MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतातील युरोपीय सत्तांचे आगमन | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतातील युरोपीय सत्तांचे आगमन

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मध्ययुगाच्या अखेरीस युरोपीय देशांनी भारताकडे येण्याचा सागरी मार्ग शोधला, ज्यामुळे भारताच्या इतिहासात एक नवीन पर्व सुरू झाले. या प्रक्रियेत पोर्तुगीज, डच, इंग्रज आणि फ्रेंच यांसारख्या युरोपीय सत्तांनी भारतात व्यापार आणि वसाहती स्थापन केल्या.

सविस्तर माहिती

१४५३ मध्ये कॉन्स्टँटिनोपलच्या पतनानंतर, युरोप आणि आशिया दरम्यानचा जुना व्यापारी मार्ग बंद झाला. यामुळे नवीन सागरी मार्गाचा शोध घेणे आवश्यक झाले. वास्को-द-गामा याने १४९८ मध्ये कालिकत येथे पोहोचून भारताचा सागरी मार्ग शोधला. यानंतर पोर्तुगीजांनी आपली सत्ता प्रस्थापित केली. त्यानंतर डच (नेदरलँड्स), इंग्रज (ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी) आणि फ्रेंच यांनी भारतात प्रवेश केला. या सत्तांमध्ये वर्चस्वासाठी संघर्ष झाला, ज्यातून शेवटी इंग्रज विजयी ठरले आणि त्यांनी भारतात आपली सत्ता दृढ केली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

वसाहतवाद

एका प्रबळ देशाने दुसऱ्या देशावर ताबा मिळवून तिथे आपले आर्थिक आणि राजकीय हितसंबंध जोपासणे.

फॅक्टरी

व्यापारी कोठ्या किंवा गोदामे, जिथे व्यापारी आपला माल साठवून ठेवत असत.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • पोर्तुगीज: भारतात येणारे पहिले युरोपीय (१४९८).
  • डच: १६०२ मध्ये डच ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना.
  • इंग्रज: १६०० मध्ये ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना.
  • फ्रेंच: १६६४ मध्ये फ्रेंच ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना.
  • कर्नाटक युद्धे: इंग्रज आणि फ्रेंच यांच्यातील वर्चस्वाच्या लढाई.

महत्त्वाची तथ्ये

  • पोर्तुगीजांनी १५१० मध्ये गोव्यावर ताबा मिळवला.
  • डचांनी आपली पहिली वखार १६०५ मध्ये मछलीपट्टणम येथे स्थापन केली.
  • फ्रेंचांनी १६६८ मध्ये सुरत येथे पहिली वखार स्थापन केली.
  • प्लासीची लढाई (१७५७) ही इंग्रजांच्या भारतातील सत्तेचा पाया मानली जाते.

उदाहरणे

वास्को-द-गामाचे आगमन

१४९८ मध्ये वास्को-द-गामा कालिकत बंदरात पोहोचला, ज्यामुळे भारताचा सागरी मार्ग जगाला समजला.

इंग्रजांची पहिली वखार

१६१३ मध्ये सुरत येथे इंग्रजांनी आपली पहिली कायमस्वरूपी व्यापारी वखार स्थापन केली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

युरोपीय सत्तांच्या आगमनाचा क्रम लक्षात ठेवा: पोर्तुगीज -> डच -> इंग्रज -> फ्रेंच.
महत्त्वाच्या लढायांची वर्षे आणि त्यांचे परिणाम पाठ करा.
गव्हर्नर जनरल आणि त्यांच्या काळातील महत्त्वाच्या घटनांवर लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

इंग्रज भारतात सर्वात आधी आले असे समजणे (खरं तर पोर्तुगीज आधी आले).
व्यापारी वखारींच्या स्थापनेचे वर्ष चुकीचे लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतात येणारे पहिले युरोपीय कोण होते?
अइंग्रज
बफ्रेंच
कपोर्तुगीज
डडच
योग्य उत्तर: क) पोर्तुगीज

स्पष्टीकरण: वास्को-द-गामा १४९८ मध्ये भारतात आला, तो पोर्तुगीज होता.
2. वास्को-द-गामा कोणत्या वर्षी भारतात आला?
अ१४९२
ब१४९८
क१५००
ड१५०५
योग्य उत्तर: ब) १४९८

स्पष्टीकरण: वास्को-द-गामा १४९८ मध्ये कालिकत येथे पोहोचला.
3. पोर्तुगीजांनी गोव्यावर कधी ताबा मिळवला?
अ१५०५
ब१५१०
क१५१५
ड१५२०
योग्य उत्तर: ब) १५१०

स्पष्टीकरण: अल्बुकर्कने १५१० मध्ये विजापूरच्या आदिलशाहीकडून गोवा जिंकला.
4. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना कधी झाली?
अ१५९०
ब१६००
क१६०५
ड१६१२
योग्य उत्तर: ब) १६००

स्पष्टीकरण: ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना ३१ डिसेंबर १६०० रोजी झाली.
5. डचांनी आपली पहिली वखार कोठे स्थापन केली?
असुरत
बमछलीपट्टणम
ककोचीन
डपुलीकट
योग्य उत्तर: ब) मछलीपट्टणम

स्पष्टीकरण: डचांनी १६०५ मध्ये मछलीपट्टणम येथे पहिली वखार स्थापन केली.
6. फ्रेंच ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१६००
ब१६६४
क१६६८
ड१७००
योग्य उत्तर: ब) १६६४

स्पष्टीकरण: फ्रेंच ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना १६६४ मध्ये झाली.
7. इंग्रजांनी आपली पहिली व्यापारी वखार कोठे स्थापन केली?
अमद्रास
बकलकत्ता
कसुरत
डमुंबई
योग्य उत्तर: क) सुरत

स्पष्टीकरण: १६१३ मध्ये सुरत येथे इंग्रजांनी पहिली कायमस्वरूपी वखार स्थापन केली.
8. कर्नाटक युद्धे कोणाकोणामध्ये झाली?
अइंग्रज आणि पोर्तुगीज
बइंग्रज आणि फ्रेंच
कफ्रेंच आणि डच
डइंग्रज आणि मराठे
योग्य उत्तर: ब) इंग्रज आणि फ्रेंच

स्पष्टीकरण: कर्नाटक युद्धे ही प्रामुख्याने इंग्रज आणि फ्रेंच यांच्यातील वर्चस्वाच्या लढाई होती.
9. प्लासीची लढाई कोणत्या वर्षी झाली?
अ१७५७
ब१७६१
क१७६४
ड१७७५
योग्य उत्तर: अ) १७५७

स्पष्टीकरण: प्लासीची लढाई १७५७ मध्ये झाली, ज्यामुळे इंग्रजांची सत्ता भारतात दृढ झाली.
10. भारतात येणाऱ्या युरोपीय सत्तांचा योग्य क्रम कोणता?
अइंग्रज, पोर्तुगीज, डच, फ्रेंच
बपोर्तुगीज, डच, इंग्रज, फ्रेंच
कपोर्तुगीज, इंग्रज, डच, फ्रेंच
डडच, पोर्तुगीज, इंग्रज, फ्रेंच
योग्य उत्तर: ब) पोर्तुगीज, डच, इंग्रज, फ्रेंच

स्पष्टीकरण: पोर्तुगीज (१४९८), डच (१६०२), इंग्रज (१६०० - कंपनी स्थापना), फ्रेंच (१६६४).
11. कोणत्या युरोपीय सत्तेने भारतात 'ब्लू वॉटर पॉलिसी' अवलंबली होती?
अइंग्रज
बफ्रेंच
कपोर्तुगीज
डडच
योग्य उत्तर: क) पोर्तुगीज

स्पष्टीकरण: पोर्तुगीज गव्हर्नर फ्रान्सिस्को डी अल्मेडा याने 'ब्लू वॉटर पॉलिसी' (सागरी वर्चस्व धोरण) राबवली होती.
12. फ्रेंचांनी आपली पहिली वखार कोठे स्थापन केली?
अपाँडिचेरी
बसुरत
कचंद्रनगर
डमछलीपट्टणम
योग्य उत्तर: ब) सुरत

स्पष्टीकरण: फ्रेंचांनी १६६८ मध्ये सुरत येथे पहिली वखार स्थापन केली.
13. बक्सरची लढाई कोणत्या वर्षी झाली?
अ१७५७
ब१७६०
क१७६४
ड१७७०
योग्य उत्तर: क) १७६४

स्पष्टीकरण: बक्सरची लढाई १७६४ मध्ये झाली.
14. इंग्रजांना भारतात व्यापार करण्याची परवानगी कोणत्या मुघल सम्राटाने दिली?
अअकबर
बजहांगीर
कशहाजहान
डऔरंगजेब
योग्य उत्तर: ब) जहांगीर

स्पष्टीकरण: जहांगीरने १६१३ मध्ये इंग्रजांना सुरतमध्ये वखार स्थापन करण्याची परवानगी दिली.
15. डच लोक प्रामुख्याने कोणत्या व्यापारात रस घेत होते?
अकापड
बमसाल्याचे पदार्थ
कचहा
डअफू
योग्य उत्तर: ब) मसाल्याचे पदार्थ

स्पष्टीकरण: डचांचे मुख्य लक्ष मसाल्याच्या व्यापारावर होते.
16. पोर्तुगीजांची भारतातील पहिली राजधानी कोणती होती?
अगोवा
बकोचीन
कदीव
डदमण
योग्य उत्तर: ब) कोचीन

स्पष्टीकरण: सुरुवातीला कोचीन ही पोर्तुगीजांची राजधानी होती, नंतर ती गोव्याला हलवण्यात आली.
17. कोणत्या युद्धामुळे भारतातून फ्रेंचांचे वर्चस्व संपले?
अप्लासीचे युद्ध
बबक्सरचे युद्ध
कवांदिवशचे युद्ध
डपाणीपतचे तिसरे युद्ध
योग्य उत्तर: क) वांदिवशचे युद्ध

स्पष्टीकरण: १७६० मधील वांदिवशच्या युद्धात इंग्रजांनी फ्रेंचांचा पराभव केला.
18. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला भारताशी व्यापार करण्याचा चार्टर कोणी दिला?
अराणी एलिझाबेथ प्रथम
बराजा जेम्स प्रथम
कराजा चार्ल्स द्वितीय
डराणी व्हिक्टोरिया
योग्य उत्तर: अ) राणी एलिझाबेथ प्रथम

स्पष्टीकरण: राणी एलिझाबेथ प्रथम हिने १६०० मध्ये कंपनीला व्यापाराची सनद दिली.
19. भारतातील कोणत्या बंदरातून युरोपीय सत्तांनी व्यापाराला सुरुवात केली?
अमुंबई
बकलकत्ता
ककालिकत
डचेन्नई
योग्य उत्तर: क) कालिकत

स्पष्टीकरण: कालिकत हे बंदर वास्को-द-गामाच्या आगमनामुळे व्यापाराचे पहिले केंद्र बनले.
20. कोणत्या युरोपीय सत्तेने भारतात 'कार्टाझ' (Cartaz) प्रणाली सुरू केली?
अइंग्रज
बडच
कपोर्तुगीज
डफ्रेंच
योग्य उत्तर: क) पोर्तुगीज

स्पष्टीकरण: पोर्तुगीजांनी सागरी व्यापारावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी 'कार्टाझ' (परवाना) प्रणाली सुरू केली होती.