MahaExam अभ्यास नोट्स

जागतिक व्यापार संघटना (World Trade Organization - WTO) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

जागतिक व्यापार संघटना (World Trade Organization - WTO)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

जागतिक व्यापार संघटना (WTO) ही आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे नियमन करणारी एकमेव जागतिक संस्था आहे. ही संस्था सदस्य देशांमधील व्यापाराचे अडथळे दूर करून मुक्त व्यापाराला प्रोत्साहन देते.

सविस्तर माहिती

जागतिक व्यापार संघटना (WTO) ची स्थापना १ जानेवारी १९९५ रोजी 'मराकेश करारा'नुसार झाली. ही संस्था 'गॅट' (GATT - General Agreement on Tariffs and Trade) या कराराची उत्तराधिकारी आहे. याचे मुख्यालय जिनिव्हा, स्वित्झर्लंड येथे आहे. WTO चे मुख्य उद्दिष्ट जागतिक व्यापारातील अडथळे कमी करणे, व्यापार धोरणांमध्ये पारदर्शकता आणणे आणि सदस्य देशांमधील व्यापारी वाद सोडवणे हे आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

GATT

General Agreement on Tariffs and Trade - हा १९४८ चा व्यापार करार होता, ज्याचे रूपांतर पुढे WTO मध्ये झाले.

मुक्त व्यापार

दोन किंवा अधिक देशांमधील व्यापारावर कोणतेही निर्बंध किंवा कर नसलेली स्थिती.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • स्थापना: १ जानेवारी १९९५.
  • मुख्यालय: जिनिव्हा, स्वित्झर्लंड.
  • सदस्य संख्या: १६४ देश (सद्यस्थितीनुसार).
  • प्रमुख कार्य: जागतिक व्यापार नियमांचे प्रशासन आणि वाद निवारण.
  • निर्णय प्रक्रिया: सर्व सदस्य देशांच्या सहमतीने (Consensus) निर्णय घेतले जातात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • WTO चे पहिले महासंचालक पीटर सदरलँड होते.
  • भारत WTO चा संस्थापक सदस्य देश आहे.
  • WTO ची सर्वोच्च संस्था 'मंत्रिस्तरीय परिषद' (Ministerial Conference) आहे.
  • नगोझी ओकोंजो-इवेला या WTO च्या पहिल्या महिला महासंचालक आहेत.

उदाहरणे

व्यापारी वाद निवारण

जर दोन देशांमध्ये कृषी उत्पादनांच्या निर्यातीवरून वाद निर्माण झाला, तर WTO चे वाद निवारण मंडळ (Dispute Settlement Body) मध्यस्थी करून तो सोडवते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

स्थापना वर्ष आणि मुख्यालय यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
GATT चे रूपांतर WTO मध्ये कधी झाले हे लक्षात ठेवा.
सध्याच्या महासंचालकांचे नाव लक्षात ठेवा.
WTO चे कार्य आणि उद्दिष्टे यावर आधारित 'विधान आधारित' प्रश्न येतात.

⚠️ सामान्य चुका

WTO ला संयुक्त राष्ट्रांची (UN) विशेष संस्था समजणे (ही स्वतंत्र संस्था आहे).
स्थापना वर्ष १९४८ (GATT) आणि १९९५ (WTO) यात गल्लत करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. जागतिक व्यापार संघटनेची (WTO) स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ1948
ब1990
क1995
ड2000
योग्य उत्तर: क) 1995

स्पष्टीकरण: WTO ची स्थापना १ जानेवारी १९९५ रोजी झाली.
2. WTO चे मुख्यालय कोठे आहे?
अन्यूयॉर्क
बजिनिव्हा
कलंडन
डपॅरिस
योग्य उत्तर: ब) जिनिव्हा

स्पष्टीकरण: WTO चे मुख्यालय स्वित्झर्लंडमधील जिनिव्हा येथे आहे.
3. WTO च्या आधी कोणती संस्था जागतिक व्यापाराचे नियमन करत होती?
अIMF
बWorld Bank
कGATT
डUNCTAD
योग्य उत्तर: क) GATT

स्पष्टीकरण: GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) ही संस्था WTO च्या आधी कार्यरत होती.
4. WTO च्या सध्याच्या महासंचालक कोण आहेत?
अक्रिस्टालिना जॉर्जिव्हा
बनगोझी ओकोंजो-इवेला
कअँटोनियो गुटेरेस
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) नगोझी ओकोंजो-इवेला

स्पष्टीकरण: नगोझी ओकोंजो-इवेला या WTO च्या महासंचालक आहेत.
5. WTO मध्ये निर्णय कसे घेतले जातात?
अबहुमताने
बसदस्य देशांच्या सहमतीने (Consensus)
ककेवळ विकसित देशांच्या मताने
डअध्यक्ष ठरवतील तसे
योग्य उत्तर: ब) सदस्य देशांच्या सहमतीने (Consensus)

स्पष्टीकरण: WTO मध्ये निर्णय सर्व सदस्य देशांच्या सहमतीने (Consensus) घेतले जातात.
6. भारत WTO चा सदस्य आहे का?
अहो, संस्थापक सदस्य
बनाही
ककेवळ निरीक्षक
ड1995 नंतर सामील झाला
योग्य उत्तर: अ) हो, संस्थापक सदस्य

स्पष्टीकरण: भारत WTO चा संस्थापक सदस्य देश आहे.
7. WTO ची सर्वोच्च निर्णय घेणारी संस्था कोणती?
अमहासंचालक कार्यालय
बमंत्रिस्तरीय परिषद
कसचिवालय
डसुरक्षा परिषद
योग्य उत्तर: ब) मंत्रिस्तरीय परिषद

स्पष्टीकरण: मंत्रिस्तरीय परिषद (Ministerial Conference) ही WTO ची सर्वोच्च संस्था आहे.
8. WTO चा मुख्य उद्देश काय आहे?
अजागतिक शांतता राखणे
बमुक्त व्यापाराला प्रोत्साहन देणे
कगरीब देशांना कर्ज देणे
डपर्यावरण रक्षण
योग्य उत्तर: ब) मुक्त व्यापाराला प्रोत्साहन देणे

स्पष्टीकरण: जागतिक व्यापारातील अडथळे दूर करून मुक्त व्यापाराला प्रोत्साहन देणे हे WTO चे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
9. WTO कोणत्या करारांतर्गत अस्तित्वात आली?
अब्रेटन वूड्स करार
बमराकेश करार
कपॅरिस करार
डव्हिएन्ना करार
योग्य उत्तर: ब) मराकेश करार

स्पष्टीकरण: WTO ची स्थापना मराकेश कराराद्वारे झाली.
10. WTO च्या वाद निवारण प्रक्रियेचे महत्त्व काय आहे?
अदेशांना युद्ध करण्यास प्रवृत्त करणे
बव्यापारी वाद शांततेने सोडवणे
कव्यापार बंदी घालणे
डकेवळ कर वाढवणे
योग्य उत्तर: ब) व्यापारी वाद शांततेने सोडवणे

स्पष्टीकरण: सदस्य देशांमधील व्यापारी वाद कायदेशीर मार्गाने सोडवणे हे WTO चे महत्त्वाचे कार्य आहे.
11. WTO चे सदस्यत्व मिळवण्यासाठी काय आवश्यक आहे?
अकेवळ विकसित देश असणे
बव्यापार नियमांचे पालन करणे
कसंयुक्त राष्ट्रांचा सदस्य असणे
डकोणतीही अट नाही
योग्य उत्तर: ब) व्यापार नियमांचे पालन करणे

स्पष्टीकरण: सदस्य होण्यासाठी देशांना WTO च्या व्यापार नियमांचे पालन करावे लागते.
12. WTO चे कामकाज कोणत्या भाषेत चालते?
अकेवळ इंग्रजी
बइंग्रजी, फ्रेंच आणि स्पॅनिश
ककेवळ हिंदी
डसर्व जागतिक भाषा
योग्य उत्तर: ब) इंग्रजी, फ्रेंच आणि स्पॅनिश

स्पष्टीकरण: WTO च्या अधिकृत भाषा इंग्रजी, फ्रेंच आणि स्पॅनिश आहेत.
13. WTO च्या स्थापनेसाठी कोणत्या फेरीतील वाटाघाटी कारणीभूत होत्या?
अउरुग्वे फेरी
बदोहा फेरी
कटोकियो फेरी
डजिनेव्हा फेरी
योग्य उत्तर: अ) उरुग्वे फेरी

स्पष्टीकरण: उरुग्वे फेरीतील (Uruguay Round) वाटाघाटींनंतर WTO ची स्थापना झाली.
14. WTO मध्ये 'Most Favoured Nation' (MFN) तत्त्वाचा अर्थ काय आहे?
अएका देशाला विशेष सवलत देणे
बसर्व सदस्य देशांना समान व्यापार दर्जा देणे
ककेवळ शेजारील देशांना सवलत देणे
डव्यापार नाकारणे
योग्य उत्तर: ब) सर्व सदस्य देशांना समान व्यापार दर्जा देणे

स्पष्टीकरण: MFN तत्त्वानुसार, एका देशाला दिलेली व्यापार सवलत सर्व सदस्य देशांना समान लागू करणे आवश्यक असते.
15. WTO च्या संदर्भात 'TRIPS' म्हणजे काय?
अव्यापार संबंधित बौद्धिक संपदा अधिकार
बव्यापार संबंधित कृषी धोरण
कव्यापार संबंधित कर प्रणाली
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) व्यापार संबंधित बौद्धिक संपदा अधिकार

स्पष्टीकरण: TRIPS म्हणजे Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights.
16. WTO च्या महासंचालकांचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो?
अ3 वर्षे
ब4 वर्षे
क5 वर्षे
ड6 वर्षे
योग्य उत्तर: ब) 4 वर्षे

स्पष्टीकरण: WTO महासंचालकांचा कार्यकाळ ४ वर्षांचा असतो.
17. WTO मध्ये सध्या किती सदस्य देश आहेत?
अ150
ब164
क193
ड100
योग्य उत्तर: ब) 164

स्पष्टीकरण: सद्यस्थितीत WTO चे १६४ सदस्य देश आहेत.
18. WTO च्या कोणत्या परिषदेत 'दोहा विकास अजेंडा' मांडला गेला?
अ2001 दोहा परिषद
ब1995 सिंगापूर परिषद
क2005 हाँगकाँग परिषद
ड2013 बाली परिषद
योग्य उत्तर: अ) 2001 दोहा परिषद

स्पष्टीकरण: 2001 च्या दोहा परिषदेत 'दोहा विकास अजेंडा' (Doha Development Agenda) मांडला गेला.
19. WTO च्या नियमांचे उल्लंघन केल्यास काय होते?
अदेशाला बाहेर काढले जाते
बव्यापारी निर्बंध लादले जाऊ शकतात
कयुद्ध पुकारले जाते
डकाहीही होत नाही
योग्य उत्तर: ब) व्यापारी निर्बंध लादले जाऊ शकतात

स्पष्टीकरण: नियम मोडल्यास वाद निवारण यंत्रणेद्वारे दंड किंवा व्यापारी निर्बंध लादले जाऊ शकतात.
20. WTO चे पहिले महासंचालक कोण होते?
अपास्कल लॅमी
बपीटर सदरलँड
कमाईक मूर
डरॉबर्ट अझेवेदो
योग्य उत्तर: ब) पीटर सदरलँड

स्पष्टीकरण: पीटर सदरलँड हे WTO चे पहिले महासंचालक होते.
विषयातील सर्व नोट्स