MahaExam अभ्यास नोट्स

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि डिजिटल तंत्रज्ञान | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि डिजिटल तंत्रज्ञान

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

आधुनिक युगात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) आणि डिजिटल तंत्रज्ञान हे प्रशासकीय आणि सामाजिक बदलांचे मुख्य घटक बनले आहेत. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या विषयाचे मूलभूत ज्ञान असणे आवश्यक आहे.

सविस्तर माहिती

कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजे संगणक प्रणालीला मानवाप्रमाणे विचार करण्याची, शिकण्याची आणि निर्णय घेण्याची क्षमता प्रदान करणे. यामध्ये मशीन लर्निंग, डीप लर्निंग आणि नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग यांसारख्या तंत्रज्ञानाचा समावेश होतो. डिजिटल तंत्रज्ञान हे माहितीचे डिजिटलायझेशन करून ती अधिक कार्यक्षमतेने हाताळण्यास मदत करते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

Artificial Intelligence (AI)

मानवी बुद्धिमत्तेची नक्कल करणारी संगणक प्रणाली.

Machine Learning

डेटावरून स्वतःहून शिकण्याची संगणकाची क्षमता.

Cloud Computing

इंटरनेटद्वारे सर्व्हर, स्टोरेज आणि सॉफ्टवेअर सेवा मिळवणे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • AI चे जनक जॉन मॅककार्थी यांना मानले जाते.
  • मशीन लर्निंग हे AI चा एक उपसंच आहे.
  • डिजिटल इंडिया मोहिमेचा उद्देश भारताला डिजिटल सक्षम करणे आहे.
  • चॅटजीपीटी (ChatGPT) हे जनरेटिव्ह AI चे उदाहरण आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारताचे नॅशनल एआय पोर्टल 'indiaai.gov.in' आहे.
  • ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान हे सुरक्षित व्यवहारांसाठी वापरले जाते.
  • इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) मुळे उपकरणे एकमेकांशी जोडली जातात.

उदाहरणे

व्हॉइस असिस्टंट

ॲलेक्सा (Alexa) आणि सिरी (Siri) हे AI आधारित व्हॉइस असिस्टंट आहेत.

ई-गव्हर्नन्स

महाराष्ट्र शासनाचे 'आपले सरकार' पोर्टल हे डिजिटल तंत्रज्ञानाचे उत्तम उदाहरण आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

AI च्या विविध प्रकारांवर लक्ष द्या.
सरकारी डिजिटल योजनांची नावे आणि त्यांचे उद्देश लक्षात ठेवा.
नवनवीन तंत्रज्ञान संज्ञा (उदा. मेटाव्हर्स, क्वांटम कॉम्प्युटिंग) वाचून ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

AI आणि ऑटोमेशनमधील फरक न समजणे.
केवळ इंग्रजी संज्ञांवर अवलंबून राहणे, मराठी पारिभाषिक शब्दही माहीत असावेत.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे (AI) जनक कोणाला मानले जाते?
अएलन ट्युरिंग
बजॉन मॅककार्थी
कबिल गेट्स
डस्टीव्ह जॉब्स
योग्य उत्तर: ब) जॉन मॅककार्थी

स्पष्टीकरण: जॉन मॅककार्थी यांनी १९५६ मध्ये 'Artificial Intelligence' हा शब्द प्रथम वापरला.
2. खालीलपैकी कोणते जनरेटिव्ह AI चे उदाहरण आहे?
अविंडोज
बचॅटजीपीटी
कएमएस ऑफिस
डलिनक्स
योग्य उत्तर: ब) चॅटजीपीटी

स्पष्टीकरण: ChatGPT हे मजकूर तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे जनरेटिव्ह AI मॉडेल आहे.
3. IoT चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
अInternet of Technology
बInput of Things
कInternet of Things
डInternal of Technology
योग्य उत्तर: क) Internet of Things

स्पष्टीकरण: IoT म्हणजे इंटरनेट ऑफ थिंग्ज, जिथे उपकरणे इंटरनेटद्वारे एकमेकांशी जोडलेली असतात.
4. डेटा सुरक्षिततेसाठी वापरले जाणारे तंत्रज्ञान कोणते?
अब्लॉकचेन
बक्लाउड
कएआय
डमशीन लर्निंग
योग्य उत्तर: अ) ब्लॉकचेन

स्पष्टीकरण: ब्लॉकचेन हे माहिती सुरक्षित आणि पारदर्शक ठेवण्यासाठी वापरले जाणारे तंत्रज्ञान आहे.
5. मशीन लर्निंग कशाशी संबंधित आहे?
अहार्डवेअर
बएआय
कनेटवर्किंग
डग्राफिक्स
योग्य उत्तर: ब) एआय

स्पष्टीकरण: मशीन लर्निंग हे एआयचा एक महत्त्वाचा भाग आहे ज्यामध्ये संगणक डेटावरून शिकतो.
6. भारतातील डिजिटल इंडिया मोहिमेची सुरुवात कोणत्या वर्षी झाली?
अ२०१४
ब२०१५
क२०१६
ड२०१७
योग्य उत्तर: ब) २०१५

स्पष्टीकरण: डिजिटल इंडिया मोहिमेची सुरुवात १ जुलै २०१५ रोजी झाली.
7. क्लाउड कॉम्प्युटिंग म्हणजे काय?
अआकाशातील संगणक
बइंटरनेटद्वारे सेवा मिळवणे
कऑफलाइन डेटा स्टोरेज
डकेवळ गेमिंग
योग्य उत्तर: ब) इंटरनेटद्वारे सेवा मिळवणे

स्पष्टीकरण: क्लाउड कॉम्प्युटिंग म्हणजे इंटरनेटद्वारे सर्व्हर आणि स्टोरेज सेवा वापरणे.
8. NLP चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
अNatural Language Processing
बNew Language Program
कNetwork Language Protocol
डNone of these
योग्य उत्तर: अ) Natural Language Processing

स्पष्टीकरण: NLP म्हणजे मानवी भाषा समजून घेण्याची संगणकाची क्षमता.
9. खालीलपैकी कोणते सर्च इंजिन नाही?
अगुगल
बबिंग
कयाहू
डविंडोज
योग्य उत्तर: ड) विंडोज

स्पष्टीकरण: विंडोज ही एक ऑपरेटिंग सिस्टम आहे, सर्च इंजिन नाही.
10. एआय (AI) चा वापर कशात केला जातो?
अआरोग्य सेवा
बशेती
कशिक्षण
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: एआयचा वापर आज सर्वच क्षेत्रांत मोठ्या प्रमाणावर होत आहे.
11. सायबर सुरक्षेशी संबंधित कायदा कोणता?
अमाहिती तंत्रज्ञान कायदा २०००
बभारतीय दंड संहिता
कशिक्षण कायदा
डकामगार कायदा
योग्य उत्तर: अ) माहिती तंत्रज्ञान कायदा २०००

स्पष्टीकरण: माहिती तंत्रज्ञान कायदा (IT Act) २००० हा सायबर गुन्ह्यांशी संबंधित आहे.
12. डिजिटल पेमेंटसाठी वापरले जाणारे UPI चे पूर्ण नाव काय?
अUnified Payment Interface
बUniversal Payment Index
कUnique Payment Identity
डUnified Process Interface
योग्य उत्तर: अ) Unified Payment Interface

स्पष्टीकरण: UPI म्हणजे Unified Payment Interface.
13. कोणत्या तंत्रज्ञानामुळे आभासी जग अनुभवता येते?
अव्हर्च्युअल रिॲलिटी (VR)
बक्लाउड
कब्लॉकचेन
डएआय
योग्य उत्तर: अ) व्हर्च्युअल रिॲलिटी (VR)

स्पष्टीकरण: VR तंत्रज्ञानामुळे वापरकर्त्याला आभासी जगाचा अनुभव घेता येतो.
14. डेटाचे विश्लेषण करण्यासाठी कोणते तंत्रज्ञान वापरतात?
अबिग डेटा
बहार्डवेअर
कनेटवर्क
डकेबल
योग्य उत्तर: अ) बिग डेटा

स्पष्टीकरण: मोठ्या प्रमाणावरील डेटाचे विश्लेषण करण्यासाठी बिग डेटा तंत्रज्ञान वापरतात.
15. स्मार्ट सिटी मिशनमध्ये कशाचा वापर होतो?
अडिजिटल तंत्रज्ञान
बकेवळ रस्ते
ककेवळ पाणी
डकागदी काम
योग्य उत्तर: अ) डिजिटल तंत्रज्ञान

स्पष्टीकरण: स्मार्ट सिटीमध्ये तंत्रज्ञानाचा वापर करून पायाभूत सुविधा सुधारल्या जातात.
16. एआय मॉडेल कशावर आधारित असतात?
अडेटा
बकागद
कपेन
डपुस्तके
योग्य उत्तर: अ) डेटा

स्पष्टीकरण: एआय मॉडेल्सना प्रशिक्षित करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर डेटाची गरज असते.
17. खालीलपैकी कोणते सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म नाही?
अफेसबुक
बट्विटर
कजीमेल
डइन्स्टाग्राम
योग्य उत्तर: क) जीमेल

स्पष्टीकरण: जीमेल ही ईमेल सेवा आहे, सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म नाही.
18. डिजिटल साक्षरता म्हणजे काय?
असंगणक वापरण्याचे कौशल्य
बकेवळ वाचणे
ककेवळ लिहिणे
डखेळणे
योग्य उत्तर: अ) संगणक वापरण्याचे कौशल्य

स्पष्टीकरण: डिजिटल साक्षरता म्हणजे डिजिटल साधनांचा प्रभावी वापर करण्याची क्षमता.
19. एआयमुळे कोणत्या क्षेत्रात क्रांती झाली आहे?
अवैद्यकीय निदान
बवाहतूक
कबँकिंग
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: एआयचा प्रभाव सर्वच क्षेत्रांत दिसून येतो.
20. भारताचे पहिले एआय पोर्टल कोणते?
अindiaai.gov.in
बdigitalindia.gov.in
कmygov.in
डnic.in
योग्य उत्तर: अ) indiaai.gov.in

स्पष्टीकरण: indiaai.gov.in हे भारताचे अधिकृत एआय पोर्टल आहे.