भारतातील ब्रिटिश शासन: प्रशासन आणि परिणाम | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
भारतातील ब्रिटिश शासन: प्रशासन आणि परिणाम
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
भारतातील ब्रिटिश राजवटीची सुरुवात १७५७ च्या प्लासीच्या लढाईपासून झाली. ईस्ट इंडिया कंपनीच्या व्यापारी स्वरूपाचे रूपांतर हळूहळू राजकीय सत्तेत झाले. या काळात भारताच्या सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय व्यवस्थेत मोठे बदल झाले.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
लॉर्ड कॉर्नवॉलिसने १७९३ मध्ये बंगालमध्ये सुरू केलेली जमीन महसूल पद्धत, ज्यात जमीनदारांना जमिनीचे मालक मानले गेले.
थॉमस मन्रोने मद्रास प्रांतात सुरू केलेली पद्धत, ज्यात थेट शेतकऱ्याकडून (रयत) महसूल गोळा केला जाई.
महत्त्वाचे मुद्दे
- १७७३ चा रेग्युलेटिंग ॲक्ट हा कंपनीच्या कारभारावर नियंत्रण ठेवणारा पहिला कायदा होता.
- १८५७ च्या उठावानंतर १८५८ च्या कायद्याने भारताची सत्ता थेट ब्रिटिश राणीकडे गेली.
- लॉर्ड डलहौसीने 'व्यपगत सिद्धांत' (Doctrine of Lapse) वापरून अनेक संस्थाने खालसा केली.
- १८५३ मध्ये भारतात पहिली रेल्वे मुंबई ते ठाणे दरम्यान धावली.
महत्त्वाची तथ्ये
- भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल वॉरन हेस्टिंग्ज होते.
- १८५८ च्या कायद्यानुसार गव्हर्नर जनरलला 'व्हाइसरॉय' असे संबोधले जाऊ लागले.
- लॉर्ड बेंटिकने सती प्रथा बंदीचा कायदा १८२९ मध्ये केला.
उदाहरणे
आर्थिक शोषण
भारतातील कच्चा माल ब्रिटनला नेणे आणि तिथून तयार माल भारतात आणून विकणे, यामुळे भारतीय हस्तकला उद्योगाचा ऱ्हास झाला.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: प्लासीची लढाई १७५७ मध्ये रॉबर्ट क्लाइव्ह आणि सिराज-उद-दौला यांच्यात झाली.
स्पष्टीकरण: १८५३ मध्ये मुंबई ते ठाणे दरम्यान पहिली रेल्वे धावली.
स्पष्टीकरण: लॉर्ड कॉर्नवॉलिसने १७९३ मध्ये कायमधारा पद्धत सुरू केली.
स्पष्टीकरण: राजा राममोहन रॉय यांच्या प्रयत्नांनी लॉर्ड बेंटिकने १८२९ मध्ये सती प्रथा बंदी कायदा केला.
स्पष्टीकरण: लॉर्ड डलहौसीने व्यपगत सिद्धांताद्वारे अनेक संस्थाने खालसा केली.
स्पष्टीकरण: १८५८ च्या कायद्यानुसार भारताची सत्ता ब्रिटिश राणीकडे सोपवण्यात आली.
स्पष्टीकरण: थॉमस मन्रोने रयतवारी पद्धत मद्रास प्रांतात सुरू केली.
स्पष्टीकरण: १७७३ च्या कायद्यानुसार वॉरन हेस्टिंग्ज हे बंगालचे पहिले गव्हर्नर जनरल बनले.
स्पष्टीकरण: १८५८ च्या कायद्याने गव्हर्नर जनरलला 'व्हाइसरॉय' ही पदवी मिळाली.
स्पष्टीकरण: लॉर्ड मेकॉलेच्या शिक्षण धोरणामुळे भारतात इंग्रजी शिक्षणाचा पाया रचला गेला.
स्पष्टीकरण: १० मे १८५७ रोजी मेरठ येथून उठावाची सुरुवात झाली.
स्पष्टीकरण: लॉर्ड कर्झनने १९०५ मध्ये बंगालची फाळणी केली.
स्पष्टीकरण: लॉर्ड कॉर्नवॉलिसने प्रशासकीय सुधारणा करून नागरी सेवेची पायाभरणी केली.
स्पष्टीकरण: लॉर्ड लिटनने १८७८ मध्ये देशी वृत्तपत्रांवर निर्बंध आणणारा कायदा केला.
स्पष्टीकरण: लॉर्ड रिपनने १८८२ मध्ये स्थानिक स्वराज्य संस्थांना प्रोत्साहन दिले.
स्पष्टीकरण: प्लासीच्या लढाईत रॉबर्ट क्लाइव्हने इंग्रजांचे नेतृत्व केले.
स्पष्टीकरण: १८५७ च्या उठावाच्या वेळी लॉर्ड कॅनिंग हा गव्हर्नर जनरल होता.
स्पष्टीकरण: १९०९ च्या मोर्ले-मिंटो सुधारणा कायद्याने मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ दिले.
स्पष्टीकरण: १९११ मध्ये दिल्ली दरबार भरवून राजधानी दिल्लीला हलवण्याची घोषणा झाली.
स्पष्टीकरण: १७८४ मध्ये पिट्स इंडिया ॲक्ट संमत झाला, ज्याने कंपनीच्या कारभारावर अधिक नियंत्रण आणले.