MahaExam अभ्यास नोट्स

गांधी युग (१९१५-१९४८): भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा सुवर्णकाळ | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

गांधी युग (१९१५-१९४८): भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा सुवर्णकाळ

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महात्मा गांधींचे १९१५ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात आगमन झाल्यानंतर भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला एक नवीन दिशा मिळाली. सत्य, अहिंसा आणि सत्याग्रह या तत्त्वांवर आधारित गांधीजींच्या नेतृत्वाखालील या कालखंडाला 'गांधी युग' असे संबोधले जाते.

सविस्तर माहिती

गांधीजींनी चंपारण्य सत्याग्रहापासून आपल्या आंदोलनाची सुरुवात केली. त्यांनी असहकार चळवळ, सविनय कायदेभंग आणि भारत छोडो आंदोलन यांसारख्या मोठ्या जनआंदोलनांचे नेतृत्व केले. त्यांनी केवळ राजकीय स्वातंत्र्यच नव्हे, तर सामाजिक सुधारणा, अस्पृश्यता निवारण आणि स्वदेशीचा पुरस्कार यांवरही भर दिला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सत्याग्रह

सत्याचा आग्रह धरणे आणि अन्यायाविरुद्ध अहिंसक मार्गाने लढा देणे.

असहकार

ब्रिटीश सरकारला कोणत्याही प्रशासकीय किंवा कायदेशीर कामात सहकार्य न करणे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • १९१७ चा चंपारण्य सत्याग्रह हा गांधीजींचा भारतातील पहिला प्रयोग होता.
  • १९२० मध्ये असहकार चळवळ सुरू झाली.
  • १९३० मध्ये दांडी यात्रेने सविनय कायदेभंग चळवळीची सुरुवात झाली.
  • १९४२ मध्ये 'भारत छोडो' आंदोलनादरम्यान 'करा किंवा मरा' ही घोषणा दिली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • गांधीजींना 'महात्मा' ही पदवी रवींद्रनाथ टागोर यांनी दिली.
  • गांधीजींचे राजकीय गुरू गोपाळ कृष्ण गोखले होते.
  • १९२४ च्या बेळगाव अधिवेशनाचे अध्यक्षपद गांधीजींनी भूषवले होते.

उदाहरणे

दांडी यात्रा

मिठावरील कर रद्द करण्यासाठी गांधीजींनी साबरमती ते दांडी अशी पदयात्रा काढली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

गांधीजींच्या प्रमुख आंदोलनांचा कालानुक्रम लक्षात ठेवा.
आंदोलनांशी संबंधित महत्त्वाची ठिकाणे आणि व्यक्तींची नावे पाठ करा.
गांधीजींच्या साहित्यावर (उदा. हिंद स्वराज्य) प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

असहकार आणि सविनय कायदेभंग चळवळीतील फरक न समजणे.
गांधीजींच्या सर्व आंदोलनांचे वर्ष चुकीचे लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. गांधीजींनी भारतात आपला पहिला सत्याग्रह कोठे केला?
अखेडा
बचंपारण्य
कअहमदाबाद
डबारडोली
योग्य उत्तर: ब) चंपारण्य

स्पष्टीकरण: १९१७ मध्ये चंपारण्य येथे गांधीजींनी पहिला सत्याग्रह केला.
2. गांधीजींचे राजकीय गुरू कोण होते?
अलोकमान्य टिळक
बगोपाळ कृष्ण गोखले
कदादाभाई नौरोजी
डफिरोजशाह मेहता
योग्य उत्तर: ब) गोपाळ कृष्ण गोखले

स्पष्टीकरण: गोपाळ कृष्ण गोखले हे गांधीजींचे राजकीय गुरू होते.
3. १९२० मध्ये कोणती चळवळ सुरू झाली?
अअसहकार चळवळ
बसविनय कायदेभंग
कभारत छोडो
डखिलाफत
योग्य उत्तर: अ) असहकार चळवळ

स्पष्टीकरण: १९२० मध्ये असहकार चळवळ सुरू झाली.
4. दांडी यात्रा कोणत्या वर्षी सुरू झाली?
अ१९२८
ब१९३०
क१९३२
ड१९४२
योग्य उत्तर: ब) १९३०

स्पष्टीकरण: १२ मार्च १९३० रोजी दांडी यात्रा सुरू झाली.
5. गांधीजींनी 'करा किंवा मरा' ही घोषणा कोणत्या आंदोलनात दिली?
अअसहकार
बसविनय कायदेभंग
कभारत छोडो
डचंपारण्य
योग्य उत्तर: क) भारत छोडो

स्पष्टीकरण: १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनात ही घोषणा दिली.
6. गांधीजींनी कोणत्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले?
अलाहोर
बकलकत्ता
कबेळगाव
डसुरत
योग्य उत्तर: क) बेळगाव

स्पष्टीकरण: १९२४ च्या बेळगाव अधिवेशनाचे अध्यक्ष गांधीजी होते.
7. गांधीजींना 'महात्मा' ही पदवी कोणी दिली?
असुभाषचंद्र बोस
बरवींद्रनाथ टागोर
कजवाहरलाल नेहरू
डसरदार पटेल
योग्य उत्तर: ब) रवींद्रनाथ टागोर

स्पष्टीकरण: रवींद्रनाथ टागोर यांनी गांधीजींना महात्मा ही पदवी दिली.
8. सविनय कायदेभंग चळवळ कशाशी संबंधित होती?
अमिठाचा सत्याग्रह
बजमीन महसूल
कशिक्षण
डरेल्वे
योग्य उत्तर: अ) मिठाचा सत्याग्रह

स्पष्टीकरण: मिठाच्या कायद्याचा भंग करून ही चळवळ सुरू झाली.
9. गांधीजींचा जन्म कोणत्या वर्षी झाला?
अ१८६९
ब१८७०
क१८७१
ड१८७२
योग्य उत्तर: अ) १८६९

स्पष्टीकरण: २ ऑक्टोबर १८६९ रोजी पोरबंदर येथे जन्म झाला.
10. चंपारण्य सत्याग्रह कशासाठी होता?
अमिठाचा कर
बनीळ उत्पादक शेतकरी
ककामगार प्रश्न
डशिक्षण
योग्य उत्तर: ब) नीळ उत्पादक शेतकरी

स्पष्टीकरण: नीळ उत्पादक शेतकऱ्यांच्या शोषणाविरुद्ध हा लढा होता.
11. गांधीजींनी 'हिंद स्वराज्य' हे पुस्तक कधी लिहिले?
अ१९०५
ब१९०९
क१९१५
ड१९२०
योग्य उत्तर: ब) १९०९

स्पष्टीकरण: १९०९ मध्ये गांधीजींनी हे पुस्तक लिहिले.
12. गांधीजींच्या आत्मचरित्राचे नाव काय आहे?
अमाझे प्रयोग
बसत्याचे प्रयोग
कस्वराज्य
डमाझा लढा
योग्य उत्तर: ब) सत्याचे प्रयोग

स्पष्टीकरण: सत्याचे प्रयोग (My Experiments with Truth) हे त्यांचे आत्मचरित्र आहे.
13. असहकार चळवळ कोणत्या घटनेनंतर मागे घेण्यात आली?
अजालियनवाला बाग
बचौरी-चौरा
कदांडी यात्रा
डपुणे करार
योग्य उत्तर: ब) चौरी-चौरा

स्पष्टीकरण: चौरी-चौरा घटनेनंतर गांधीजींनी असहकार चळवळ मागे घेतली.
14. पुणे करार कोणादरम्यान झाला?
अगांधी-इर्विन
बगांधी-आंबेडकर
कगांधी-नेहरू
डगांधी-जिन्ना
योग्य उत्तर: ब) गांधी-आंबेडकर

स्पष्टीकरण: १९३२ मध्ये गांधीजी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यात पुणे करार झाला.
15. गांधीजींनी दक्षिण आफ्रिकेत कोणते वृत्तपत्र सुरू केले?
अयंग इंडिया
बनवजीवन
कइंडियन ओपिनियन
डहरिजन
योग्य उत्तर: क) इंडियन ओपिनियन

स्पष्टीकरण: इंडियन ओपिनियन हे वृत्तपत्र त्यांनी दक्षिण आफ्रिकेत सुरू केले.
16. गांधीजींच्या मते सत्याग्रहाचे मुख्य शस्त्र कोणते?
अशस्त्र
बअहिंसा
कभाषण
डसंघटना
योग्य उत्तर: ब) अहिंसा

स्पष्टीकरण: अहिंसा हे सत्याग्रहाचे मुख्य शस्त्र होते.
17. गांधीजींनी 'हरिजन' साप्ताहिक कधी सुरू केले?
अ१९३०
ब१९३२
क१९३३
ड१९४२
योग्य उत्तर: क) १९३३

स्पष्टीकरण: १९३३ मध्ये त्यांनी हरिजन साप्ताहिक सुरू केले.
18. गांधीजींचा मृत्यू कधी झाला?
अ३० जानेवारी १९४८
ब१५ ऑगस्ट १९४७
क२६ जानेवारी १९५०
ड२ ऑक्टोबर १९४८
योग्य उत्तर: अ) ३० जानेवारी १९४८

स्पष्टीकरण: ३० जानेवारी १९४८ रोजी नथुराम गोडसे यांनी त्यांची हत्या केली.
19. गांधीजींनी कोणत्या गोलमेज परिषदेत भाग घेतला?
अपहिली
बदुसरी
कतिसरी
डसर्व
योग्य उत्तर: ब) दुसरी

स्पष्टीकरण: गांधीजींनी १९३१ च्या दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेतला.
20. खेडा सत्याग्रह कोणत्या वर्षी झाला?
अ१९१७
ब१९१८
क१९१९
ड१९२०
योग्य उत्तर: ब) १९१८

स्पष्टीकरण: १९१८ मध्ये खेडा सत्याग्रह झाला.