MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय संसद: लोकसभा (कनिष्ठ सभागृह) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय संसद: लोकसभा (कनिष्ठ सभागृह)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

लोकसभा हे भारतीय संसदेचे कनिष्ठ आणि लोकप्रिय सभागृह आहे. भारतीय राज्यघटनेच्या कलम ८१ मध्ये लोकसभेच्या रचनेची तरतूद करण्यात आली आहे. लोकसभेचे सदस्य थेट जनतेद्वारे निवडले जातात, म्हणून याला 'लोकप्रिय सभागृह' असे म्हणतात.

सविस्तर माहिती

लोकसभा हे संसदेचे प्रथम सभागृह आहे. लोकसभेची जास्तीत जास्त सदस्य संख्या ५५२ असू शकते, परंतु सध्याची सदस्य संख्या ५४३ आहे. लोकसभेचा कार्यकाळ ५ वर्षांचा असतो, परंतु पंतप्रधान राष्ट्रपतींना शिफारस करून ५ वर्षांपूर्वीही लोकसभा विसर्जित करू शकतात. लोकसभेचे सदस्य होण्यासाठी किमान २५ वर्षे वय असणे आवश्यक आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

लोकसभा

भारतीय संसदेचे कनिष्ठ सभागृह ज्याचे सदस्य थेट जनतेद्वारे निवडले जातात.

अविश्वास ठराव

केवळ लोकसभेत मांडला जाणारा ठराव, जो सरकारचा विश्वास गमावल्याचे दर्शवतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • लोकसभेची कमाल सदस्य संख्या ५५२ आहे.
  • सदस्यांची निवड थेट प्रौढ मतदान पद्धतीने होते.
  • लोकसभेचे अध्यक्ष हे सभागृहाचे प्रमुख असतात.
  • धन विधेयक (Money Bill) केवळ लोकसभेतच मांडले जाते.
  • लोकसभेचा कार्यकाळ ५ वर्षांचा असतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • लोकसभेचे पहिले अध्यक्ष गणेश वासुदेव मावळणकर होते.
  • लोकसभेच्या पहिल्या महिला अध्यक्ष मीरा कुमार होत्या.
  • कलम ८४ मध्ये लोकसभेच्या सदस्यांच्या पात्रतेबद्दल माहिती दिली आहे.
  • लोकसभेचे अधिवेशन बोलावण्याचा अधिकार राष्ट्रपतींना आहे.

उदाहरणे

निवडणूक प्रक्रिया

भारतातील १८ वर्षांवरील प्रत्येक नागरिक ज्याचे नाव मतदार यादीत आहे, तो लोकसभेच्या निवडणुकीत मतदान करू शकतो.

अविश्वास ठराव

जर लोकसभेत अविश्वास ठराव मंजूर झाला, तर संपूर्ण मंत्रिमंडळाला राजीनामा द्यावा लागतो.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

लोकसभा आणि राज्यसभा यांच्यातील फरक नीट समजून घ्या.
लोकसभेच्या अध्यक्षांचे अधिकार आणि कार्ये यावर प्रश्न विचारले जातात.
धन विधेयकाबाबत लोकसभेचे विशेष अधिकार लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

लोकसभेचा कार्यकाळ ६ वर्षे समजणे (तो ५ वर्षे आहे).
लोकसभेचे सदस्य राष्ट्रपतींद्वारे निवडले जातात असे समजणे (ते थेट जनतेद्वारे निवडले जातात).
धन विधेयक दोन्ही सभागृहात एकाच वेळी मांडता येते असे समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. लोकसभेची कमाल सदस्य संख्या किती असू शकते?
अ543
ब545
क550
ड552
योग्य उत्तर: ड) 552

स्पष्टीकरण: भारतीय राज्यघटनेनुसार लोकसभेची कमाल सदस्य संख्या ५५२ निश्चित करण्यात आली आहे.
2. लोकसभेचा सदस्य होण्यासाठी किमान वय किती असावे?
अ21 वर्षे
ब25 वर्षे
क30 वर्षे
ड35 वर्षे
योग्य उत्तर: ब) 25 वर्षे

स्पष्टीकरण: लोकसभेचा सदस्य होण्यासाठी किमान २५ वर्षे वय पूर्ण असणे आवश्यक आहे.
3. लोकसभेचे पहिले अध्यक्ष कोण होते?
अडॉ. राजेंद्र प्रसाद
बजी. व्ही. मावळणकर
कएम. ए. अय्यंगार
डनीलम संजीव रेड्डी
योग्य उत्तर: ब) जी. व्ही. मावळणकर

स्पष्टीकरण: गणेश वासुदेव मावळणकर हे लोकसभेचे पहिले अध्यक्ष होते.
4. धन विधेयक सर्वप्रथम कोठे मांडले जाते?
अलोकसभा
बराज्यसभा
कराष्ट्रपती कार्यालय
डसर्वोच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: अ) लोकसभा

स्पष्टीकरण: धन विधेयक केवळ लोकसभेतच मांडले जाऊ शकते.
5. लोकसभेचा कार्यकाळ सामान्यतः किती वर्षांचा असतो?
अ3 वर्षे
ब4 वर्षे
क5 वर्षे
ड6 वर्षे
योग्य उत्तर: क) 5 वर्षे

स्पष्टीकरण: लोकसभेचा कार्यकाळ ५ वर्षांचा असतो.
6. लोकसभेचे अधिवेशन बोलावण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
अपंतप्रधान
बराष्ट्रपती
कलोकसभा अध्यक्ष
डसर्वोच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती लोकसभेचे अधिवेशन बोलावतात आणि स्थगित करतात.
7. लोकसभेच्या अध्यक्षांची निवड कोण करते?
अराष्ट्रपती
बपंतप्रधान
कलोकसभेचे सदस्य
डजनता
योग्य उत्तर: क) लोकसभेचे सदस्य

स्पष्टीकरण: लोकसभेचे सदस्य स्वतःच्या सदस्यांमधून अध्यक्षांची निवड करतात.
8. अविश्वास ठराव कोठे मांडला जातो?
अकेवळ लोकसभा
बकेवळ राज्यसभा
कदोन्ही सभागृहात
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) केवळ लोकसभा

स्पष्टीकरण: अविश्वास ठराव केवळ लोकसभेतच मांडला जाऊ शकतो.
9. लोकसभेच्या पहिल्या महिला अध्यक्ष कोण होत्या?
असुमित्रा महाजन
बमीरा कुमार
कप्रतिभा पाटील
डसरोजिनी नायडू
योग्य उत्तर: ब) मीरा कुमार

स्पष्टीकरण: मीरा कुमार या लोकसभेच्या पहिल्या महिला अध्यक्ष होत्या.
10. लोकसभेचे सदस्य कोणाला राजीनामा देतात?
अराष्ट्रपती
बपंतप्रधान
कलोकसभा अध्यक्ष
डनिवडणूक आयुक्त
योग्य उत्तर: क) लोकसभा अध्यक्ष

स्पष्टीकरण: लोकसभेचे सदस्य आपला राजीनामा लोकसभा अध्यक्षांकडे सोपवतात.
11. लोकसभेच्या बैठकीसाठी गणपूर्ती (Quorum) किती असते?
अएकूण सदस्यांच्या 1/5
बएकूण सदस्यांच्या 1/10
कएकूण सदस्यांच्या 1/3
डएकूण सदस्यांच्या 1/2
योग्य उत्तर: ब) एकूण सदस्यांच्या 1/10

स्पष्टीकरण: लोकसभेच्या बैठकीसाठी एकूण सदस्य संख्येच्या १/१० इतकी गणपूर्ती आवश्यक असते.
12. लोकसभेचे सदस्य कोणाद्वारे निवडले जातात?
अअप्रत्यक्ष निवडणूक
बथेट जनतेद्वारे
कराष्ट्रपती नामनिर्देशन
डराज्य विधानसभा सदस्य
योग्य उत्तर: ब) थेट जनतेद्वारे

स्पष्टीकरण: लोकसभेचे सदस्य थेट जनतेद्वारे प्रौढ मतदान पद्धतीने निवडले जातात.
13. भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमात लोकसभेची रचना दिली आहे?
अकलम 79
बकलम 80
ककलम 81
डकलम 82
योग्य उत्तर: क) कलम 81

स्पष्टीकरण: कलम ८१ मध्ये लोकसभेच्या रचनेची तरतूद आहे.
14. लोकसभेचे विसर्जन करण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
अपंतप्रधान
बराष्ट्रपती
कउपराष्ट्रपती
डसर्वोच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती पंतप्रधानांच्या सल्ल्याने लोकसभा विसर्जित करू शकतात.
15. लोकसभेच्या अध्यक्षांना शपथ कोण देतो?
अराष्ट्रपती
बपंतप्रधान
कसर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
डशपथ घेण्याची गरज नसते
योग्य उत्तर: ड) शपथ घेण्याची गरज नसते

स्पष्टीकरण: लोकसभा अध्यक्ष हे सदस्य म्हणून आधीच शपथ घेतलेले असतात, त्यामुळे त्यांना स्वतंत्र शपथ नसते.
16. लोकसभेच्या सदस्यांची पात्रता कोणत्या कलमात दिली आहे?
अकलम 81
बकलम 82
ककलम 83
डकलम 84
योग्य उत्तर: ड) कलम 84

स्पष्टीकरण: कलम ८४ मध्ये संसदेच्या सदस्यांच्या पात्रतेबद्दल माहिती दिली आहे.
17. लोकसभेचे कामकाज कोणाच्या मार्गदर्शनाखाली चालते?
अपंतप्रधान
बराष्ट्रपती
कलोकसभा अध्यक्ष
डविरोधी पक्षनेते
योग्य उत्तर: क) लोकसभा अध्यक्ष

स्पष्टीकरण: लोकसभेचे कामकाज लोकसभा अध्यक्षांच्या मार्गदर्शनाखाली चालते.
18. लोकसभेच्या दोन अधिवेशनांमधील अंतर किती महिन्यांपेक्षा जास्त नसावे?
अ3 महिने
ब4 महिने
क6 महिने
ड12 महिने
योग्य उत्तर: क) 6 महिने

स्पष्टीकरण: संसदेच्या दोन अधिवेशनांमध्ये ६ महिन्यांपेक्षा जास्त अंतर नसावे.
19. लोकसभेचे सदस्य कोणाचे प्रतिनिधित्व करतात?
अराज्यांचे
बकेंद्रशासित प्रदेशांचे
कसंपूर्ण देशातील जनतेचे
डस्थानिक स्वराज्य संस्थांचे
योग्य उत्तर: क) संपूर्ण देशातील जनतेचे

स्पष्टीकरण: लोकसभेचे सदस्य संपूर्ण देशातील जनतेचे प्रतिनिधित्व करतात.
20. लोकसभेच्या अध्यक्षांच्या अनुपस्थितीत बैठकीचे अध्यक्षस्थान कोण भूषवते?
अराष्ट्रपती
बपंतप्रधान
कउपाध्यक्ष
डज्येष्ठ सदस्य
योग्य उत्तर: क) उपाध्यक्ष

स्पष्टीकरण: अध्यक्षांच्या अनुपस्थितीत लोकसभेचे उपाध्यक्ष अध्यक्षस्थान भूषवतात.