MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतातील ब्रिटिश शासन: प्रशासन आणि परिणाम | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतातील ब्रिटिश शासन: प्रशासन आणि परिणाम

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतातील ब्रिटिश राजवटीची सुरुवात १७५७ च्या प्लासीच्या लढाईपासून झाली. ईस्ट इंडिया कंपनीच्या व्यापारी स्वरूपाचे रूपांतर हळूहळू राजकीय सत्तेत झाले. या काळात भारताच्या सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय व्यवस्थेत मोठे बदल झाले.

सविस्तर माहिती

ब्रिटिश राजवट दोन टप्प्यात विभागली जाते: १. ईस्ट इंडिया कंपनीचे शासन (१७५७-१८५८) आणि २. ब्रिटिश क्राउनचे शासन (१८५८-१९४७). ब्रिटिशांनी महसूल गोळा करण्यासाठी कायमधारा, रयतवारी आणि महालवारी यांसारख्या पद्धती लागू केल्या. रेल्वे, टपाल आणि शिक्षण पद्धतीमध्ये केलेले बदल हे प्रशासकीय सोयीसाठी होते, परंतु त्याचे दूरगामी परिणाम भारतीय समाजव्यवस्थेवर झाले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कायमधारा पद्धत

लॉर्ड कॉर्नवॉलिसने १७९३ मध्ये बंगालमध्ये सुरू केलेली जमीन महसूल पद्धत, ज्यात जमीनदारांना जमिनीचे मालक मानले गेले.

रयतवारी पद्धत

थॉमस मन्रोने मद्रास प्रांतात सुरू केलेली पद्धत, ज्यात थेट शेतकऱ्याकडून (रयत) महसूल गोळा केला जाई.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • १७७३ चा रेग्युलेटिंग ॲक्ट हा कंपनीच्या कारभारावर नियंत्रण ठेवणारा पहिला कायदा होता.
  • १८५७ च्या उठावानंतर १८५८ च्या कायद्याने भारताची सत्ता थेट ब्रिटिश राणीकडे गेली.
  • लॉर्ड डलहौसीने 'व्यपगत सिद्धांत' (Doctrine of Lapse) वापरून अनेक संस्थाने खालसा केली.
  • १८५३ मध्ये भारतात पहिली रेल्वे मुंबई ते ठाणे दरम्यान धावली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल वॉरन हेस्टिंग्ज होते.
  • १८५८ च्या कायद्यानुसार गव्हर्नर जनरलला 'व्हाइसरॉय' असे संबोधले जाऊ लागले.
  • लॉर्ड बेंटिकने सती प्रथा बंदीचा कायदा १८२९ मध्ये केला.

उदाहरणे

आर्थिक शोषण

भारतातील कच्चा माल ब्रिटनला नेणे आणि तिथून तयार माल भारतात आणून विकणे, यामुळे भारतीय हस्तकला उद्योगाचा ऱ्हास झाला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

गव्हर्नर जनरल आणि त्यांच्या काळातील महत्त्वाचे कायदे यांची यादी करा.
महसूल पद्धती (कायमधारा, रयतवारी, महालवारी) कोणत्या भागात लागू होत्या हे लक्षात ठेवा.
१८५७ च्या उठावातील प्रमुख नेते आणि ठिकाणे पाठ करा.

⚠️ सामान्य चुका

गव्हर्नर जनरल आणि व्हाइसरॉय यांच्यातील फरक न समजणे.
महसूल पद्धतींचे जनक आणि त्यांचे प्रदेश यात गल्लत करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. प्लासीची लढाई कोणत्या वर्षी झाली?
अ१७५७
ब१७६४
क१८५७
ड१७७३
योग्य उत्तर: अ) १७५७

स्पष्टीकरण: प्लासीची लढाई १७५७ मध्ये रॉबर्ट क्लाइव्ह आणि सिराज-उद-दौला यांच्यात झाली.
2. भारतातील पहिली रेल्वे कोणत्या मार्गावर धावली?
अमुंबई-पुणे
बमुंबई-ठाणे
ककोलकाता-दिल्ली
डचेन्नई-बंगळुरू
योग्य उत्तर: ब) मुंबई-ठाणे

स्पष्टीकरण: १८५३ मध्ये मुंबई ते ठाणे दरम्यान पहिली रेल्वे धावली.
3. कायमधारा पद्धत कोणी सुरू केली?
अलॉर्ड डलहौसी
बलॉर्ड कॉर्नवॉलिस
कलॉर्ड बेंटिक
डलॉर्ड रिपन
योग्य उत्तर: ब) लॉर्ड कॉर्नवॉलिस

स्पष्टीकरण: लॉर्ड कॉर्नवॉलिसने १७९३ मध्ये कायमधारा पद्धत सुरू केली.
4. सती प्रथा बंदीचा कायदा कोणी केला?
अलॉर्ड डलहौसी
बलॉर्ड बेंटिक
कलॉर्ड कॅनिंग
डलॉर्ड कर्झन
योग्य उत्तर: ब) लॉर्ड बेंटिक

स्पष्टीकरण: राजा राममोहन रॉय यांच्या प्रयत्नांनी लॉर्ड बेंटिकने १८२९ मध्ये सती प्रथा बंदी कायदा केला.
5. व्यपगत सिद्धांत (Doctrine of Lapse) कोणाशी संबंधित आहे?
अलॉर्ड डलहौसी
बलॉर्ड वेलेस्ली
कलॉर्ड मिंटो
डलॉर्ड हार्डिंग
योग्य उत्तर: अ) लॉर्ड डलहौसी

स्पष्टीकरण: लॉर्ड डलहौसीने व्यपगत सिद्धांताद्वारे अनेक संस्थाने खालसा केली.
6. १८५७ च्या उठावानंतर भारताचा कारभार कोणाकडे गेला?
अईस्ट इंडिया कंपनी
बब्रिटिश संसद
कब्रिटिश राणी
डभारतीय जनता
योग्य उत्तर: क) ब्रिटिश राणी

स्पष्टीकरण: १८५८ च्या कायद्यानुसार भारताची सत्ता ब्रिटिश राणीकडे सोपवण्यात आली.
7. रयतवारी पद्धत सर्वप्रथम कोठे लागू झाली?
अबंगाल
बमद्रास
कपंजाब
डअवध
योग्य उत्तर: ब) मद्रास

स्पष्टीकरण: थॉमस मन्रोने रयतवारी पद्धत मद्रास प्रांतात सुरू केली.
8. भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल कोण होते?
अरॉबर्ट क्लाइव्ह
बवॉरन हेस्टिंग्ज
कलॉर्ड बेंटिक
डलॉर्ड कॅनिंग
योग्य उत्तर: ब) वॉरन हेस्टिंग्ज

स्पष्टीकरण: १७७३ च्या कायद्यानुसार वॉरन हेस्टिंग्ज हे बंगालचे पहिले गव्हर्नर जनरल बनले.
9. १८५८ च्या कायद्यानुसार गव्हर्नर जनरलला काय म्हटले जाऊ लागले?
अगव्हर्नर
बव्हाइसरॉय
ककमिशनर
डपंतप्रधान
योग्य उत्तर: ब) व्हाइसरॉय

स्पष्टीकरण: १८५८ च्या कायद्याने गव्हर्नर जनरलला 'व्हाइसरॉय' ही पदवी मिळाली.
10. इंग्रजी शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी कोणाचे नाव घेतले जाते?
अलॉर्ड मेकॉले
बलॉर्ड डलहौसी
कलॉर्ड रिपन
डलॉर्ड कर्झन
योग्य उत्तर: अ) लॉर्ड मेकॉले

स्पष्टीकरण: लॉर्ड मेकॉलेच्या शिक्षण धोरणामुळे भारतात इंग्रजी शिक्षणाचा पाया रचला गेला.
11. १८५७ चा उठाव कोठून सुरू झाला?
अदिल्ली
बमेरठ
कझाशी
डकानपूर
योग्य उत्तर: ब) मेरठ

स्पष्टीकरण: १० मे १८५७ रोजी मेरठ येथून उठावाची सुरुवात झाली.
12. बंगालची फाळणी कोणत्या व्हाइसरॉयने केली?
अलॉर्ड कर्झन
बलॉर्ड मिंटो
कलॉर्ड हार्डिंग
डलॉर्ड चेम्सफोर्ड
योग्य उत्तर: अ) लॉर्ड कर्झन

स्पष्टीकरण: लॉर्ड कर्झनने १९०५ मध्ये बंगालची फाळणी केली.
13. भारतीय नागरी सेवेचा (ICS) जनक कोणाला मानले जाते?
अलॉर्ड कॉर्नवॉलिस
बलॉर्ड डलहौसी
कलॉर्ड रिपन
डलॉर्ड मेयो
योग्य उत्तर: अ) लॉर्ड कॉर्नवॉलिस

स्पष्टीकरण: लॉर्ड कॉर्नवॉलिसने प्रशासकीय सुधारणा करून नागरी सेवेची पायाभरणी केली.
14. वर्नाक्युलर प्रेस ॲक्ट कोणी लागू केला?
अलॉर्ड लिटन
बलॉर्ड रिपन
कलॉर्ड डफरिन
डलॉर्ड लॅन्सडाउन
योग्य उत्तर: अ) लॉर्ड लिटन

स्पष्टीकरण: लॉर्ड लिटनने १८७८ मध्ये देशी वृत्तपत्रांवर निर्बंध आणणारा कायदा केला.
15. स्थानिक स्वराज्य संस्थेचा जनक कोणाला म्हणतात?
अलॉर्ड लिटन
बलॉर्ड रिपन
कलॉर्ड कर्झन
डलॉर्ड मिंटो
योग्य उत्तर: ब) लॉर्ड रिपन

स्पष्टीकरण: लॉर्ड रिपनने १८८२ मध्ये स्थानिक स्वराज्य संस्थांना प्रोत्साहन दिले.
16. प्लासीच्या लढाईत इंग्रजांचे नेतृत्व कोणी केले?
अवॉरन हेस्टिंग्ज
बरॉबर्ट क्लाइव्ह
कलॉर्ड वेलेस्ली
डलॉर्ड कॉर्नवॉलिस
योग्य उत्तर: ब) रॉबर्ट क्लाइव्ह

स्पष्टीकरण: प्लासीच्या लढाईत रॉबर्ट क्लाइव्हने इंग्रजांचे नेतृत्व केले.
17. १८५७ च्या उठावाच्या वेळी भारताचा गव्हर्नर जनरल कोण होता?
अलॉर्ड डलहौसी
बलॉर्ड कॅनिंग
कलॉर्ड एलगिन
डलॉर्ड मेयो
योग्य उत्तर: ब) लॉर्ड कॅनिंग

स्पष्टीकरण: १८५७ च्या उठावाच्या वेळी लॉर्ड कॅनिंग हा गव्हर्नर जनरल होता.
18. कोणत्या कायद्याने मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ निर्माण केले?
अ१९०९ चा कायदा
ब१९१९ चा कायदा
क१९३५ चा कायदा
ड१८९२ चा कायदा
योग्य उत्तर: अ) १९०९ चा कायदा

स्पष्टीकरण: १९०९ च्या मोर्ले-मिंटो सुधारणा कायद्याने मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ दिले.
19. ब्रिटिश काळात भारताची राजधानी कलकत्त्यावरून दिल्लीला कधी हलवण्यात आली?
अ१९०५
ब१९११
क१९१९
ड१९२१
योग्य उत्तर: ब) १९११

स्पष्टीकरण: १९११ मध्ये दिल्ली दरबार भरवून राजधानी दिल्लीला हलवण्याची घोषणा झाली.
20. पिट्स इंडिया ॲक्ट कोणत्या वर्षी संमत झाला?
अ१७७३
ब१७८४
क१७९३
ड१८१३
योग्य उत्तर: ब) १७८४

स्पष्टीकरण: १७८४ मध्ये पिट्स इंडिया ॲक्ट संमत झाला, ज्याने कंपनीच्या कारभारावर अधिक नियंत्रण आणले.