MahaExam अभ्यास नोट्स

1857 चा स्वातंत्र्य लढा: एक ऐतिहासिक आढावा | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

1857 चा स्वातंत्र्य लढा: एक ऐतिहासिक आढावा

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

1857 चा उठाव हा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. याला 'भारताचे पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध' असेही संबोधले जाते. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या अन्यायी धोरणांविरुद्ध भारतीय जनता, सैनिक आणि संस्थानिकांनी पुकारलेला हा एक व्यापक सशस्त्र लढा होता.

सविस्तर माहिती

1857 च्या उठावाची कारणे राजकीय, आर्थिक, सामाजिक, धार्मिक आणि लष्करी अशा विविध स्वरूपाची होती. लॉर्ड डलहौसीचे 'व्यपगत सिद्धांत' (Doctrine of Lapse), शेतकऱ्यांवरील जाचक कर, ख्रिश्चन धर्माचा प्रसार आणि एनफिल्ड रायफल्समध्ये वापरली जाणारी गायीची व डुकराची चरबी लावलेली काडतुसे ही या उठावाची प्रमुख कारणे ठरली. उठावाची सुरुवात २९ मार्च १८५७ रोजी बराकपूर छावणीत मंगल पांडे यांनी केली. त्यानंतर १० मे १८५७ रोजी मेरठमध्ये सैनिकांनी उघड बंड केले आणि दिल्लीकडे कूच केले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

व्यपगत सिद्धांत (Doctrine of Lapse)

लॉर्ड डलहौसीने लागू केलेले धोरण, ज्यानुसार दत्तक वारसा नामंजूर करून भारतीय संस्थाने ब्रिटिश साम्राज्यात विलीन केली जात असत.

काडतूस प्रकरण

एनफिल्ड रायफल्समध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काडतुसांना गायीची व डुकराची चरबी लावलेली असल्याची अफवा पसरल्याने हिंदू आणि मुस्लिम सैनिकांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या गेल्या.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उठावाचे तात्कालिक कारण: एनफिल्ड रायफल्स आणि काडतूस प्रकरण.
  • उठावाचे प्रतीक: कमळ आणि चपाती.
  • उठावाचे नेतृत्व: दिल्लीत बहादूरशाह जफर, कानपूरमध्ये नानासाहेब पेशवे, झाशीत राणी लक्ष्मीबाई.
  • उठावाचा शेवट: १८५८ च्या राणीच्या जाहीरनाम्यानंतर ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता संपुष्टात येऊन भारताचा ताबा थेट ब्रिटिश क्राऊनकडे गेला.

महत्त्वाची तथ्ये

  • उठावाचे पहिले हुतात्मा: मंगल पांडे.
  • उठावाच्या वेळी भारताचा गव्हर्नर जनरल: लॉर्ड कॅनिंग.
  • उठावाच्या वेळी इंग्लंडचा पंतप्रधान: लॉर्ड पामर्स्टन.
  • उठावावर आधारित पुस्तक: 'द इंडियन वॉर ऑफ इंडिपेंडन्स' (वि. दा. सावरकर).

उदाहरणे

मंगल पांडे यांचे बलिदान

बराकपूर छावणीत मंगल पांडे यांनी आपल्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यावर गोळी झाडली, ज्यामुळे उठावाची ठिणगी पडली.

राणी लक्ष्मीबाईंचा लढा

झाशीच्या राणीने 'माझी झाशी देणार नाही' असे म्हणत ब्रिटिश सैन्याविरुद्ध निकराचा लढा दिला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

उठावातील प्रमुख नेते आणि त्यांची ठिकाणे जोड्या लावण्यासाठी पाठ करा.
उठावावर विविध इतिहासकारांनी केलेली मते (उदा. शिपायांची गर्दी की स्वातंत्र्ययुद्ध) लक्षात ठेवा.
उठावाचे परिणाम आणि त्यानंतर झालेले प्रशासकीय बदल यावर प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

उठाव संपूर्ण भारतात एकाच वेळी झाला असे समजणे चुकीचे आहे, तो प्रामुख्याने उत्तर आणि मध्य भारतात मर्यादित होता.
उठाव अयशस्वी होण्याची कारणे (उदा. नेतृत्वाचा अभाव, शस्त्रास्त्रांची कमतरता) दुर्लक्षित करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 1857 च्या उठावाचे तात्कालिक कारण काय होते?
अव्यपगत सिद्धांत
बधार्मिक कर
कएनफिल्ड रायफल्समधील काडतुसे
डरेल्वेची सुरुवात
योग्य उत्तर: क) एनफिल्ड रायफल्समधील काडतुसे

स्पष्टीकरण: एनफिल्ड रायफल्समध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काडतुसांना गायीची व डुकराची चरबी लावलेली असल्याची अफवा हे उठावाचे तात्कालिक कारण होते.
2. 1857 च्या उठावाच्या वेळी भारताचा गव्हर्नर जनरल कोण होता?
अलॉर्ड डलहौसी
बलॉर्ड कॅनिंग
कलॉर्ड बेंटिक
डलॉर्ड रिपन
योग्य उत्तर: ब) लॉर्ड कॅनिंग

स्पष्टीकरण: 1857 च्या उठावाच्या वेळी लॉर्ड कॅनिंग भारताचा गव्हर्नर जनरल होता.
3. मंगल पांडे यांनी कोणत्या छावणीत बंड केले?
अमेरठ
बबराकपूर
ककानपूर
डग्वाल्हेर
योग्य उत्तर: ब) बराकपूर

स्पष्टीकरण: मंगल पांडे यांनी 29 मार्च 1857 रोजी बराकपूर छावणीत बंड केले होते.
4. 1857 च्या उठावाचे प्रतीक काय होते?
अतलवार आणि ढाल
बकमळ आणि चपाती
कतिरंगा
डसिंह
योग्य उत्तर: ब) कमळ आणि चपाती

स्पष्टीकरण: 1857 च्या उठावाचा प्रसार करण्यासाठी कमळ आणि चपाती या चिन्हांचा वापर केला गेला.
5. झाशीमध्ये उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?
अतात्या टोपे
बनानासाहेब
कराणी लक्ष्मीबाई
डबेगम हजरत महल
योग्य उत्तर: क) राणी लक्ष्मीबाई

स्पष्टीकरण: झाशीमध्ये राणी लक्ष्मीबाई यांनी उठावाचे नेतृत्व केले.
6. 1857 च्या उठावाला 'भारताचे पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध' असे कोणी म्हटले?
अजवाहरलाल नेहरू
बवि. दा. सावरकर
कमहात्मा गांधी
डसुभाषचंद्र बोस
योग्य उत्तर: ब) वि. दा. सावरकर

स्पष्टीकरण: वि. दा. सावरकर यांनी आपल्या 'द इंडियन वॉर ऑफ इंडिपेंडन्स' या पुस्तकात या उठावाला पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध म्हटले आहे.
7. कानपूरमध्ये उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?
अनानासाहेब पेशवे
बकुंवर सिंग
कबहादूरशाह जफर
डअहमदुल्ला
योग्य उत्तर: अ) नानासाहेब पेशवे

स्पष्टीकरण: कानपूरमध्ये नानासाहेब पेशवे यांनी उठावाचे नेतृत्व केले.
8. 1857 च्या उठावानंतर कोणत्या कायद्याने कंपनीची सत्ता संपली?
अ1858 चा भारत सरकार कायदा
ब1861 चा कायदा
क1892 चा कायदा
ड1909 चा कायदा
योग्य उत्तर: अ) 1858 चा भारत सरकार कायदा

स्पष्टीकरण: 1858 च्या भारत सरकार कायद्यानुसार भारताची सत्ता ईस्ट इंडिया कंपनीकडून ब्रिटिश क्राऊनकडे हस्तांतरित झाली.
9. बिहारमध्ये उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?
अखान बहादूर खान
बकुंवर सिंग
कमौलवी अहमद शाह
डतात्या टोपे
योग्य उत्तर: ब) कुंवर सिंग

स्पष्टीकरण: बिहारमधील जगदीशपूर येथे कुंवर सिंग यांनी उठावाचे नेतृत्व केले.
10. 1857 च्या उठावाच्या वेळी इंग्लंडचा पंतप्रधान कोण होता?
अचर्चिल
बपामर्स्टन
कडिझरायली
डग्लॅडस्टोन
योग्य उत्तर: ब) पामर्स्टन

स्पष्टीकरण: 1857 च्या उठावाच्या वेळी लॉर्ड पामर्स्टन हा इंग्लंडचा पंतप्रधान होता.
11. दिल्लीमध्ये उठावाचे नेतृत्व कोणाकडे होते?
अबहादूरशाह जफर
बबख्त खान
कनानासाहेब
डतात्या टोपे
योग्य उत्तर: अ) बहादूरशाह जफर

स्पष्टीकरण: दिल्लीमध्ये उठावाचे नेतृत्व नाममात्र सम्राट बहादूरशाह जफर यांच्याकडे होते.
12. 1857 च्या उठावाचे मुख्य केंद्र कोणते होते?
अदक्षिण भारत
बउत्तर आणि मध्य भारत
कपूर्व भारत
डपश्चिम भारत
योग्य उत्तर: ब) उत्तर आणि मध्य भारत

स्पष्टीकरण: 1857 चा उठाव प्रामुख्याने उत्तर आणि मध्य भारतात पसरला होता.
13. तात्या टोपे यांचे मूळ नाव काय होते?
अरामचंद्र पांडुरंग येवलेकर
बधोंडू पंत
कसदाशिव राव
डबाजीराव
योग्य उत्तर: अ) रामचंद्र पांडुरंग येवलेकर

स्पष्टीकरण: तात्या टोपे यांचे मूळ नाव रामचंद्र पांडुरंग येवलेकर होते.
14. 1857 च्या उठावाच्या अपयशाचे एक प्रमुख कारण कोणते?
असैनिकांची कमतरता
बनेतृत्वाचा अभाव आणि समन्वयाचा अभाव
कइंग्रजांकडे शस्त्रे नव्हती
डभारतीय जनता तटस्थ होती
योग्य उत्तर: ब) नेतृत्वाचा अभाव आणि समन्वयाचा अभाव

स्पष्टीकरण: उठावाचे नेतृत्व विखुरलेले होते आणि त्यात योग्य समन्वयाचा अभाव होता, हे अपयशाचे मुख्य कारण होते.
15. लखनौमध्ये उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?
अबेगम हजरत महल
बराणी लक्ष्मीबाई
कनानासाहेब
डकुंवर सिंग
योग्य उत्तर: अ) बेगम हजरत महल

स्पष्टीकरण: लखनौमध्ये बेगम हजरत महल यांनी उठावाचे नेतृत्व केले.
16. 1857 च्या उठावानंतर कोणत्या आयोगाची स्थापना झाली?
अहंटर आयोग
बपील आयोग
कसायमन कमिशन
डरॅले आयोग
योग्य उत्तर: ब) पील आयोग

स्पष्टीकरण: उठावानंतर लष्करी पुनर्रचनेसाठी पील आयोगाची स्थापना करण्यात आली.
17. 1857 च्या उठावातील 'शहीद' मंगल पांडे यांना फाशी कधी देण्यात आली?
अ29 मार्च 1857
ब8 एप्रिल 1857
क10 मे 1857
ड15 ऑगस्ट 1857
योग्य उत्तर: ब) 8 एप्रिल 1857

स्पष्टीकरण: मंगल पांडे यांना 8 एप्रिल 1857 रोजी फाशी देण्यात आली.
18. 1857 च्या उठावाच्या वेळी मुघल सम्राट कोण होता?
अअकबर दुसरा
बबहादूरशाह जफर
कऔरंगजेब
डशाह आलम
योग्य उत्तर: ब) बहादूरशाह जफर

स्पष्टीकरण: 1857 च्या उठावाच्या वेळी बहादूरशाह जफर हा शेवटचा मुघल सम्राट होता.
19. 1857 च्या उठावाचा शेवट अधिकृतपणे कधी झाला?
अ1858
ब1859
क1860
ड1862
योग्य उत्तर: अ) 1858

स्पष्टीकरण: 1858 मध्ये राणीच्या जाहीरनाम्यानंतर उठावाचा अधिकृत शेवट मानला जातो.
20. 1857 च्या उठावाचे वर्णन 'शिपायांची गर्दी' असे कोणी केले?
असर जॉन लॉरेन्स
बवि. दा. सावरकर
कआर. सी. मुजुमदार
डएस. एन. सेन
योग्य उत्तर: अ) सर जॉन लॉरेन्स

स्पष्टीकरण: सर जॉन लॉरेन्स यांनी या उठावाला केवळ 'शिपायांची गर्दी' (Sepoy Mutiny) असे म्हटले होते.
विषयातील सर्व नोट्स