MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय संरक्षण तंत्रज्ञान: एक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय संरक्षण तंत्रज्ञान: एक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारताचे संरक्षण तंत्रज्ञान हे देशाच्या सुरक्षेचा कणा आहे. डीआरडीओ (DRDO) आणि इतर संस्थांच्या माध्यमातून भारत स्वदेशी क्षेपणास्त्रे, विमाने आणि युद्धनौका विकसित करत आहे.

सविस्तर माहिती

संरक्षण तंत्रज्ञान म्हणजे देशाच्या सीमांचे रक्षण करण्यासाठी वापरले जाणारे प्रगत तंत्रज्ञान. यामध्ये क्षेपणास्त्र प्रणाली, लढाऊ विमाने, पाणबुड्या आणि रडार प्रणाली यांचा समावेश होतो. भारताने 'आत्मनिर्भर भारत' मोहिमेअंतर्गत संरक्षण क्षेत्रात मोठी प्रगती केली आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

क्षेपणास्त्र (Missile)

एक स्वयंचलित शस्त्र जे स्फोटक पदार्थ वाहून नेऊन लक्ष्यावर अचूक मारा करते.

DRDO

डिफेन्स रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट ऑर्गनायझेशन, जे भारताच्या संरक्षण उपकरणांचे संशोधन करते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अग्नी क्षेपणास्त्रे ही बॅलिस्टिक प्रकारची आहेत.
  • पृथ्वी ही भारताची पहिली स्वदेशी बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र प्रणाली आहे.
  • ब्रह्मोस हे भारत आणि रशिया यांच्या संयुक्त विद्यमाने बनवलेले सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र आहे.
  • तेजस हे भारताचे स्वदेशी बनावटीचे हलके लढाऊ विमान (LCA) आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारताचे क्षेपणास्त्र कार्यक्रम डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झाला.
  • आयजीएमडीपी (IGMDP) अंतर्गत ५ क्षेपणास्त्रे विकसित करण्यात आली: पृथ्वी, अग्नी, त्रिशूल, नाग आणि आकाश.
  • नाग हे 'अँटी-टँक' मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र आहे.
  • आकाश हे जमिनीवरून हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र आहे.

उदाहरणे

अग्नी-V

हे आंतरखंडीय बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र (ICBM) असून याची मारक क्षमता ५००० किमी पेक्षा जास्त आहे.

आयएनएस विक्रांत

ही भारताची पहिली स्वदेशी बनावटीची विमानवाहू युद्धनौका आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

क्षेपणास्त्रांचे प्रकार (बॅलिस्टिक विरुद्ध क्रूझ) नीट समजून घ्या.
DRDO द्वारे विकसित नवीन उपकरणांच्या चाचण्यांवर लक्ष ठेवा.
क्षेपणास्त्रांची मारक क्षमता आणि त्यांचे कार्य (जमीन-टू-जमीन, हवा-टू-हवा) यावर प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

बॅलिस्टिक आणि क्रूझ क्षेपणास्त्रांमधील फरक न समजणे.
क्षेपणास्त्रांच्या मारक क्षमतेचे आकडे गोंधळात टाकणे.
संस्थांच्या (DRDO, HAL, ISRO) कामात गल्लत करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारताच्या क्षेपणास्त्र कार्यक्रमाचे जनक कोणाला मानले जाते?
अडॉ. होमी भाभा
बडॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम
कविक्रम साराभाई
डसतीश धवन
योग्य उत्तर: ब) डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम

स्पष्टीकरण: डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांनी भारताच्या क्षेपणास्त्र कार्यक्रमात मोलाचे योगदान दिले.
2. ब्रह्मोस हे कोणत्या प्रकारचे क्षेपणास्त्र आहे?
अबॅलिस्टिक
बसुपरसॉनिक क्रूझ
कअँटी-टँक
डसबसॉनिक
योग्य उत्तर: ब) सुपरसॉनिक क्रूझ

स्पष्टीकरण: ब्रह्मोस हे भारत आणि रशियाने विकसित केलेले सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र आहे.
3. नाग (Nag) हे कोणत्या प्रकारचे क्षेपणास्त्र आहे?
अहवेतून हवेत मारा करणारे
बअँटी-टँक
कजमिनीवरून हवेत मारा करणारे
डपाणबुडीतून मारा करणारे
योग्य उत्तर: ब) अँटी-टँक

स्पष्टीकरण: नाग हे तिसऱ्या पिढीचे अँटी-टँक मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र आहे.
4. तेजस (Tejas) काय आहे?
अक्षेपणास्त्र
बलढाऊ विमान
कयुद्धनौका
डरडार
योग्य उत्तर: ब) लढाऊ विमान

स्पष्टीकरण: तेजस हे भारताचे स्वदेशी बनावटीचे हलके लढाऊ विमान (LCA) आहे.
5. IGMDP चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
अIntegrated Guided Missile Development Programme
बIndian Guided Missile Development Project
कInternational Guided Missile Defence Program
डIntegrated General Missile Development Plan
योग्य उत्तर: अ) Integrated Guided Missile Development Programme

स्पष्टीकरण: IGMDP म्हणजे Integrated Guided Missile Development Programme.
6. अग्नी-V ची मारक क्षमता किती आहे?
अ१००० किमी
ब२००० किमी
क३००० किमी
ड५००० किमी पेक्षा जास्त
योग्य उत्तर: ड) ५००० किमी पेक्षा जास्त

स्पष्टीकरण: अग्नी-V हे आंतरखंडीय बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र असून त्याची क्षमता ५००० किमी पेक्षा जास्त आहे.
7. आकाश (Akash) क्षेपणास्त्र प्रणाली कशासाठी वापरली जाते?
अजमिनीवरून जमिनीवर
बजमिनीवरून हवेत
कहवेतून जमिनीवर
डपाण्याखाली
योग्य उत्तर: ब) जमिनीवरून हवेत

स्पष्टीकरण: आकाश हे जमिनीवरून हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र आहे.
8. भारताची पहिली स्वदेशी विमानवाहू युद्धनौका कोणती?
अआयएनएस विराट
बआयएनएस विक्रांत
कआयएनएस विक्रमादित्य
डआयएनएस अरिहंत
योग्य उत्तर: ब) आयएनएस विक्रांत

स्पष्टीकरण: आयएनएस विक्रांत ही भारताची पहिली स्वदेशी विमानवाहू युद्धनौका आहे.
9. DRDO चे मुख्यालय कोठे आहे?
अमुंबई
बबेंगळुरू
कनवी दिल्ली
डहैदराबाद
योग्य उत्तर: क) नवी दिल्ली

स्पष्टीकरण: DRDO चे मुख्यालय नवी दिल्ली येथे आहे.
10. खालीलपैकी कोणते क्षेपणास्त्र बॅलिस्टिक नाही?
अपृथ्वी
बअग्नी
कब्रह्मोस
डसूर्य
योग्य उत्तर: क) ब्रह्मोस

स्पष्टीकरण: ब्रह्मोस हे क्रूझ क्षेपणास्त्र आहे, बॅलिस्टिक नाही.
11. अस्त्र (Astra) हे काय आहे?
अहवेतून हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र
बटँक
कयुद्धनौका
डरडार
योग्य उत्तर: अ) हवेतून हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र

स्पष्टीकरण: अस्त्र हे भारताचे स्वदेशी बनावटीचे हवेतून हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र आहे.
12. आयएनएस अरिहंत (INS Arihant) काय आहे?
अविमानवाहू नौका
बअणुऊर्जेवर चालणारी पाणबुडी
कलढाऊ विमान
डक्षेपणास्त्र
योग्य उत्तर: ब) अणुऊर्जेवर चालणारी पाणबुडी

स्पष्टीकरण: आयएनएस अरिहंत ही भारताची पहिली स्वदेशी अणुऊर्जेवर चालणारी पाणबुडी आहे.
13. पृथ्वी-१ ची मारक क्षमता किती आहे?
अ१५० किमी
ब३०० किमी
क५०० किमी
ड१००० किमी
योग्य उत्तर: अ) १५० किमी

स्पष्टीकरण: पृथ्वी-१ ची मारक क्षमता १५० किमी आहे.
14. संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) ची स्थापना कधी झाली?
अ१९५०
ब१९५८
क१९६२
ड१९७१
योग्य उत्तर: ब) १९५८

स्पष्टीकरण: DRDO ची स्थापना १९५८ मध्ये झाली.
15. निर्भय (Nirbhay) हे काय आहे?
अबॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र
बसबसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र
कलढाऊ विमान
डहेलिकॉप्टर
योग्य उत्तर: ब) सबसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र

स्पष्टीकरण: निर्भय हे भारताचे स्वदेशी सबसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र आहे.
16. खालीलपैकी कोणते रडार भारताने विकसित केले आहे?
अस्वाती
बअग्नी
कपृथ्वी
डनाग
योग्य उत्तर: अ) स्वाती

स्पष्टीकरण: स्वाती (Swathi) हे वेपन लोकेटिंग रडार आहे.
17. प्रहार (Prahaar) क्षेपणास्त्राचा वापर कशासाठी होतो?
अटँक नष्ट करण्यासाठी
बजमिनीवरून जमिनीवर मारा करण्यासाठी
कविमान पाडण्यासाठी
डपाणबुडी शोधण्यासाठी
योग्य उत्तर: ब) जमिनीवरून जमिनीवर मारा करण्यासाठी

स्पष्टीकरण: प्रहार हे जमिनीवरून जमिनीवर मारा करणारे क्षेपणास्त्र आहे.
18. भारतीय नौदलाचे 'मार्कोस' (MARCOS) काय आहेत?
अलढाऊ विमाने
बविशेष कमांडो फोर्स
कयुद्धनौका
डक्षेपणास्त्रे
योग्य उत्तर: ब) विशेष कमांडो फोर्स

स्पष्टीकरण: मार्कोस हे भारतीय नौदलाचे विशेष कमांडो फोर्स आहेत.
19. धनुष (Dhanush) हे कशाचे नौदल स्वरूप आहे?
अपृथ्वी
बअग्नी
कआकाश
डनाग
योग्य उत्तर: अ) पृथ्वी

स्पष्टीकरण: धनुष हे पृथ्वी क्षेपणास्त्राचे नौदल स्वरूप आहे.
20. भारताचे 'शौर्य' (Shaurya) क्षेपणास्त्र कोणत्या प्रकारचे आहे?
अहायपरसॉनिक
बसबसॉनिक
कबॅलिस्टिक
डक्रूझ
योग्य उत्तर: अ) हायपरसॉनिक

स्पष्टीकरण: शौर्य हे हायपरसॉनिक पृष्ठभागावरून पृष्ठभागावर मारा करणारे क्षेपणास्त्र आहे.