MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतातील लोह व पोलाद उद्योग | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतातील लोह व पोलाद उद्योग

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

लोह व पोलाद उद्योग हा कोणत्याही देशाच्या औद्योगिक विकासाचा कणा मानला जातो. भारताच्या आर्थिक प्रगतीत या उद्योगाचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

लोह व पोलाद उद्योग हा एक मूलभूत उद्योग आहे. लोहखनिज, कोळसा आणि चुनखडी हे या उद्योगाचे प्रमुख कच्चे घटक आहेत. भारतामध्ये लोह व पोलाद कारखाने प्रामुख्याने छोटा नागपूर पठार प्रदेशात (झारखंड, पश्चिम बंगाल, ओडिशा, छत्तीसगड) केंद्रित आहेत, कारण तिथे कच्चा माल सहज उपलब्ध होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

लोहखनिज

ज्या खडकांपासून लोखंड मिळवले जाते, त्याला लोहखनिज म्हणतात.

पोलाद

लोखंड आणि कार्बन यांचे मिश्रण करून तयार केलेली अधिक मजबूत धातू.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनी (TISCO) ही भारतातील पहिली मोठी पोलाद कंपनी आहे.
  • भिलाई पोलाद प्रकल्प रशियाच्या सहकार्याने उभारला गेला.
  • दुर्गापूर पोलाद प्रकल्प ब्रिटनच्या सहकार्याने उभारला गेला.
  • राउरकेला पोलाद प्रकल्प जर्मनीच्या सहकार्याने उभारला गेला.
  • बोकारो पोलाद प्रकल्प रशियाच्या सहकार्याने उभारला गेला.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारत हा जगातील पोलाद उत्पादक देशांमध्ये आघाडीवर आहे.
  • सेल (SAIL - Steel Authority of India Limited) ही भारतातील पोलाद क्षेत्रातील सर्वात मोठी सरकारी कंपनी आहे.
  • जमशेदपूरला 'भारताचे पोलाद शहर' (Steel City of India) म्हटले जाते.

उदाहरणे

सार्वजनिक क्षेत्रातील प्रकल्प

भिलाई, दुर्गापूर, राउरकेला आणि बोकारो हे सरकारी मालकीचे प्रमुख पोलाद प्रकल्प आहेत.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

पोलाद प्रकल्पांची ठिकाणे आणि त्यांना सहकार्य करणाऱ्या देशांची नावे जोड्या लावण्यासाठी विचारली जातात.
कोणता प्रकल्प कोणत्या राज्यात आहे, हे नकाशाच्या साहाय्याने लक्षात ठेवा.
पंचवार्षिक योजनांमध्ये कोणत्या प्रकल्पाची स्थापना झाली, हे अभ्यासा.

⚠️ सामान्य चुका

भिलाई आणि बोकारो या दोन्ही प्रकल्पांना रशियाने मदत केली आहे, यात गोंधळ करू नका.
खाजगी आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील प्रकल्पांची गल्लत करू नका.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनी (TISCO) ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ1905
ब1907
क1910
ड1912
योग्य उत्तर: ब) 1907

स्पष्टीकरण: TISCO ची स्थापना 1907 मध्ये जमशेदपूर येथे झाली.
2. भिलाई पोलाद प्रकल्प कोणत्या देशाच्या सहकार्याने उभारला गेला?
अजर्मनी
बब्रिटन
करशिया
डअमेरिका
योग्य उत्तर: क) रशिया

स्पष्टीकरण: भिलाई पोलाद प्रकल्प रशियाच्या सहकार्याने उभारला गेला.
3. राउरकेला पोलाद प्रकल्प कोणत्या राज्यात आहे?
अझारखंड
बओडिशा
कपश्चिम बंगाल
डछत्तीसगड
योग्य उत्तर: ब) ओडिशा

स्पष्टीकरण: राउरकेला पोलाद प्रकल्प ओडिशा राज्यात आहे.
4. दुर्गापूर पोलाद प्रकल्प कोणत्या देशाच्या मदतीने उभारला गेला?
अजर्मनी
बरशिया
कब्रिटन
डफ्रान्स
योग्य उत्तर: क) ब्रिटन

स्पष्टीकरण: दुर्गापूर पोलाद प्रकल्प ब्रिटनच्या सहकार्याने उभारला गेला.
5. भारतातील पोलाद उत्पादक क्षेत्रातील सर्वात मोठी सरकारी कंपनी कोणती?
अTISCO
बSAIL
कIISCO
डJindal Steel
योग्य उत्तर: ब) SAIL

स्पष्टीकरण: SAIL (Steel Authority of India Limited) ही भारतातील सर्वात मोठी सरकारी पोलाद कंपनी आहे.
6. बोकारो पोलाद प्रकल्प कोणत्या पंचवार्षिक योजनेत सुरू झाला?
अदुसरी
बतिसरी
कचौथी
डपाचवी
योग्य उत्तर: ब) तिसरी

स्पष्टीकरण: बोकारो पोलाद प्रकल्पाची स्थापना तिसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत झाली.
7. जमशेदपूर हे शहर कोणत्या नदीच्या काठावर वसलेले आहे?
अदामोदर
बसुवर्णरेखा
कहुगळी
डमहानदी
योग्य उत्तर: ब) सुवर्णरेखा

स्पष्टीकरण: जमशेदपूर हे सुवर्णरेखा आणि खरकाई नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे.
8. लोह व पोलाद उद्योगासाठी लागणारा मुख्य कच्चा माल कोणता?
अलोहखनिज
बकोळसा
कचुनखडी
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: लोहखनिज, कोळसा आणि चुनखडी हे तिन्ही घटक लोह व पोलाद उद्योगासाठी आवश्यक आहेत.
9. भारताचे 'पोलाद शहर' (Steel City) कोणाला म्हणतात?
अभिलाई
बदुर्गापूर
कजमशेदपूर
डबोकारो
योग्य उत्तर: क) जमशेदपूर

स्पष्टीकरण: जमशेदपूरला भारतातील पोलाद शहर म्हणून ओळखले जाते.
10. विशाखापट्टणम पोलाद प्रकल्प कोणत्या राज्यात आहे?
अआंध्र प्रदेश
बओडिशा
ककर्नाटक
डतमिळनाडू
योग्य उत्तर: अ) आंध्र प्रदेश

स्पष्टीकरण: विशाखापट्टणम पोलाद प्रकल्प आंध्र प्रदेश राज्यात आहे.
11. सेलम पोलाद प्रकल्प कोणत्या राज्यात स्थित आहे?
अकेरळ
बतमिळनाडू
ककर्नाटक
डआंध्र प्रदेश
योग्य उत्तर: ब) तमिळनाडू

स्पष्टीकरण: सेलम पोलाद प्रकल्प तमिळनाडू राज्यात आहे.
12. भद्रावती पोलाद प्रकल्प कोणत्या राज्यात आहे?
अमहाराष्ट्र
बकर्नाटक
कआंध्र प्रदेश
डतेलंगणा
योग्य उत्तर: ब) कर्नाटक

स्पष्टीकरण: भद्रावती पोलाद प्रकल्प कर्नाटक राज्यात आहे.
13. लोह व पोलाद उद्योगाला कोणता उद्योग मानले जाते?
अग्राहक उद्योग
बमूलभूत उद्योग
कलघु उद्योग
डकुटीर उद्योग
योग्य उत्तर: ब) मूलभूत उद्योग

स्पष्टीकरण: लोह व पोलाद उद्योग हा इतर उद्योगांना कच्चा माल पुरवणारा मूलभूत उद्योग आहे.
14. भारतातील पोलाद कारखाने प्रामुख्याने कोणत्या पठारावर केंद्रित आहेत?
अदख्खनचे पठार
बछोटा नागपूर पठार
कमाळवा पठार
डमेवाड पठार
योग्य उत्तर: ब) छोटा नागपूर पठार

स्पष्टीकरण: छोटा नागपूर पठार प्रदेशात खनिजांची उपलब्धता जास्त असल्याने तिथे कारखाने केंद्रित आहेत.
15. IISCO (Indian Iron and Steel Company) चा कारखाना कोठे आहे?
अबर्नपूर
बजमशेदपूर
कभिलाई
डराउरकेला
योग्य उत्तर: अ) बर्नपूर

स्पष्टीकरण: IISCO चा कारखाना पश्चिम बंगालमधील बर्नपूर येथे आहे.
16. पोलाद निर्मितीमध्ये कार्बनचे प्रमाण किती असते?
अखूप जास्त
बअत्यंत कमी
कनगण्य
डशून्य
योग्य उत्तर: ब) अत्यंत कमी

स्पष्टीकरण: लोखंडाला मजबुती देण्यासाठी त्यात ठराविक प्रमाणात कार्बन मिसळला जातो.
17. कोणत्या प्रकल्पाला 'जर्मन तंत्रज्ञानाचा' प्रकल्प मानले जाते?
अभिलाई
बदुर्गापूर
कराउरकेला
डबोकारो
योग्य उत्तर: क) राउरकेला

स्पष्टीकरण: राउरकेला पोलाद प्रकल्प जर्मनीच्या सहकार्याने उभारला गेला.
18. भारतातील पोलाद उत्पादनात कोणत्या राज्याचा वाटा मोठा आहे?
अओडिशा
बझारखंड
कछत्तीसगड
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: ही तिन्ही राज्ये लोहखनिज आणि पोलाद उत्पादनात आघाडीवर आहेत.
19. SAIL ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ1970
ब1973
क1975
ड1980
योग्य उत्तर: ब) 1973

स्पष्टीकरण: SAIL ची स्थापना 1973 मध्ये झाली.
20. पोलाद उद्योगासाठी 'कोकिंग कोल'चा पुरवठा कोठून केला जातो?
अझरिया
बराणीगंज
कबोकारो
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: झरिया, राणीगंज आणि बोकारो ही कोळसा खाणींची प्रमुख क्षेत्रे आहेत.
विषयातील सर्व नोट्स