MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस: स्थापना आणि वाटचाल | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस: स्थापना आणि वाटचाल

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना २८ डिसेंबर १८८५ रोजी झाली. ही भारतातील सर्वात जुनी राजकीय संघटना असून भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात तिने अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

सविस्तर माहिती

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना निवृत्त ब्रिटीश अधिकारी ॲलन ह्यूम (A.O. Hume) यांच्या पुढाकाराने झाली. पहिले अधिवेशन मुंबईतील गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालयात भरले होते. सुरुवातीच्या काळात काँग्रेसचे धोरण मवाळ होते, ज्यामध्ये अर्ज-विनंतीद्वारे मागण्या मांडल्या जात असत. पुढे १९०५ च्या बंगाल फाळणीनंतर काँग्रेसमध्ये जहाल आणि मवाळ असे दोन गट पडले. महात्मा गांधींच्या आगमनानंतर काँग्रेस एक जनआंदोलन बनली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

मवाळ युग

१८८५ ते १९०५ हा काळ, ज्यामध्ये काँग्रेसने घटनात्मक मार्गांचा अवलंब केला.

जहाल युग

१९०५ ते १९२० हा काळ, ज्यामध्ये स्वराज्य आणि प्रत्यक्ष कृतीवर भर दिला गेला.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • पहिले अधिवेशन: १८८५, मुंबई, अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी.
  • काँग्रेसचे पहिले मुस्लिम अध्यक्ष: बदरुद्दीन तय्यबजी (१८८७).
  • काँग्रेसच्या पहिल्या महिला अध्यक्ष: ॲनी बेझंट (१९१७).
  • काँग्रेसच्या पहिल्या भारतीय महिला अध्यक्ष: सरोजिनी नायडू (१९२५).
  • पूर्ण स्वराज्याचा ठराव: १९२९, लाहोर अधिवेशन, अध्यक्ष: जवाहरलाल नेहरू.

महत्त्वाची तथ्ये

  • काँग्रेसच्या स्थापनेवेळी व्हाईसरॉय लॉर्ड डफरिन होता.
  • काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन पुण्यात होणार होते, पण कॉलराच्या साथीमुळे ते मुंबईला हलवण्यात आले.
  • १९३८ चे हरिपुरा अधिवेशन सुभाषचंद्र बोस यांच्या अध्यक्षतेखाली झाले.
  • १९४२ चे 'छोडो भारत' आंदोलन काँग्रेसच्या मुंबई अधिवेशनातून सुरू झाले.

उदाहरणे

सुरत फूट (१९०७)

१९०७ च्या सुरत अधिवेशनात मवाळ आणि जहाल गटात मतभेद होऊन काँग्रेसचे विभाजन झाले.

बेलगाव अधिवेशन (१९२४)

महात्मा गांधींनी अध्यक्षपद भूषवलेले हे एकमेव काँग्रेस अधिवेशन होते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

महत्त्वाची अधिवेशने, त्यांचे अध्यक्ष आणि ठिकाणे यांची यादी पाठ करा.
काँग्रेसच्या महत्त्वाच्या ठरावांची वर्षे लक्षात ठेवा.
महाराष्ट्रात झालेली अधिवेशने विशेषतः लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

काँग्रेसचे पहिले अध्यक्ष आणि पहिले मुस्लिम अध्यक्ष यात गोंधळ करणे.
अधिवेशनांची ठिकाणे आणि वर्षे चुकीची लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१८८०
ब१८८५
क१८९०
ड१८९५
योग्य उत्तर: ब) १८८५

स्पष्टीकरण: काँग्रेसची स्थापना २८ डिसेंबर १८८५ रोजी झाली.
2. काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन कोठे भरले होते?
अपुणे
बमुंबई
ककलकत्ता
डमद्रास
योग्य उत्तर: ब) मुंबई

स्पष्टीकरण: पहिले अधिवेशन मुंबईतील गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालयात भरले.
3. काँग्रेसचे पहिले अध्यक्ष कोण होते?
अॲलन ह्यूम
बदादाभाई नौरोजी
कव्योमेशचंद्र बॅनर्जी
डफिरोजशहा मेहता
योग्य उत्तर: क) व्योमेशचंद्र बॅनर्जी

स्पष्टीकरण: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी हे काँग्रेसचे पहिले अध्यक्ष होते.
4. काँग्रेसच्या स्थापनेवेळी भारताचा व्हाईसरॉय कोण होता?
अलॉर्ड रिपन
बलॉर्ड डफरिन
कलॉर्ड कर्झन
डलॉर्ड मिंटो
योग्य उत्तर: ब) लॉर्ड डफरिन

स्पष्टीकरण: १८८५ मध्ये लॉर्ड डफरिन हा भारताचा व्हाईसरॉय होता.
5. काँग्रेसचे पहिले मुस्लिम अध्यक्ष कोण होते?
अमौलाना आझाद
बबदरुद्दीन तय्यबजी
करफिक अहमद
डएम. ए. जिना
योग्य उत्तर: ब) बदरुद्दीन तय्यबजी

स्पष्टीकरण: बदरुद्दीन तय्यबजी हे १८८७ च्या मद्रास अधिवेशनाचे अध्यक्ष होते.
6. काँग्रेसच्या पहिल्या महिला अध्यक्ष कोण होत्या?
असरोजिनी नायडू
बॲनी बेझंट
ककस्तुरबा गांधी
डविजयलक्ष्मी पंडित
योग्य उत्तर: ब) ॲनी बेझंट

स्पष्टीकरण: ॲनी बेझंट यांनी १९१७ च्या कलकत्ता अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले.
7. महात्मा गांधींनी काँग्रेसच्या कोणत्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले?
अनागपूर
बबेलगाव
ककराची
डलाहोर
योग्य उत्तर: ब) बेलगाव

स्पष्टीकरण: १९२४ च्या बेलगाव अधिवेशनाचे अध्यक्ष महात्मा गांधी होते.
8. पूर्ण स्वराज्याचा ठराव कोणत्या अधिवेशनात संमत झाला?
अ१९२९ लाहोर
ब१९३० कराची
क१९३१ मुंबई
ड१९३२ दिल्ली
योग्य उत्तर: अ) १९२९ लाहोर

स्पष्टीकरण: १९२९ च्या लाहोर अधिवेशनात जवाहरलाल नेहरूंच्या अध्यक्षतेखाली पूर्ण स्वराज्याचा ठराव मांडला गेला.
9. काँग्रेसचे विभाजन कोणत्या वर्षी झाले?
अ१९०५
ब१९०६
क१९०७
ड१९०८
योग्य उत्तर: क) १९०७

स्पष्टीकरण: १९०७ च्या सुरत अधिवेशनात मवाळ आणि जहाल गटात फूट पडली.
10. काँग्रेसच्या पहिल्या भारतीय महिला अध्यक्ष कोण होत्या?
अॲनी बेझंट
बसरोजिनी नायडू
कअरुणा असफ अली
डसुचेता कृपलानी
योग्य उत्तर: ब) सरोजिनी नायडू

स्पष्टीकरण: सरोजिनी नायडू १९२५ च्या कानपूर अधिवेशनाच्या अध्यक्ष होत्या.
11. स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे, असे कोणी म्हटले?
अमहात्मा गांधी
बलोकमान्य टिळक
कगोपाळ कृष्ण गोखले
डसुभाषचंद्र बोस
योग्य उत्तर: ब) लोकमान्य टिळक

स्पष्टीकरण: लोकमान्य टिळकांनी हे प्रसिद्ध वाक्य म्हटले होते.
12. १९३८ चे हरिपुरा अधिवेशन कोणाच्या अध्यक्षतेखाली झाले?
अजवाहरलाल नेहरू
बसुभाषचंद्र बोस
कवल्लभभाई पटेल
डराजेंद्र प्रसाद
योग्य उत्तर: ब) सुभाषचंद्र बोस

स्पष्टीकरण: हरिपुरा अधिवेशनाचे अध्यक्ष सुभाषचंद्र बोस होते.
13. काँग्रेसच्या स्थापनेत पुढाकार घेणारे ॲलन ह्यूम हे कोण होते?
अब्रिटीश व्यापारी
बनिवृत्त ब्रिटीश अधिकारी
कपत्रकार
डशिक्षक
योग्य उत्तर: ब) निवृत्त ब्रिटीश अधिकारी

स्पष्टीकरण: ॲलन ह्यूम हे निवृत्त ब्रिटीश सनदी अधिकारी होते.
14. कोणत्या अधिवेशनात मवाळ आणि जहाल गट पुन्हा एकत्र आले?
अ१९१६ लखनऊ
ब१९१७ कलकत्ता
क१९१८ मुंबई
ड१९१९ अमृतसर
योग्य उत्तर: अ) १९१६ लखनऊ

स्पष्टीकरण: १९१६ च्या लखनऊ अधिवेशनात दोन्ही गट एकत्र आले.
15. काँग्रेसचे 'जनआंदोलन' कोणत्या कालखंडात झाले?
अ१८८५-१९०५
ब१९०५-१९१५
क१९२०-१९४७
ड१९४७-१९५०
योग्य उत्तर: क) १९२०-१९४७

स्पष्टीकरण: गांधीजींच्या नेतृत्वाखाली १९२० नंतर काँग्रेस जनआंदोलन बनली.
16. १९०५ च्या बंगाल फाळणीच्या वेळी काँग्रेसचे अध्यक्ष कोण होते?
अगोपाळ कृष्ण गोखले
बदादाभाई नौरोजी
कलोकमान्य टिळक
डफिरोजशहा मेहता
योग्य उत्तर: अ) गोपाळ कृष्ण गोखले

स्पष्टीकरण: १९०५ च्या बनारस अधिवेशनाचे अध्यक्ष गोपाळ कृष्ण गोखले होते.
17. काँग्रेसच्या कोणत्या अधिवेशनात 'छोडो भारत' ठराव मंजूर झाला?
अ१९४० रामगड
ब१९४२ मुंबई
क१९४५ शिमला
ड१९४६ मेरठ
योग्य उत्तर: ब) १९४२ मुंबई

स्पष्टीकरण: १९४२ च्या मुंबई अधिवेशनातून छोडो भारत आंदोलनाची घोषणा झाली.
18. काँग्रेसचे सर्वात तरुण अध्यक्ष कोण होते?
अजवाहरलाल नेहरू
बमौलाना आझाद
कसुभाषचंद्र बोस
डराजीव गांधी
योग्य उत्तर: ब) मौलाना आझाद

स्पष्टीकरण: मौलाना आझाद हे काँग्रेसचे सर्वात तरुण अध्यक्ष होते.
19. काँग्रेसच्या कोणत्या अधिवेशनात मूलभूत हक्कांचा ठराव मांडला गेला?
अ१९२९ लाहोर
ब१९३१ कराची
क१९३६ फैजपूर
ड१९३८ हरिपुरा
योग्य उत्तर: ब) १९३१ कराची

स्पष्टीकरण: १९३१ च्या कराची अधिवेशनात सरदार पटेल यांच्या अध्यक्षतेखाली मूलभूत हक्कांचा ठराव मांडला गेला.
20. ग्रामीण भागात भरलेले काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन कोणते?
अहरिपुरा
बफैजपूर
कबेलगाव
डनागपूर
योग्य उत्तर: ब) फैजपूर

स्पष्टीकरण: १९३६ चे फैजपूर अधिवेशन हे ग्रामीण भागात भरलेले पहिले अधिवेशन होते.