MahaExam अभ्यास नोट्स

विजयनगर साम्राज्य: इतिहास आणि प्रशासन | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

विजयनगर साम्राज्य: इतिहास आणि प्रशासन

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

विजयनगर साम्राज्य हे दक्षिण भारतातील एक शक्तिशाली हिंदू साम्राज्य होते, ज्याची स्थापना १३३६ मध्ये झाली. हे साम्राज्य तुंगभद्रा नदीच्या काठी वसलेले होते आणि कला, संस्कृती व प्रशासनासाठी प्रसिद्ध होते.

सविस्तर माहिती

विजयनगर साम्राज्याची स्थापना हरिहर आणि बुक्क या दोन भावांनी केली. या साम्राज्यावर चार प्रमुख घराण्यांनी राज्य केले: संगम, साळुव, तुळुव आणि आरविडू. कृष्णदेवराय हा या साम्राज्याचा सर्वात महान राजा मानला जातो. विजयनगरची राजधानी 'हंपी' होती, जी आज युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत आहे. या साम्राज्याने दक्षिण भारतात इस्लामी आक्रमणांविरुद्ध एक भक्कम तटबंदी म्हणून काम केले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

अमरम

विजयनगर प्रशासनात लष्करी अधिकाऱ्यांना (नायकांना) दिलेली जमीन, ज्याच्या बदल्यात ते सैन्य पुरवत असत.

हंपी

विजयनगर साम्राज्याची राजधानी, जी तुंगभद्रा नदीच्या काठी वसलेली होती.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • स्थापना: १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क यांनी केली.
  • प्रमुख घराणी: संगम, साळुव, तुळुव आणि आरविडू.
  • कृष्णदेवराय: तुळुव घराण्यातील सर्वात शक्तिशाली राजा.
  • तालिकोटाची लढाई (१५६५): या लढाईमुळे विजयनगर साम्राज्याचा ऱ्हास झाला.
  • प्रशासन: नायंकार पद्धती ही विजयनगर प्रशासनाचे वैशिष्ट्य होते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • विजयनगर साम्राज्याला 'कर्नाटक साम्राज्य' असेही म्हटले जात असे.
  • विठ्ठल स्वामी मंदिर आणि विरुपाक्ष मंदिर ही हंपीमधील प्रसिद्ध मंदिरे आहेत.
  • डोमिंगो पेस आणि निकोलो कोंटी हे परदेशी प्रवासी विजयनगरला भेट देऊन गेले होते.
  • विजयनगरचे सैन्य आणि प्रशासन अत्यंत शिस्तबद्ध होते.

उदाहरणे

कृष्णदेवरायाचे योगदान

कृष्णदेवरायाने 'अमुक्तमाल्यदा' हा ग्रंथ लिहिला आणि त्याच्या दरबारात 'अष्टदिग्गज' नावाचे आठ प्रसिद्ध कवी होते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

राजांची नावे आणि त्यांचे कालखंड क्रमाने लक्षात ठेवा.
कृष्णदेवरायाचे साहित्य आणि त्याच्या दरबारातील कवींवर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
तालिकोटाच्या लढाईचे वर्ष (१५६५) लक्षात ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
विजयनगरच्या स्थापत्यशैलीवर (उदा. गोपुरम) लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

विजयनगरच्या चार घराण्यांचा क्रम विसरणे.
तालिकोटाच्या लढाईत कोणत्या राज्यांचा समावेश होता हे गोंधळात टाकणारे असते, ते नीट अभ्यासा.
विजयनगर आणि बहमनी साम्राज्यातील संघर्षाचे मुख्य कारण (रायचूर दोआब) विसरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. विजयनगर साम्राज्याची स्थापना कोणी केली?
अहरिहर आणि बुक्क
बकृष्णदेवराय
कदेवराय प्रथम
डसदाशिवराय
योग्य उत्तर: अ) हरिहर आणि बुक्क

स्पष्टीकरण: विजयनगर साम्राज्याची स्थापना १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क या दोन भावांनी केली.
2. विजयनगर साम्राज्याची राजधानी कोणती होती?
अम्हैसूर
बहंपी
कविजापूर
डगोलकोंडा
योग्य उत्तर: ब) हंपी

स्पष्टीकरण: विजयनगर साम्राज्याची राजधानी हंपी होती, जी तुंगभद्रा नदीच्या काठी वसलेली आहे.
3. कृष्णदेवराय कोणत्या घराण्यातील राजा होता?
असंगम
बसाळुव
कतुळुव
डआरविडू
योग्य उत्तर: क) तुळुव

स्पष्टीकरण: कृष्णदेवराय हा तुळुव घराण्यातील सर्वात महान राजा होता.
4. तालिकोटाची लढाई कोणत्या वर्षी झाली?
अ१५५०
ब१५६५
क१५७०
ड१५८०
योग्य उत्तर: ब) १५६५

स्पष्टीकरण: तालिकोटाची लढाई १५६५ मध्ये झाली, ज्यामध्ये विजयनगरचा पराभव झाला.
5. कृष्णदेवरायाने कोणता ग्रंथ लिहिला?
अअमुक्तमाल्यदा
बराजतरंगिणी
कपृथ्वीराज रासो
डकादंबरी
योग्य उत्तर: अ) अमुक्तमाल्यदा

स्पष्टीकरण: कृष्णदेवरायाने तेलुगू भाषेत 'अमुक्तमाल्यदा' हा ग्रंथ लिहिला.
6. विजयनगरच्या दरबारातील आठ कवींना काय म्हटले जात असे?
अनवरत्न
बअष्टप्रधान
कअष्टदिग्गज
डपंचरत्न
योग्य उत्तर: क) अष्टदिग्गज

स्पष्टीकरण: कृष्णदेवरायाच्या दरबारातील आठ कवींना 'अष्टदिग्गज' म्हटले जात असे.
7. विजयनगर साम्राज्यावर राज्य करणाऱ्या घराण्यांचा योग्य क्रम कोणता?
असंगम, साळुव, तुळुव, आरविडू
बसाळुव, संगम, तुळुव, आरविडू
कसंगम, तुळुव, साळुव, आरविडू
डआरविडू, तुळुव, साळुव, संगम
योग्य उत्तर: अ) संगम, साळुव, तुळुव, आरविडू

स्पष्टीकरण: विजयनगरवर संगम, साळुव, तुळुव आणि आरविडू या क्रमाने राज्य केले.
8. विजयनगर साम्राज्यातील 'नायंकार' पद्धती कशाशी संबंधित होती?
अव्यापार
बलष्करी प्रशासन
ककला
डशेती
योग्य उत्तर: ब) लष्करी प्रशासन

स्पष्टीकरण: नायंकार पद्धती ही विजयनगरची लष्करी प्रशासकीय पद्धत होती.
9. विजयनगर साम्राज्याला कोणत्या नदीने समृद्ध केले?
अकृष्णा
बगोदावरी
कतुंगभद्रा
डकावेरी
योग्य उत्तर: क) तुंगभद्रा

स्पष्टीकरण: विजयनगर साम्राज्य तुंगभद्रा नदीच्या काठी वसलेले होते.
10. निकोलो कोंटी हा प्रवासी कोणाच्या काळात विजयनगरला आला होता?
अहरिहर प्रथम
बदेवराय प्रथम
ककृष्णदेवराय
डअच्युतदेवराय
योग्य उत्तर: ब) देवराय प्रथम

स्पष्टीकरण: निकोलो कोंटी हा इटालियन प्रवासी देवराय प्रथमच्या काळात आला होता.
11. विजयनगरच्या स्थापत्यशैलीचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे?
अगोपुरम
बघुमट
कमिनार
डकमानी
योग्य उत्तर: अ) गोपुरम

स्पष्टीकरण: विजयनगरच्या मंदिरांचे भव्य प्रवेशद्वार म्हणजेच 'गोपुरम' हे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.
12. विजयनगर साम्राज्याचा शेवटचा राजा कोण होता?
अरामराय
बसदाशिवराय
कश्रीरंग तिसरा
डवेंकट द्वितीय
योग्य उत्तर: क) श्रीरंग तिसरा

स्पष्टीकरण: आरविडू घराण्यातील श्रीरंग तिसरा हा विजयनगरचा शेवटचा राजा मानला जातो.
13. विजयनगर आणि बहमनी साम्राज्यातील संघर्षाचे मुख्य कारण काय होते?
अधार्मिक तेढ
बरायचूर दोआब
कव्यापारी मार्ग
डसीमावाद
योग्य उत्तर: ब) रायचूर दोआब

स्पष्टीकरण: रायचूर दोआब हा सुपीक प्रदेश विजयनगर आणि बहमनी यांच्यातील संघर्षाचे मुख्य कारण होता.
14. डोमिंगो पेस हा प्रवासी कोणाच्या काळात आला होता?
अकृष्णदेवराय
बबुक्क
कहरिहर
डरामराय
योग्य उत्तर: अ) कृष्णदेवराय

स्पष्टीकरण: पोर्तुगीज प्रवासी डोमिंगो पेस हा कृष्णदेवरायाच्या काळात विजयनगरला आला होता.
15. विठ्ठल स्वामी मंदिर कोठे आहे?
अतंजावर
बहंपी
ककांचीपुरम
डमदुराई
योग्य उत्तर: ब) हंपी

स्पष्टीकरण: विठ्ठल स्वामी मंदिर हंपी येथे स्थित आहे.
16. विजयनगर साम्राज्याला 'कर्नाटक साम्राज्य' असे कोणी संबोधले?
अइतिहासकार
बस्थानिक लोक
कपरदेशी प्रवासी
डराजा
योग्य उत्तर: अ) इतिहासकार

स्पष्टीकरण: अनेक इतिहासकारांनी विजयनगर साम्राज्याला 'कर्नाटक साम्राज्य' असे म्हटले आहे.
17. तालिकोटाच्या लढाईत विजयनगरविरुद्ध कोणती युती होती?
अबहमनी राज्यांची
बमुघलांची
कमराठ्यांची
डचोलांची
योग्य उत्तर: अ) बहमनी राज्यांची

स्पष्टीकरण: अहमदनगर, विजापूर, गोलकोंडा आणि बिदर या बहमनी राज्यांच्या युतीने विजयनगरचा पराभव केला.
18. विजयनगर साम्राज्यातील मुख्य चलन कोणते होते?
अरुपया
बपगोडा
कदिनार
डमोहर
योग्य उत्तर: ब) पगोडा

स्पष्टीकरण: विजयनगर साम्राज्यात सोन्याच्या नाण्यांना 'पगोडा' म्हटले जात असे.
19. कृष्णदेवरायाने कोणत्या किल्ल्यावर विजय मिळवल्यानंतर 'गजपती' ही पदवी धारण केली?
अकोंडाविडू
बरायचूर
कमुदगल
डउदयगिरी
योग्य उत्तर: अ) कोंडाविडू

स्पष्टीकरण: कोंडाविडू किल्ल्यावर विजय मिळवल्यानंतर कृष्णदेवरायाने ही पदवी धारण केली.
20. विजयनगर साम्राज्याचा काळ कोणता मानला जातो?
अ१२००-१४००
ब१३३६-१६४६
क१४००-१७००
ड१५००-१८००
योग्य उत्तर: ब) १३३६-१६४६

स्पष्टीकरण: विजयनगर साम्राज्याचा काळ साधारणपणे १३३६ ते १६४६ असा मानला जातो.