यक्ष कोण आहेत?
अके. सिवन
बएस. सोमनाथ
कए. एस. किरण कुमार
डजी. माधवन नायर
योग्य उत्तर: ब) एस. सोमनाथ

स्पष्टीकरण: एस. सोमनाथ हे ISRO चे सध्याचे अध्यक्ष आहेत.
9. PSLV चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
अPolar Satellite Launch Vehicle
बPublic Satellite Launch Vehicle
कPrimary Satellite Launch Vehicle
डPower Satellite Launch Vehicle
योग्य उत्तर: अ) Polar Satellite Launch Vehicle

स्पष्टीकरण: PSLV म्हणजे Polar Satellite Launch Vehicle.
10. भारताने पहिल्याच प्रयत्नात मंगळावर पोहोचण्याचा विक्रम कोणत्या मोहिमेद्वारे केला?
अचांद्रयान-१
बमंगळयान
कगगनयान
डआदित्य-L1
योग्य उत्तर: ब) मंगळयान

स्पष्टीकरण: मंगळयान (Mars Orbiter Mission) द्वारे भारताने हा विक्रम केला.
11. आदित्य-L1 ही मोहीम कशाशी संबंधित आहे?
अचंद्र
बमंगळ
कसूर्य
डशुक्र
योग्य उत्तर: क) सूर्य

स्पष्टीकरण: आदित्य-L1 ही सूर्याचा अभ्यास करणारी भारताची पहिली अंतराळ मोहीम आहे.
12. विक्रम साराभाई स्पेस सेंटर (VSSC) कोठे आहे?
अबेंगळुरू
बअहमदाबाद
कतिरुवनंतपुरम
डपुणे
योग्य उत्तर: क) तिरुवनंतपुरम

स्पष्टीकरण: VSSC तिरुवनंतपुरम (केरळ) येथे आहे.
13. ISRO चे व्यावसायिक अंग कोणते आहे?
अANTRIX
बNSIL
कDRDO
डHAL
योग्य उत्तर: ब) NSIL

स्पष्टीकरण: न्यू स्पेस इंडिया लिमिटेड (NSIL) हे ISRO चे व्यावसायिक अंग आहे.
14. गगनयान मोहिमेचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
अचंद्रावर मानवाला पाठवणे
बमानवाला अंतराळात पाठवणे
कसूर्याचा अभ्यास करणे
डसमुद्राचा अभ्यास करणे
योग्य उत्तर: ब) मानवाला अंतराळात पाठवणे

स्पष्टीकरण: गगनयान ही भारताची मानवी अंतराळ मोहीम आहे.
15. कोणत्या रॉकेटला 'ISRO चे वर्कहॉर्स' (Workhorse) म्हटले जाते?
अGSLV
बPSLV
कASLV
डSLV
योग्य उत्तर: ब) PSLV

स्पष्टीकरण: PSLV ला त्याच्या विश्वासार्हतेमुळे 'ISRO चे वर्कहॉर्स' म्हटले जाते.
16. चांद्रयान-१ कधी प्रक्षेपित करण्यात आले?
अ२००५
ब२००८
क२०१०
ड२०१२
योग्य उत्तर: ब) २००८

स्पष्टीकरण: चांद्रयान-१ ऑक्टोबर २००८ मध्ये प्रक्षेपित करण्यात आले.
17. ISRO च्या कोणत्या केंद्रातून उपग्रह प्रक्षेपित केले जातात?
अVSSC
बSAC
कSDSC
डURSC
योग्य उत्तर: क) SDSC

स्पष्टीकरण: सतीश धवन अंतराळ केंद्र (SDSC) हे मुख्य प्रक्षेपण केंद्र आहे.
18. भारताचा पहिला उपग्रह 'आर्यभट्ट' कोणत्या देशाच्या मदतीने प्रक्षेपित केला होता?
अअमेरिका
बसोव्हिएत युनियन (रशिया)
कफ्रान्स
डजपान
योग्य उत्तर: ब) सोव्हिएत युनियन (रशिया)

स्पष्टीकरण: आर्यभट्ट उपग्रह सोव्हिएत युनियनच्या मदतीने प्रक्षेपित केला होता.
19. ISRO चे ब्रीदवाक्य काय आहे?
अमानवसेवेसाठी अंतराळ
बविज्ञानाद्वारे प्रगती
कअंतराळ तंत्रज्ञान भारताच्या सेवेत
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) अंतराळ तंत्रज्ञान भारताच्या सेवेत

स्पष्टीकरण: ISRO चे ब्रीदवाक्य 'Space technology in the service of humankind' (मानवाच्या सेवेसाठी अंतराळ तंत्रज्ञान) हे आहे.
20. चांद्रयान-३ च्या लँडरचे नाव काय होते?
अप्रज्ञान
बविक्रम
कआदित्य
डध्रुव
योग्य उत्तर: ब) विक्रम

स्पष्टीकरण: चांद्रयान-३ च्या लँडरचे नाव 'विक्रम' होते आणि रोव्हरचे नाव 'प्रज्ञान' होते.
विषयातील सर्व नोट्स