MahaExam अभ्यास नोट्स

आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) आणि जागतिक बँक (World Bank) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) आणि जागतिक बँक (World Bank)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

दुसऱ्या महायुद्धानंतर जागतिक आर्थिक स्थिरता आणि पुनर्बांधणीसाठी ब्रेटन वूड्स परिषदेतून IMF आणि जागतिक बँकेची स्थापना झाली. या संस्था जागतिक अर्थव्यवस्थेचे मुख्य आधारस्तंभ आहेत.

सविस्तर माहिती

IMF आणि जागतिक बँक या दोन्ही संस्थांची स्थापना १९४४ च्या ब्रेटन वूड्स परिषदेत झाली. IMF प्रामुख्याने देशांच्या चलनविषयक स्थिरतेवर आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर लक्ष केंद्रित करते, तर जागतिक बँक विकसनशील देशांच्या विकासासाठी आणि गरिबी निर्मूलनासाठी दीर्घकालीन कर्ज आणि तांत्रिक मदत पुरवते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

IMF (आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी)

जागतिक चलन प्रणालीची स्थिरता राखणारी आणि सदस्य देशांना आर्थिक संकटात मदत करणारी संस्था.

World Bank (जागतिक बँक)

विकसनशील देशांच्या पायाभूत सुविधा आणि विकासात्मक प्रकल्पांसाठी कर्ज देणारी संस्था.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • IMF चे मुख्यालय वॉशिंग्टन डी.सी. येथे आहे.
  • जागतिक बँकेचे मुख्यालय वॉशिंग्टन डी.सी. येथे आहे.
  • IMF चे मुख्य कार्य विनिमय दर स्थिरता राखणे आहे.
  • जागतिक बँक ही पाच संस्थांचा समूह आहे (IBRD, IDA, IFC, MIGA, ICSID).
  • दोन्ही संस्थांचे सदस्यत्व मिळवण्यासाठी IMF चे सदस्य होणे आवश्यक असते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • IMF ची स्थापना २७ डिसेंबर १९४५ रोजी झाली.
  • जागतिक बँकेची स्थापना जुलै १९४४ मध्ये झाली.
  • IMF च्या प्रमुखाला 'मॅनेजिंग डायरेक्टर' म्हणतात.
  • जागतिक बँकेच्या प्रमुखाला 'प्रेसिडेंट' म्हणतात.
  • सध्या १९० देश IMF चे सदस्य आहेत.

उदाहरणे

आर्थिक मदत

१९९१ च्या आर्थिक संकटकाळात भारताला IMF कडून तातडीची मदत मिळाली होती.

विकासात्मक प्रकल्प

जागतिक बँक भारतातील शिक्षण, आरोग्य आणि रस्ते बांधणी प्रकल्पांसाठी दीर्घकालीन कर्ज देते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

मुख्यालय आणि स्थापना वर्ष लक्षात ठेवा.
IMF आणि जागतिक बँकेच्या कार्यांमधील फरक स्पष्ट करा.
भारताचे या संस्थांमधील स्थान आणि सहभाग यावर लक्ष द्या.
चालू घडामोडींनुसार या संस्थांचे प्रमुख कोण आहेत हे तपासा.

⚠️ सामान्य चुका

दोन्ही संस्थांचे कार्य एकच आहे असे समजणे.
मुख्यालय न्यूयॉर्कमध्ये आहे असे समजणे (दोन्ही वॉशिंग्टन डी.सी. मध्ये आहेत).
सदस्य देशांची संख्या अपडेट न करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. IMF आणि जागतिक बँकेची स्थापना कोणत्या परिषदेतून झाली?
अपॅरिस परिषद
बब्रेटन वूड्स परिषद
कजिनिव्हा परिषद
डलंडन परिषद
योग्य उत्तर: ब) ब्रेटन वूड्स परिषद

स्पष्टीकरण: १९४४ च्या ब्रेटन वूड्स परिषदेतून या दोन्ही संस्थांचा जन्म झाला.
2. IMF चे मुख्यालय कोठे आहे?
अन्यूयॉर्क
बलंडन
कवॉशिंग्टन डी.सी.
डपॅरिस
योग्य उत्तर: क) वॉशिंग्टन डी.सी.

स्पष्टीकरण: IMF चे मुख्यालय वॉशिंग्टन डी.सी. (अमेरिका) येथे आहे.
3. जागतिक बँकेचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
अचलन स्थिरता
बगरीबी निर्मूलन आणि विकास
कव्यापार युद्ध थांबवणे
डसोने साठवणूक
योग्य उत्तर: ब) गरीबी निर्मूलन आणि विकास

स्पष्टीकरण: जागतिक बँक विकसनशील देशांच्या विकासासाठी आणि गरिबी निर्मूलनासाठी काम करते.
4. IMF चे प्रमुख कार्य कोणते आहे?
अपायाभूत सुविधा विकास
बआंतरराष्ट्रीय चलन स्थिरता
कशिक्षण प्रसार
डपर्यावरण रक्षण
योग्य उत्तर: ब) आंतरराष्ट्रीय चलन स्थिरता

स्पष्टीकरण: IMF जागतिक चलन प्रणालीची स्थिरता राखण्याचे काम करते.
5. जागतिक बँक समूहामध्ये किती संस्थांचा समावेश होतो?
अ३
ब४
क५
ड६
योग्य उत्तर: क) ५

स्पष्टीकरण: जागतिक बँक समूहात IBRD, IDA, IFC, MIGA आणि ICSID या ५ संस्था आहेत.
6. IMF च्या प्रमुखांना काय म्हणतात?
अअध्यक्ष
बमॅनेजिंग डायरेक्टर
कCEO
डचेअरमन
योग्य उत्तर: ब) मॅनेजिंग डायरेक्टर

स्पष्टीकरण: IMF च्या प्रमुखांना मॅनेजिंग डायरेक्टर (व्यवस्थापकीय संचालक) असे म्हणतात.
7. जागतिक बँकेचे सध्याचे मुख्यालय कोठे आहे?
अवॉशिंग्टन डी.सी.
बजिनिव्हा
करोम
डव्हिएन्ना
योग्य उत्तर: अ) वॉशिंग्टन डी.सी.

स्पष्टीकरण: जागतिक बँकेचे मुख्यालय वॉशिंग्टन डी.सी. येथे आहे.
8. कोणत्या संस्थेला 'सॉफ्ट लोन विंडो' असे म्हटले जाते?
अIMF
बIDA
कIFC
डIBRD
योग्य उत्तर: ब) IDA

स्पष्टीकरण: IDA (International Development Association) ही जागतिक बँकेची संस्था अत्यंत कमी व्याजावर कर्ज देते, म्हणून तिला सॉफ्ट लोन विंडो म्हणतात.
9. IMF मध्ये मतदानाचा अधिकार कशावर आधारित असतो?
अलोकसंख्या
बक्षेत्रफळ
ककोटा (भांडवल हिस्सा)
डदेशाचे वय
योग्य उत्तर: क) कोटा (भांडवल हिस्सा)

स्पष्टीकरण: IMF मध्ये देशाचा कोटा (भांडवल हिस्सा) जितका जास्त, तितका मतदानाचा अधिकार जास्त असतो.
10. जागतिक बँकेची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९४४
ब१९४५
क१९४८
ड१९५०
योग्य उत्तर: अ) १९४४

स्पष्टीकरण: जागतिक बँकेची स्थापना १९४४ मध्ये झाली.
11. IMF चे सदस्य होण्यासाठी काय आवश्यक आहे?
अजागतिक बँकेचे सदस्य असणे
बसंयुक्त राष्ट्रांचे सदस्य असणे
कIMF चे नियम मान्य करणे
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: क) IMF चे नियम मान्य करणे

स्पष्टीकरण: IMF चे सदस्य होण्यासाठी त्यांचे नियम आणि अटी मान्य करणे आवश्यक असते.
12. भारताने IMF कडून कोणत्या वर्षी मोठी आर्थिक मदत घेतली होती?
अ१९८०
ब१९९१
क२०००
ड२००८
योग्य उत्तर: ब) १९९१

स्पष्टीकरण: १९९१ च्या आर्थिक संकटकाळात भारताने IMF कडून मदत घेतली होती.
13. जागतिक बँकेचा 'IBRD' चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
अInternational Bank for Reconstruction and Development
बInternational Bank for Rural Development
कInternational Bureau for Reconstruction
डInternational Bank for Regional Development
योग्य उत्तर: अ) International Bank for Reconstruction and Development

स्पष्टीकरण: IBRD म्हणजे International Bank for Reconstruction and Development.
14. IMF कडून मिळणारे कर्ज कशासाठी वापरले जाते?
अरस्ते बांधणी
बचलन तूट भरून काढण्यासाठी
कशाळा बांधणी
डशेती विकास
योग्य उत्तर: ब) चलन तूट भरून काढण्यासाठी

स्पष्टीकरण: IMF प्रामुख्याने देशाच्या 'बॅलन्स ऑफ पेमेंट' (चलन तूट) समस्येसाठी मदत करते.
15. जागतिक बँकेचे अध्यक्ष सहसा कोणत्या देशाचे असतात?
अभारत
बअमेरिका
कचीन
डजपान
योग्य उत्तर: ब) अमेरिका

स्पष्टीकरण: परंपरेनुसार जागतिक बँकेचे अध्यक्ष अमेरिकन नागरिक असतात.
16. IMF चे 'SDR' म्हणजे काय?
अSpecial Drawing Rights
बStandard Drawing Rights
कSpecial Development Rights
डStandard Development Rights
योग्य उत्तर: अ) Special Drawing Rights

स्पष्टीकरण: SDR म्हणजे Special Drawing Rights, जे IMF चे राखीव चलन आहे.
17. जागतिक बँकेच्या कोणत्या संस्थेचा संबंध खाजगी क्षेत्राशी आहे?
अIDA
बIFC
कIBRD
डICSID
योग्य उत्तर: ब) IFC

स्पष्टीकरण: IFC (International Finance Corporation) ही संस्था खाजगी क्षेत्राला कर्ज पुरवते.
18. IMF चे सदस्य देश किती आहेत?
अ१८०
ब१८५
क१९०
ड१९५
योग्य उत्तर: क) १९०

स्पष्टीकरण: सध्या IMF चे १९० सदस्य देश आहेत.
19. जागतिक बँकेचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अजागतिक व्यापार वाढवणे
बदीर्घकालीन आर्थिक विकास
कचलन विनिमय दर स्थिर करणे
डसोने खरेदी विक्री
योग्य उत्तर: ब) दीर्घकालीन आर्थिक विकास

स्पष्टीकरण: जागतिक बँक दीर्घकालीन विकासासाठी कर्ज देते.
20. ब्रेटन वूड्स जुळ्या संस्था (Twin Institutions) कोणाला म्हणतात?
अIMF आणि जागतिक बँक
बUN आणि WHO
कWTO आणि IMF
डजागतिक बँक आणि WTO
योग्य उत्तर: अ) IMF आणि जागतिक बँक

स्पष्टीकरण: IMF आणि जागतिक बँकेला ब्रेटन वूड्स जुळ्या संस्था म्हटले जाते.