MahaExam अभ्यास नोट्स

युनेस्को (UNESCO): जागतिक वारसा आणि शैक्षणिक संस्था | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

युनेस्को (UNESCO): जागतिक वारसा आणि शैक्षणिक संस्था

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

युनेस्को (UNESCO) ही संयुक्त राष्ट्रांची एक विशेष संस्था आहे, जी शिक्षण, विज्ञान आणि संस्कृतीच्या माध्यमातून आंतरराष्ट्रीय सहकार्य वाढवण्याचे काम करते. महाराष्ट्रातील स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने ही संस्था अत्यंत महत्त्वाची आहे.

सविस्तर माहिती

युनेस्कोचे पूर्ण नाव 'United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization' असे आहे. याची स्थापना १६ नोव्हेंबर १९४५ रोजी झाली. याचे मुख्यालय पॅरिस (फ्रान्स) येथे आहे. युनेस्कोचे मुख्य उद्दिष्ट जगातील शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करणे आणि मानवी हक्कांचे रक्षण करणे हे आहे. जागतिक वारसा स्थळांची यादी जाहीर करणे हे युनेस्कोचे सर्वात प्रसिद्ध कार्य आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

जागतिक वारसा स्थळ (World Heritage Site)

युनेस्कोद्वारे निवडलेली अशी ठिकाणे जी सांस्कृतिक किंवा नैसर्गिकदृष्ट्या मानवी वारशासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहेत.

अमूर्त सांस्कृतिक वारसा (Intangible Cultural Heritage)

परंपरा, कला, सण आणि मौखिक अभिव्यक्ती ज्या पिढ्यानपिढ्या हस्तांतरित केल्या जातात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • स्थापना: १६ नोव्हेंबर १९४५.
  • मुख्यालय: पॅरिस, फ्रान्स.
  • सध्याचे महासंचालक: ऑड्रे अझोले (Audrey Azoulay).
  • मुख्य उद्दिष्ट: शिक्षण, विज्ञान आणि संस्कृतीद्वारे शांतता प्रस्थापित करणे.
  • भारत युनेस्कोचा सदस्य देश आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • युनेस्को दरवर्षी १८ एप्रिल रोजी 'जागतिक वारसा दिन' साजरा करते.
  • भारतातील पहिली जागतिक वारसा स्थळे १९८३ मध्ये घोषित करण्यात आली (अजिंठा, वेरूळ, आग्रा किल्ला, ताजमहाल).
  • युनेस्कोच्या जागतिक वारसा समितीत भारताचा समावेश वेळोवेळी असतो.
  • योग आणि कुंभमेळा यांचा समावेश युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशात करण्यात आला आहे.

उदाहरणे

महाराष्ट्रातील जागतिक वारसा स्थळे

अजिंठा लेणी, वेरूळ लेणी, एलिफंटा लेणी आणि छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) ही महाराष्ट्रातील युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे आहेत.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

महाराष्ट्रातील जागतिक वारसा स्थळांची नावे आणि त्यांची वैशिष्ट्ये पाठ करा.
युनेस्कोच्या ताज्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीवर लक्ष ठेवा.
मुख्यालय आणि स्थापना वर्ष यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
भारतातील अमूर्त सांस्कृतिक वारशांची यादी एकदा वाचून ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

युनेस्कोचे मुख्यालय न्यूयॉर्क (UN मुख्यालय) समजणे, जे चुकीचे आहे. मुख्यालय पॅरिसमध्ये आहे.
जागतिक वारसा स्थळांची संख्या स्थिर समजणे, ती दरवर्षी बदलू शकते.
युनेस्को आणि युनिसेफ (UNICEF) मधील फरक न समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. युनेस्कोचे मुख्यालय कोठे आहे?
अन्यूयॉर्क
बपॅरिस
कजिनिव्हा
डलंडन
योग्य उत्तर: ब) पॅरिस

स्पष्टीकरण: युनेस्कोचे मुख्यालय फ्रान्सची राजधानी पॅरिस येथे आहे.
2. युनेस्कोची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९४५
ब१९४८
क१९५०
ड१९४२
योग्य उत्तर: अ) १९४५

स्पष्टीकरण: युनेस्कोची स्थापना १६ नोव्हेंबर १९४५ रोजी झाली.
3. खालीलपैकी कोणते महाराष्ट्रातील युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ नाही?
अअजिंठा लेणी
बवेरूळ लेणी
कगेटवे ऑफ इंडिया
डएलिफंटा लेणी
योग्य उत्तर: क) गेटवे ऑफ इंडिया

स्पष्टीकरण: गेटवे ऑफ इंडिया हे युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ नाही.
4. जागतिक वारसा दिन कधी साजरा केला जातो?
अ१६ नोव्हेंबर
ब१८ एप्रिल
क५ जून
ड१० डिसेंबर
योग्य उत्तर: ब) १८ एप्रिल

स्पष्टीकरण: दरवर्षी १८ एप्रिल रोजी जागतिक वारसा दिन साजरा केला जातो.
5. युनेस्कोचे पूर्ण नाव काय आहे?
अUnited Nations Economic, Scientific and Cultural Organization
बUnited Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
कUnited Nations Educational, Social and Cultural Organization
डUnited Nations Educational, Scientific and Creative Organization
योग्य उत्तर: ब) United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization

स्पष्टीकरण: युनेस्कोचे पूर्ण नाव United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization असे आहे.
6. भारतातील पहिली जागतिक वारसा स्थळे कोणत्या वर्षी घोषित करण्यात आली?
अ१९८०
ब१९८३
क१९८५
ड१९९०
योग्य उत्तर: ब) १९८३

स्पष्टीकरण: १९८३ मध्ये अजिंठा, वेरूळ, आग्रा किल्ला आणि ताजमहाल यांना जागतिक वारसा स्थळांचा दर्जा मिळाला.
7. युनेस्कोच्या सध्याच्या महासंचालक कोण आहेत?
अअँटोनियो गुटेरेस
बऑड्रे अझोले
कइरिना बोकोवा
डकोफी अन्नान
योग्य उत्तर: ब) ऑड्रे अझोले

स्पष्टीकरण: ऑड्रे अझोले या युनेस्कोच्या महासंचालक आहेत.
8. युनेस्को कोणत्या क्षेत्रासाठी काम करते?
अशिक्षण
बविज्ञान
कसंस्कृती
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: युनेस्को शिक्षण, विज्ञान आणि संस्कृती या तिन्ही क्षेत्रांत काम करते.
9. छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) ला युनेस्को जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा कधी मिळाला?
अ२००२
ब२००४
क२००६
ड२००८
योग्य उत्तर: ब) २००४

स्पष्टीकरण: CSMT ला २००४ मध्ये जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळाला.
10. युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशात खालीलपैकी कशाचा समावेश आहे?
अयोग
बकुंभमेळा
कनवरोज
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: योग, कुंभमेळा आणि नवरोज या सर्वांचा समावेश युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशात आहे.
11. युनेस्कोचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
अआर्थिक मदत करणे
बशांतता आणि सुरक्षा वाढवणे
कव्यापार वाढवणे
डआरोग्य सुविधा देणे
योग्य उत्तर: ब) शांतता आणि सुरक्षा वाढवणे

स्पष्टीकरण: शिक्षण, विज्ञान आणि संस्कृतीच्या माध्यमातून आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षा वाढवणे हे युनेस्कोचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
12. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा समितीची बैठक दरवर्षी कोठे होते?
अनिश्चित नाही
बनेहमी पॅरिसमध्ये
कनेहमी न्यूयॉर्कमध्ये
डनेहमी लंडनमध्ये
योग्य उत्तर: अ) निश्चित नाही

स्पष्टीकरण: युनेस्कोच्या जागतिक वारसा समितीची बैठक दरवर्षी वेगवेगळ्या देशांत आयोजित केली जाते.
13. भारतातील किती स्थळांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत आहे?
अ३०
ब४०
क४२
ड५०
योग्य उत्तर: क) ४२

स्पष्टीकरण: सध्या भारतात ४२ युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे आहेत (आकडेवारी बदलू शकते).
14. युनेस्कोच्या कोणत्या उपक्रमांतर्गत शाळांना जोडले जाते?
अASPnet
बUNESCO Club
कWorld Heritage Youth
डNone of these
योग्य उत्तर: अ) ASPnet

स्पष्टीकरण: Associated Schools Project Network (ASPnet) द्वारे शाळांना जागतिक स्तरावर जोडले जाते.
15. युनेस्कोच्या संदर्भात 'अमूर्त' (Intangible) म्हणजे काय?
अजे डोळ्यांना दिसते
बजे स्पर्श करता येते
कपरंपरा आणि मौखिक कला
डकेवळ वास्तू
योग्य उत्तर: क) परंपरा आणि मौखिक कला

स्पष्टीकरण: अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणजे परंपरा, मौखिक अभिव्यक्ती आणि कला ज्या भौतिक स्वरूपात नसतात.
16. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश करण्यासाठी कोणता निकष महत्त्वाचा आहे?
अकेवळ ऐतिहासिक महत्त्व
बकेवळ नैसर्गिक सौंदर्य
कउत्कृष्ट वैश्विक मूल्य (OUV)
डकेवळ धार्मिक महत्त्व
योग्य उत्तर: क) उत्कृष्ट वैश्विक मूल्य (OUV)

स्पष्टीकरण: Outstanding Universal Value (OUV) हा जागतिक वारसा स्थळांच्या निवडीचा मुख्य निकष आहे.
17. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत 'नैसर्गिक' स्थळांचे उदाहरण कोणते?
अकाझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान
बताजमहल
कलाल किल्ला
डसांची स्तूप
योग्य उत्तर: अ) काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान

स्पष्टीकरण: काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान हे नैसर्गिक जागतिक वारसा स्थळ आहे.
18. युनेस्कोच्या संदर्भात 'बफर झोन' म्हणजे काय?
अमुख्य स्थळाच्या सभोवतालचा संरक्षित भाग
बपर्यटकांसाठी जागा
कप्रशासकीय कार्यालय
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: अ) मुख्य स्थळाच्या सभोवतालचा संरक्षित भाग

स्पष्टीकरण: बफर झोन म्हणजे जागतिक वारसा स्थळाच्या संरक्षणासाठी त्याच्या सभोवतालचा राखीव भाग.
19. युनेस्कोचे सदस्यत्व कोणाकडे असते?
अकेवळ विकसित देश
बकेवळ विकसनशील देश
कसंयुक्त राष्ट्रांचे सदस्य देश
डखाजगी संस्था
योग्य उत्तर: क) संयुक्त राष्ट्रांचे सदस्य देश

स्पष्टीकरण: संयुक्त राष्ट्रांचे सदस्य देश युनेस्कोचे सदस्य असू शकतात.
20. युनेस्कोच्या 'मेमरी ऑफ द वर्ल्ड' कार्यक्रमाचा उद्देश काय आहे?
अऐतिहासिक दस्तऐवज जतन करणे
बप्राणी जतन करणे
कनद्या जतन करणे
डभाषा जतन करणे
योग्य उत्तर: अ) ऐतिहासिक दस्तऐवज जतन करणे

स्पष्टीकरण: मेमरी ऑफ द वर्ल्ड कार्यक्रमाचा उद्देश जगातील महत्त्वाचे दस्तऐवज आणि अभिलेख जतन करणे हा आहे.
विषयातील सर्व नोट्स