MahaExam अभ्यास नोट्स
भारतीय संसदीय समित्या: अभ्यास आणि स्वरूप | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
📖
TCS / IBPS व MPSC पॅटर्न परिपूर्ण नोट्स:
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
MahaExam अभ्यास नोट्स
भारतीय संसदीय समित्या: अभ्यास आणि स्वरूप
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
📖
TCS / IBPS व MPSC पॅटर्न परिपूर्ण नोट्स:
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
भारतीय संसदेचे कामकाज अत्यंत व्यापक असते. सर्व बाबींवर सविस्तर चर्चा करणे सभागृहात शक्य नसते, म्हणून संसदीय समित्यांची स्थापना केली जाते. या समित्या संसदेला तिचे कार्य अधिक कार्यक्षमतेने पार पाडण्यास मदत करतात.
सविस्तर माहिती
संसदीय समित्यांचे मुख्य दोन प्रकार पडतात: स्थायी समित्या (Standing Committees) आणि तदर्थ समित्या (Ad-hoc Committees). स्थायी समित्या दरवर्षी किंवा ठराविक काळाने नियुक्त केल्या जातात, तर तदर्थ समित्या विशिष्ट कार्यासाठी किंवा विधेयकासाठी तात्पुरत्या स्वरूपात नेमल्या जातात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
स्थायी समिती
अशा समित्या ज्यांचे अस्तित्व कायमस्वरूपी असते आणि त्या दरवर्षी किंवा ठराविक काळाने पुनर्गठित केल्या जातात.
तदर्थ समिती
विशिष्ट उद्देशासाठी किंवा तात्पुरत्या स्वरूपाच्या कामासाठी नेमलेली समिती, काम संपल्यावर ती बरखास्त होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
- लोकलेखा समिती (PAC) ही सर्वात जुनी संसदीय समिती आहे.
- अंदाज समितीमध्ये केवळ लोकसभेचे ३० सदस्य असतात.
- सार्वजनिक उपक्रम समितीमध्ये लोकसभेचे १५ आणि राज्यसभेचे ७ सदस्य असतात.
- संसदीय समित्यांचे कामकाज गोपनीय असते.
- समित्यांचे अहवाल संसदेत सादर केले जातात, मात्र ते सरकारवर बंधनकारक नसतात.
महत्त्वाची तथ्ये
- लोकलेखा समितीच्या अध्यक्षाची नियुक्ती लोकसभा अध्यक्ष करतात.
- अंदाज समितीला 'सतत चालणारी अर्थव्यवस्था समिती' असेही म्हणतात.
- संसदीय समित्यांचे सदस्य प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने निवडले जातात.
उदाहरणे
लोकलेखा समितीचे कार्य
ही समिती सरकारचा खर्च योग्य प्रकारे झाला आहे की नाही, याची तपासणी नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या (CAG) अहवालाच्या आधारे करते.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
लोकलेखा समिती आणि अंदाज समितीमधील सदस्य संख्या लक्षात ठेवा.
समितीचे अध्यक्ष कोण नियुक्त करते, हे वारंवार विचारले जाते.
समित्यांचे कार्य आणि त्यांचे महत्त्व यावर आधारित विधाने नीट वाचा.
⚠️ सामान्य चुका
अंदाज समितीमध्ये राज्यसभेचे सदस्य नसतात, हे अनेकदा विद्यार्थी विसरतात.
लोकलेखा समितीच्या अध्यक्षाची निवड सरकार करत नाही, तर लोकसभा अध्यक्ष करतात, हे लक्षात ठेवा.
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
1. लोकलेखा समितीमध्ये एकूण किती सदस्य असतात?
अ१५
ब२२
क३०
ड४५
योग्य उत्तर: ब) २२
स्पष्टीकरण: लोकलेखा समितीमध्ये एकूण २२ सदस्य असतात (लोकसभेचे १५ आणि राज्यसभेचे ७).
स्पष्टीकरण: लोकलेखा समितीमध्ये एकूण २२ सदस्य असतात (लोकसभेचे १५ आणि राज्यसभेचे ७).
2. अंदाज समितीमध्ये लोकसभेचे किती सदस्य असतात?
अ१५
ब२२
क३०
ड२५
योग्य उत्तर: क) ३०
स्पष्टीकरण: अंदाज समितीमध्ये केवळ लोकसभेचे ३० सदस्य असतात.
स्पष्टीकरण: अंदाज समितीमध्ये केवळ लोकसभेचे ३० सदस्य असतात.
3. संसदेची सर्वात जुनी समिती कोणती?
अअंदाज समिती
बलोकलेखा समिती
कसार्वजनिक उपक्रम समिती
डविशेषाधिकार समिती
योग्य उत्तर: ब) लोकलेखा समिती
स्पष्टीकरण: लोकलेखा समितीची स्थापना १९२१ मध्ये झाली, ही सर्वात जुनी समिती आहे.
स्पष्टीकरण: लोकलेखा समितीची स्थापना १९२१ मध्ये झाली, ही सर्वात जुनी समिती आहे.
4. लोकलेखा समितीच्या अध्यक्षाची नियुक्ती कोण करतो?
अराष्ट्रपती
बपंतप्रधान
कलोकसभा अध्यक्ष
डराज्यसभा सभापती
योग्य उत्तर: क) लोकसभा अध्यक्ष
स्पष्टीकरण: लोकलेखा समितीच्या अध्यक्षाची नियुक्ती लोकसभा अध्यक्ष करतात.
स्पष्टीकरण: लोकलेखा समितीच्या अध्यक्षाची नियुक्ती लोकसभा अध्यक्ष करतात.
5. खालीलपैकी कोणत्या समितीत राज्यसभेचे सदस्य नसतात?
अलोकलेखा समिती
बअंदाज समिती
कसार्वजनिक उपक्रम समिती
डविभागीय स्थायी समिती
योग्य उत्तर: ब) अंदाज समिती
स्पष्टीकरण: अंदाज समितीमध्ये केवळ लोकसभेचे ३० सदस्य असतात.
स्पष्टीकरण: अंदाज समितीमध्ये केवळ लोकसभेचे ३० सदस्य असतात.
6. संसदीय समित्यांचे मुख्य कार्य काय आहे?
अकायदे करणे
बसरकार पाडणे
कसंसदेच्या कामात मदत करणे
डनिवडणुका घेणे
योग्य उत्तर: क) संसदेच्या कामात मदत करणे
स्पष्टीकरण: संसदीय समित्या संसदेला तिचे कार्य अधिक कार्यक्षमतेने पार पाडण्यास मदत करतात.
स्पष्टीकरण: संसदीय समित्या संसदेला तिचे कार्य अधिक कार्यक्षमतेने पार पाडण्यास मदत करतात.
7. सार्वजनिक उपक्रम समितीमध्ये एकूण किती सदस्य असतात?
अ१५
ब२२
क३०
ड२५
योग्य उत्तर: ब) २२
स्पष्टीकरण: सार्वजनिक उपक्रम समितीमध्ये एकूण २२ सदस्य असतात (लोकसभेचे १५ आणि राज्यसभेचे ७).
स्पष्टीकरण: सार्वजनिक उपक्रम समितीमध्ये एकूण २२ सदस्य असतात (लोकसभेचे १५ आणि राज्यसभेचे ७).
8. संसदीय समित्यांचे अहवाल कोणाला सादर केले जातात?
अराष्ट्रपती
बपंतप्रधान
कसंसद
डसर्वोच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: क) संसद
स्पष्टीकरण: समित्या आपले अहवाल संसदेला सादर करतात.
स्पष्टीकरण: समित्या आपले अहवाल संसदेला सादर करतात.
9. अंदाज समितीला काय म्हटले जाते?
अकायदे समिती
बसतत चालणारी अर्थव्यवस्था समिती
कन्याय समिती
डसंरक्षण समिती
योग्य उत्तर: ब) सतत चालणारी अर्थव्यवस्था समिती
स्पष्टीकरण: अंदाज समितीला 'सतत चालणारी अर्थव्यवस्था समिती' असेही म्हणतात.
स्पष्टीकरण: अंदाज समितीला 'सतत चालणारी अर्थव्यवस्था समिती' असेही म्हणतात.
10. संसदीय समित्यांचे सदस्य कसे निवडले जातात?
अथेट निवडणूक
बराष्ट्रपती नामनिर्देशन
कप्रमाणशीर प्रतिनिधित्व
डपंतप्रधान नियुक्ती
योग्य उत्तर: क) प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व
स्पष्टीकरण: संसदीय समित्यांचे सदस्य प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने निवडले जातात.
स्पष्टीकरण: संसदीय समित्यांचे सदस्य प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने निवडले जातात.
11. लोकलेखा समिती कोणाच्या अहवालाची तपासणी करते?
अपंतप्रधान
बवित्तमंत्री
कनियंत्रक व महालेखापरीक्षक (CAG)
डनीती आयोग
योग्य उत्तर: क) नियंत्रक व महालेखापरीक्षक (CAG)
स्पष्टीकरण: लोकलेखा समिती CAG च्या अहवालाची तपासणी करते.
स्पष्टीकरण: लोकलेखा समिती CAG च्या अहवालाची तपासणी करते.
12. तदर्थ समितीचे स्वरूप कसे असते?
अकायमस्वरूपी
बतात्पुरते
कघटनात्मक
डस्वतंत्र
योग्य उत्तर: ब) तात्पुरते
स्पष्टीकरण: तदर्थ समित्या विशिष्ट कार्यासाठी तात्पुरत्या स्वरूपात नेमल्या जातात.
स्पष्टीकरण: तदर्थ समित्या विशिष्ट कार्यासाठी तात्पुरत्या स्वरूपात नेमल्या जातात.
13. संसदीय समित्यांचे कामकाज कसे असते?
असार्वजनिक
बगोपनीय
कटीव्हीवर थेट प्रक्षेपित
डखुले
योग्य उत्तर: ब) गोपनीय
स्पष्टीकरण: संसदीय समित्यांचे कामकाज गोपनीय असते.
स्पष्टीकरण: संसदीय समित्यांचे कामकाज गोपनीय असते.
14. समितीचा अहवाल सरकारवर बंधनकारक असतो का?
अहो
बनाही
ककाही बाबतीत
डकेवळ अर्थसंकल्पासाठी
योग्य उत्तर: ब) नाही
स्पष्टीकरण: समित्यांचे अहवाल सरकारवर बंधनकारक नसतात.
स्पष्टीकरण: समित्यांचे अहवाल सरकारवर बंधनकारक नसतात.
15. संसदेच्या स्थायी समित्यांची संख्या किती आहे?
अ१२
ब२४
क३०
ड४०
योग्य उत्तर: ब) २४
स्पष्टीकरण: संसदेत २४ विभागीय स्थायी समित्या आहेत.
स्पष्टीकरण: संसदेत २४ विभागीय स्थायी समित्या आहेत.
16. खालीलपैकी कोणती समिती 'वित्तीय समिती' नाही?
अलोकलेखा समिती
बअंदाज समिती
कसार्वजनिक उपक्रम समिती
डविशेषाधिकार समिती
योग्य उत्तर: ड) विशेषाधिकार समिती
स्पष्टीकरण: विशेषाधिकार समिती ही वित्तीय समिती नाही.
स्पष्टीकरण: विशेषाधिकार समिती ही वित्तीय समिती नाही.
17. लोकलेखा समितीच्या सदस्यांचा कार्यकाळ किती असतो?
अ१ वर्ष
ब२ वर्ष
क३ वर्ष
ड५ वर्ष
योग्य उत्तर: अ) १ वर्ष
स्पष्टीकरण: बहुतेक संसदीय समित्यांच्या सदस्यांचा कार्यकाळ १ वर्षाचा असतो.
स्पष्टीकरण: बहुतेक संसदीय समित्यांच्या सदस्यांचा कार्यकाळ १ वर्षाचा असतो.
18. संसदीय समित्यांच्या स्थापनेचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अवेळेची बचत
बकामकाजात पारदर्शकता
कतज्ज्ञांचा सल्ला
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व
स्पष्टीकरण: वरील सर्व बाबींसाठी संसदीय समित्यांची स्थापना केली जाते.
स्पष्टीकरण: वरील सर्व बाबींसाठी संसदीय समित्यांची स्थापना केली जाते.
19. अंदाज समितीचे अध्यक्ष कोण असतात?
अविरोधी पक्षनेता
बसत्ताधारी पक्षाचा सदस्य
कलोकसभा अध्यक्ष
डराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: ब) सत्ताधारी पक्षाचा सदस्य
स्पष्टीकरण: अंदाज समितीचे अध्यक्ष सत्ताधारी पक्षाचे सदस्य असतात.
स्पष्टीकरण: अंदाज समितीचे अध्यक्ष सत्ताधारी पक्षाचे सदस्य असतात.
20. संसदीय समित्यांचे महत्त्व कशात आहे?
असंसदेचे ओझे कमी करणे
बसविस्तर चर्चा करणे
कसरकारवर नियंत्रण ठेवणे
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व
स्पष्टीकरण: संसदीय समित्या संसदेचे ओझे कमी करतात, सविस्तर चर्चा करतात आणि सरकारवर नियंत्रण ठेवतात.
स्पष्टीकरण: संसदीय समित्या संसदेचे ओझे कमी करतात, सविस्तर चर्चा करतात आणि सरकारवर नियंत्रण ठेवतात.