MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय संसदीय अर्थसंकल्प (Budget) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय संसदीय अर्थसंकल्प (Budget)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय संविधानाच्या कलम ११२ नुसार, केंद्र सरकारला दरवर्षी संसदेत 'वार्षिक वित्तीय विवरण' (Annual Financial Statement) सादर करावे लागते, ज्याला आपण सामान्य भाषेत 'अर्थसंकल्प' किंवा 'बजेट' म्हणतो.

सविस्तर माहिती

अर्थसंकल्प म्हणजे आगामी आर्थिक वर्षासाठी सरकारचा अंदाजित खर्च आणि उत्पन्नाचा लेखाजोखा होय. भारतात आर्थिक वर्ष १ एप्रिल ते ३१ मार्च असे असते. अर्थसंकल्प मांडण्याची प्रक्रिया राष्ट्रपतींच्या शिफारशीने सुरू होते आणि ती अर्थमंत्र्यांद्वारे लोकसभेत मांडली जाते. अर्थसंकल्प मंजूर झाल्याशिवाय सरकारला कोणताही कर आकारण्याचा किंवा खर्च करण्याचा अधिकार नसतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

वार्षिक वित्तीय विवरण

कलम ११२ नुसार संसदेत सादर केला जाणारा सरकारचा वार्षिक आर्थिक अहवाल.

विनियोग विधेयक

भारताच्या संचित निधीतून खर्च करण्यासाठी संसदेची मंजुरी घेणारे विधेयक.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अर्थसंकल्प केवळ लोकसभेतच मांडला जातो.
  • अर्थसंकल्प मांडण्यापूर्वी राष्ट्रपतींची पूर्वपरवानगी आवश्यक असते.
  • अर्थसंकल्प प्रक्रिया: सादरीकरण, सामान्य चर्चा, अनुदान मागण्यांवर मतदान आणि विनियोग विधेयक पारित करणे.
  • भारताचे आर्थिक वर्ष १ एप्रिल ते ३१ मार्च असते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • स्वतंत्र भारताचा पहिला अर्थसंकल्प आर. के. षण्मुखम चेट्टी यांनी मांडला होता.
  • सर्वाधिक वेळा अर्थसंकल्प मांडण्याचा विक्रम मोरारजी देसाई यांच्या नावावर आहे.
  • २०१७ पासून रेल्वे अर्थसंकल्प आणि सामान्य अर्थसंकल्प एकत्र मांडले जातात.
  • अर्थसंकल्प हा 'मनी बिल' (धन विधेयक) स्वरूपात असतो.

उदाहरणे

अनुदान मागण्या

प्रत्येक मंत्रालयाला त्यांच्या खर्चासाठी संसदेकडे जी मागणी करावी लागते, तिला 'अनुदान मागण्या' (Demands for Grants) म्हणतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

कलम ११२ (अर्थसंकल्प) आणि कलम ११७ (धन विधेयक) यातील फरक लक्षात ठेवा.
अर्थसंकल्प प्रक्रियेचे टप्पे क्रमाने लक्षात ठेवा.
चालू वर्षाच्या अर्थसंकल्पातील महत्त्वाच्या घोषणांवर लक्ष ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

अर्थसंकल्प राज्यसभेत मांडला जाऊ शकतो असे समजणे चुकीचे आहे.
अर्थसंकल्पावर राष्ट्रपतींची स्वाक्षरी आवश्यक नसते असे समजणे चुकीचे आहे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय संविधानाच्या कोणत्या कलमात 'वार्षिक वित्तीय विवरण' (अर्थसंकल्प) नमूद केले आहे?
अकलम ११०
बकलम ११२
ककलम ११७
डकलम १२३
योग्य उत्तर: ब) कलम ११२

स्पष्टीकरण: कलम ११२ नुसार केंद्र सरकारला वार्षिक वित्तीय विवरण सादर करावे लागते.
2. अर्थसंकल्प संसदेच्या कोणत्या सभागृहात मांडला जातो?
अकेवळ लोकसभा
बकेवळ राज्यसभा
कदोन्ही सभागृहात
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) केवळ लोकसभा

स्पष्टीकरण: अर्थसंकल्प हा धन विधेयक असल्याने तो केवळ लोकसभेतच मांडला जातो.
3. भारताचे आर्थिक वर्ष कोणत्या तारखेपासून सुरू होते?
अ१ जानेवारी
ब१ एप्रिल
क१ मार्च
ड१ जून
योग्य उत्तर: ब) १ एप्रिल

स्पष्टीकरण: भारताचे आर्थिक वर्ष १ एप्रिल ते ३१ मार्च असे असते.
4. अर्थसंकल्प मांडण्यासाठी कोणाची पूर्वपरवानगी आवश्यक असते?
अपंतप्रधान
बलोकसभा अध्यक्ष
कराष्ट्रपती
डअर्थमंत्री
योग्य उत्तर: क) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: अर्थसंकल्प राष्ट्रपतींच्या शिफारशीनेच संसदेत मांडला जातो.
5. रेल्वे अर्थसंकल्प सामान्य अर्थसंकल्पात कधीपासून विलीन करण्यात आला?
अ२०१५
ब२०१६
क२०१७
ड२०१८
योग्य उत्तर: क) २०१७

स्पष्टीकरण: २०१७-१८ या वर्षापासून रेल्वे अर्थसंकल्प सामान्य अर्थसंकल्पात विलीन करण्यात आला.
6. अर्थसंकल्पातील 'अनुदान मागण्या' (Demands for Grants) वर मतदान करण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
अकेवळ लोकसभा
बकेवळ राज्यसभा
कदोन्ही सभागृह
डराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: अ) केवळ लोकसभा

स्पष्टीकरण: अनुदान मागण्यांवर मतदान करण्याचा अधिकार केवळ लोकसभेला आहे.
7. भारताचा पहिला अर्थसंकल्प कोणी मांडला होता?
अजवाहरलाल नेहरू
बआर. के. षण्मुखम चेट्टी
कजॉन मथाई
डसी. डी. देशमुख
योग्य उत्तर: ब) आर. के. षण्मुखम चेट्टी

स्पष्टीकरण: स्वतंत्र भारताचा पहिला अर्थसंकल्प २६ नोव्हेंबर १९४७ रोजी आर. के. षण्मुखम चेट्टी यांनी मांडला होता.
8. अर्थसंकल्प कोणत्या स्वरूपात संसदेत मांडला जातो?
असाधे विधेयक
बघटनादुरुस्ती विधेयक
कधन विधेयक
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) धन विधेयक

स्पष्टीकरण: अर्थसंकल्प हा धन विधेयकाच्या (Money Bill) स्वरूपात असतो.
9. सर्वाधिक वेळा अर्थसंकल्प मांडण्याचा विक्रम कोणाच्या नावावर आहे?
अपी. चिदंबरम
बप्रणव मुखर्जी
कमोरारजी देसाई
डयशवंत सिन्हा
योग्य उत्तर: क) मोरारजी देसाई

स्पष्टीकरण: मोरारजी देसाई यांनी सर्वाधिक १० वेळा अर्थसंकल्प मांडला आहे.
10. विनियोग विधेयक (Appropriation Bill) कशासाठी आवश्यक असते?
अकर आकारणीसाठी
बसंचित निधीतून खर्च करण्यासाठी
ककर्ज घेण्यासाठी
डनवीन योजनांसाठी
योग्य उत्तर: ब) संचित निधीतून खर्च करण्यासाठी

स्पष्टीकरण: संचित निधीतून पैसा काढण्यासाठी विनियोग विधेयक मंजूर होणे आवश्यक असते.
11. अर्थसंकल्प प्रक्रियेचा शेवटचा टप्पा कोणता असतो?
असामान्य चर्चा
बअनुदान मागण्या
कवित्त विधेयक पारित करणे
डराष्ट्रपतींची स्वाक्षरी
योग्य उत्तर: ड) राष्ट्रपतींची स्वाक्षरी

स्पष्टीकरण: संसदेने मंजूर केल्यानंतर राष्ट्रपतींची स्वाक्षरी झाल्यावर अर्थसंकल्प कायदा बनतो.
12. अर्थसंकल्प मांडताना अर्थमंत्री कोणते भाषण देतात?
अअर्थसंकल्पीय भाषण
बआर्थिक सर्वेक्षण
कधोरणात्मक भाषण
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) अर्थसंकल्पीय भाषण

स्पष्टीकरण: अर्थमंत्री अर्थसंकल्प मांडताना अर्थसंकल्पीय भाषण देतात.
13. भारताच्या संचित निधीवर भारित (Charged) खर्च कोणाच्या संमतीशिवाय केला जातो?
अलोकसभा
बराज्यसभा
कसंसद
डराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: क) संसद

स्पष्टीकरण: भारित खर्चावर संसदेत चर्चा होऊ शकते, पण मतदान होत नाही.
14. अर्थसंकल्पाच्या प्रक्रियेत 'कट मोशन' (कपात प्रस्ताव) कोठे मांडले जातात?
अलोकसभा
बराज्यसभा
कदोन्ही सभागृह
डसमिती
योग्य उत्तर: अ) लोकसभा

स्पष्टीकरण: कपात प्रस्ताव केवळ लोकसभेत मांडले जातात.
15. आर्थिक सर्वेक्षण (Economic Survey) कोणाद्वारे सादर केले जाते?
अआरबीआय
बनीती आयोग
कवित्त मंत्रालय
डसांख्यिकी मंत्रालय
योग्य उत्तर: क) वित्त मंत्रालय

स्पष्टीकरण: आर्थिक सर्वेक्षण वित्त मंत्रालयाद्वारे अर्थसंकल्पाच्या एक दिवस आधी सादर केले जाते.
16. अर्थसंकल्पातील कोणत्या प्रस्तावामुळे सरकार पडू शकते?
अकपात प्रस्ताव
बअविश्वास प्रस्ताव
कनिंदा प्रस्ताव
डस्थगन प्रस्ताव
योग्य उत्तर: अ) कपात प्रस्ताव

स्पष्टीकरण: अर्थसंकल्पातील अनुदान मागण्या फेटाळल्यास सरकारला राजीनामा द्यावा लागतो.
17. भारताचे पहिले अंतरिम अर्थसंकल्प कोणी मांडले होते?
अआर. के. षण्मुखम चेट्टी
बलियाकत अली खान
कजॉन मथाई
डसी. डी. देशमुख
योग्य उत्तर: ब) लियाकत अली खान

स्पष्टीकरण: लियाकत अली खान यांनी १९४६ मध्ये अंतरिम सरकारचे अर्थसंकल्प मांडले होते.
18. अर्थसंकल्पाच्या सादरीकरणानंतर त्यावर होणारी चर्चा म्हणजे काय?
असामान्य चर्चा
बविशेष चर्चा
कतांत्रिक चर्चा
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) सामान्य चर्चा

स्पष्टीकरण: अर्थसंकल्प मांडल्यानंतर त्यावर दोन्ही सभागृहात सामान्य चर्चा होते.
19. अर्थसंकल्पातील 'वित्त विधेयक' (Finance Bill) कशाशी संबंधित आहे?
अखर्चाशी
बकरांशी
ककर्जाशी
डअनुदानाशी
योग्य उत्तर: ब) करांशी

स्पष्टीकरण: वित्त विधेयक हे कर प्रस्ताव आणि महसुलाशी संबंधित असते.
20. संसदेत अर्थसंकल्प मांडण्याची जबाबदारी कोणाची असते?
अपंतप्रधान
बअर्थमंत्री
कराष्ट्रपती
डलोकसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: ब) अर्थमंत्री

स्पष्टीकरण: अर्थमंत्री संसदेत अर्थसंकल्प मांडतात.
विषयातील सर्व नोट्स