विजयनगर साम्राज्य: इतिहास आणि प्रशासन | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
विजयनगर साम्राज्य: इतिहास आणि प्रशासन
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
विजयनगर साम्राज्य हे दक्षिण भारतातील एक शक्तिशाली हिंदू साम्राज्य होते, ज्याची स्थापना १३३६ मध्ये झाली. हे साम्राज्य तुंगभद्रा नदीच्या काठी वसलेले होते आणि कला, संस्कृती व प्रशासनासाठी प्रसिद्ध होते.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
विजयनगर प्रशासनात लष्करी अधिकाऱ्यांना (नायकांना) दिलेली जमीन, ज्याच्या बदल्यात ते सैन्य पुरवत असत.
विजयनगर साम्राज्याची राजधानी, जी तुंगभद्रा नदीच्या काठी वसलेली होती.
महत्त्वाचे मुद्दे
- स्थापना: १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क यांनी केली.
- प्रमुख घराणी: संगम, साळुव, तुळुव आणि आरविडू.
- कृष्णदेवराय: तुळुव घराण्यातील सर्वात शक्तिशाली राजा.
- तालिकोटाची लढाई (१५६५): या लढाईमुळे विजयनगर साम्राज्याचा ऱ्हास झाला.
- प्रशासन: नायंकार पद्धती ही विजयनगर प्रशासनाचे वैशिष्ट्य होते.
महत्त्वाची तथ्ये
- विजयनगर साम्राज्याला 'कर्नाटक साम्राज्य' असेही म्हटले जात असे.
- विठ्ठल स्वामी मंदिर आणि विरुपाक्ष मंदिर ही हंपीमधील प्रसिद्ध मंदिरे आहेत.
- डोमिंगो पेस आणि निकोलो कोंटी हे परदेशी प्रवासी विजयनगरला भेट देऊन गेले होते.
- विजयनगरचे सैन्य आणि प्रशासन अत्यंत शिस्तबद्ध होते.
उदाहरणे
कृष्णदेवरायाचे योगदान
कृष्णदेवरायाने 'अमुक्तमाल्यदा' हा ग्रंथ लिहिला आणि त्याच्या दरबारात 'अष्टदिग्गज' नावाचे आठ प्रसिद्ध कवी होते.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: विजयनगर साम्राज्याची स्थापना १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क या दोन भावांनी केली.
स्पष्टीकरण: विजयनगर साम्राज्याची राजधानी हंपी होती, जी तुंगभद्रा नदीच्या काठी वसलेली आहे.
स्पष्टीकरण: कृष्णदेवराय हा तुळुव घराण्यातील सर्वात महान राजा होता.
स्पष्टीकरण: तालिकोटाची लढाई १५६५ मध्ये झाली, ज्यामध्ये विजयनगरचा पराभव झाला.
स्पष्टीकरण: कृष्णदेवरायाने तेलुगू भाषेत 'अमुक्तमाल्यदा' हा ग्रंथ लिहिला.
स्पष्टीकरण: कृष्णदेवरायाच्या दरबारातील आठ कवींना 'अष्टदिग्गज' म्हटले जात असे.
स्पष्टीकरण: विजयनगरवर संगम, साळुव, तुळुव आणि आरविडू या क्रमाने राज्य केले.
स्पष्टीकरण: नायंकार पद्धती ही विजयनगरची लष्करी प्रशासकीय पद्धत होती.
स्पष्टीकरण: विजयनगर साम्राज्य तुंगभद्रा नदीच्या काठी वसलेले होते.
स्पष्टीकरण: निकोलो कोंटी हा इटालियन प्रवासी देवराय प्रथमच्या काळात आला होता.
स्पष्टीकरण: विजयनगरच्या मंदिरांचे भव्य प्रवेशद्वार म्हणजेच 'गोपुरम' हे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.
स्पष्टीकरण: आरविडू घराण्यातील श्रीरंग तिसरा हा विजयनगरचा शेवटचा राजा मानला जातो.
स्पष्टीकरण: रायचूर दोआब हा सुपीक प्रदेश विजयनगर आणि बहमनी यांच्यातील संघर्षाचे मुख्य कारण होता.
स्पष्टीकरण: पोर्तुगीज प्रवासी डोमिंगो पेस हा कृष्णदेवरायाच्या काळात विजयनगरला आला होता.
स्पष्टीकरण: विठ्ठल स्वामी मंदिर हंपी येथे स्थित आहे.
स्पष्टीकरण: अनेक इतिहासकारांनी विजयनगर साम्राज्याला 'कर्नाटक साम्राज्य' असे म्हटले आहे.
स्पष्टीकरण: अहमदनगर, विजापूर, गोलकोंडा आणि बिदर या बहमनी राज्यांच्या युतीने विजयनगरचा पराभव केला.
स्पष्टीकरण: विजयनगर साम्राज्यात सोन्याच्या नाण्यांना 'पगोडा' म्हटले जात असे.
स्पष्टीकरण: कोंडाविडू किल्ल्यावर विजय मिळवल्यानंतर कृष्णदेवरायाने ही पदवी धारण केली.
स्पष्टीकरण: विजयनगर साम्राज्याचा काळ साधारणपणे १३३६ ते १६४६ असा मानला जातो.