MahaExam अभ्यास नोट्स

दिल्ली सल्तनत (इ.स. १२०६ - १५२६) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

दिल्ली सल्तनत (इ.स. १२०६ - १५२६)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

दिल्ली सल्तनत हा मध्ययुगीन भारतीय इतिहासातील एक महत्त्वाचा कालखंड आहे. या काळात दिल्लीवर पाच प्रमुख राजवंशांनी राज्य केले, ज्यांनी भारताच्या राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीत मोलाची भर घातली.

सविस्तर माहिती

दिल्ली सल्तनतचा काळ इ.स. १२०६ ते १५२६ असा आहे. यामध्ये गुलाम, खिलजी, तुघलक, सय्यद आणि लोदी या पाच राजवंशांचा समावेश होतो. कुतुबुद्दीन ऐबक याने गुलाम घराण्याची स्थापना करून सल्तनतची सुरुवात केली. अलाउद्दीन खिलजीने बाजार नियंत्रण आणि लष्करी सुधारणा केल्या, तर मुहम्मद बिन तुघलक आपल्या प्रयोगांसाठी ओळखला जातो. इब्राहिम लोदीच्या पराभवानंतर १५२६ मध्ये मुघल सत्तेचा उदय झाला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

इक्तादारी पद्धत

सुलतानाने आपल्या अधिकाऱ्यांना पगाराऐवजी जमिनीचे तुकडे (इक्ता) देण्याची पद्धत.

सुलतान

दिल्ली सल्तनतच्या राज्यकर्त्यांना दिलेली पदवी, ज्याचा अर्थ 'सत्ताधारी' असा होतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • गुलाम घराणे (१२०६-१२९०): संस्थापक कुतुबुद्दीन ऐबक.
  • खिलजी घराणे (१२९०-१३२०): अलाउद्दीन खिलजीने साम्राज्याचा विस्तार दक्षिणेपर्यंत केला.
  • तुघलक घराणे (१३२०-१४१४): मुहम्मद बिन तुघलकने राजधानी दिल्लीहून दौलताबादला हलवली.
  • सय्यद घराणे (१४१४-१४५१): खिज्र खान याने स्थापना केली.
  • लोदी घराणे (१४५१-१५२६): हे अफगाण वंशाचे होते, इब्राहिम लोदी हा शेवटचा सुलतान होता.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कुतुबमिनारचे बांधकाम कुतुबुद्दीन ऐबकने सुरू केले आणि इल्तुतमिशने पूर्ण केले.
  • रजिया सुलतान ही दिल्लीच्या गादीवर बसलेली पहिली आणि एकमेव महिला सुलतान होती.
  • इब्न बतूता हा मोरक्कन प्रवासी मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळात भारतात आला होता.
  • पानिपतची पहिली लढाई १५२६ मध्ये बाबर आणि इब्राहिम लोदी यांच्यात झाली.

उदाहरणे

अलाउद्दीन खिलजीचे बाजार नियंत्रण

अलाउद्दीनने जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती निश्चित केल्या होत्या, जेणेकरून सैनिकांना कमी पगारातही चांगले जीवन जगता येईल.

मुहम्मद बिन तुघलकाचे प्रयोग

त्याने तांब्याची सांकेतिक नाणी चलनात आणली, परंतु ती योजना अयशस्वी ठरली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

पाचही घराण्यांचा क्रम लक्षात ठेवा (गुलाम, खिलजी, तुघलक, सय्यद, लोदी).
महत्त्वाच्या सुलतानांच्या सुधारणा आणि त्यांच्या काळातील प्रवाशांची नावे पाठ करा.
राजधानी बदलणे किंवा नवीन विभाग निर्माण करणे यांसारख्या घटनांवर लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

सुलतानांचा कालानुक्रम विसरणे.
मुघल आणि दिल्ली सल्तनत यांच्यातील फरक न समजणे.
राजधानीच्या ठिकाणांमधील गोंधळ (उदा. दौलताबाद आणि देवगिरी).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. दिल्ली सल्तनतची स्थापना कोणी केली?
अइल्तुतमिश
बकुतुबुद्दीन ऐबक
कअलाउद्दीन खिलजी
डबलबन
योग्य उत्तर: ब) कुतुबुद्दीन ऐबक

स्पष्टीकरण: कुतुबुद्दीन ऐबक याने १२०६ मध्ये गुलाम घराण्याची स्थापना करून दिल्ली सल्तनतची सुरुवात केली.
2. दिल्लीच्या गादीवर बसणारी पहिली महिला सुलतान कोण होती?
अचांदबीबी
बरजिया सुलतान
कनूरजहान
डमुमताज महल
योग्य उत्तर: ब) रजिया सुलतान

स्पष्टीकरण: रजिया सुलतान ही इल्तुतमिशची मुलगी असून ती दिल्लीची पहिली महिला सुलतान होती.
3. अलाउद्दीन खिलजीने कोणत्या सुधारणेसाठी ओळखले जाते?
अधार्मिक सुधारणा
बबाजार नियंत्रण
कशिक्षण प्रसार
डरेल्वे विस्तार
योग्य उत्तर: ब) बाजार नियंत्रण

स्पष्टीकरण: अलाउद्दीन खिलजीने सैन्यासाठी आणि जनतेसाठी बाजार नियंत्रण पद्धत लागू केली होती.
4. मुहम्मद बिन तुघलकने आपली राजधानी दिल्लीहून कोठे हलवली होती?
अलाहोर
बआग्रा
कदौलताबाद
डमद्रास
योग्य उत्तर: क) दौलताबाद

स्पष्टीकरण: मुहम्मद बिन तुघलकने प्रशासकीय सोयीसाठी राजधानी दिल्लीहून दौलताबादला हलवली होती.
5. इब्न बतूता हा प्रवासी कोणाच्या काळात भारतात आला होता?
अअलाउद्दीन खिलजी
बमुहम्मद बिन तुघलक
कफिरोजशाह तुघलक
डसिकंदर लोदी
योग्य उत्तर: ब) मुहम्मद बिन तुघलक

स्पष्टीकरण: इब्न बतूता हा मोरक्कन प्रवासी मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळात भारतात आला होता.
6. दिल्ली सल्तनतचा शेवटचा सुलतान कोण होता?
अबहलोल लोदी
बसिकंदर लोदी
कइब्राहिम लोदी
डखिज्र खान
योग्य उत्तर: क) इब्राहिम लोदी

स्पष्टीकरण: इब्राहिम लोदी हा दिल्ली सल्तनतचा शेवटचा सुलतान होता, ज्याचा पानिपतच्या पहिल्या लढाईत पराभव झाला.
7. कुतुबमिनारचे बांधकाम कोणी पूर्ण केले?
अकुतुबुद्दीन ऐबक
बइल्तुतमिश
कबलबन
डअलाउद्दीन खिलजी
योग्य उत्तर: ब) इल्तुतमिश

स्पष्टीकरण: कुतुबमिनारचे बांधकाम कुतुबुद्दीन ऐबकने सुरू केले होते, पण ते इल्तुतमिशने पूर्ण केले.
8. सल्तनत काळात 'इक्ता' म्हणजे काय होते?
अएक प्रकारचा कर
बजमिनीचा तुकडा
कलष्करी तुकडी
डधार्मिक पद
योग्य उत्तर: ब) जमिनीचा तुकडा

स्पष्टीकरण: इक्ता म्हणजे सुलतानाकडून अधिकाऱ्यांना पगाराच्या बदल्यात दिलेला जमिनीचा प्रदेश.
9. पानिपतची पहिली लढाई कोणत्या वर्षी झाली?
अ१५२५
ब१५२६
क१५२७
ड१५२८
योग्य उत्तर: ब) १५२६

स्पष्टीकरण: पानिपतची पहिली लढाई १५२६ मध्ये बाबर आणि इब्राहिम लोदी यांच्यात झाली.
10. खालीलपैकी कोणता वंश दिल्ली सल्तनतचा भाग नव्हता?
अगुलाम
बखिलजी
कमुघल
डतुघलक
योग्य उत्तर: क) मुघल

स्पष्टीकरण: मुघल हे दिल्ली सल्तनतचा भाग नव्हते, ते १५२६ नंतर भारतात आले.
11. बलबनने कोणती पद्धत सुरू केली होती?
असजदा आणि पाबोस
बइक्तादारी
कमन्सबदारी
डजहागीरदारी
योग्य उत्तर: अ) सजदा आणि पाबोस

स्पष्टीकरण: बलबनने सुलतानाचा दरारा वाढवण्यासाठी सजदा (अभिवादन) आणि पाबोस (पायांचे चुंबन) पद्धत सुरू केली.
12. तुघलक घराण्याचा संस्थापक कोण होता?
अगियासुद्दीन तुघलक
बमुहम्मद बिन तुघलक
कफिरोजशाह तुघलक
डनासिरुद्दीन
योग्य उत्तर: अ) गियासुद्दीन तुघलक

स्पष्टीकरण: गियासुद्दीन तुघलक याने तुघलक घराण्याची स्थापना केली.
13. अलाउद्दीन खिलजीचा सेनापती कोण होता ज्याने दक्षिण भारत जिंकला?
अमलिक काफूर
बजफर खान
कउलुग खान
डनुसरत खान
योग्य उत्तर: अ) मलिक काफूर

स्पष्टीकरण: मलिक काफूर याने अलाउद्दीन खिलजीच्या वतीने दक्षिण भारतावर स्वारी केली होती.
14. दिल्ली सल्तनतच्या काळात कोणत्या भाषेला राजभाषेचा दर्जा होता?
अहिंदी
बसंस्कृत
कफारसी
डअरबी
योग्य उत्तर: क) फारसी

स्पष्टीकरण: दिल्ली सल्तनतच्या काळात फारसी ही प्रशासकीय आणि राजभाषा होती.
15. फिरोजशाह तुघलक कशासाठी प्रसिद्ध होता?
अलष्करी विजयासाठी
बकल्याणकारी कामांसाठी
कसांकेतिक नाण्यांसाठी
डराजधानी बदलण्यासाठी
योग्य उत्तर: ब) कल्याणकारी कामांसाठी

स्पष्टीकरण: फिरोजशाह तुघलकने अनेक कालवे, रुग्णालये आणि शाळा बांधल्या, म्हणून तो कल्याणकारी कामांसाठी ओळखला जातो.
16. सय्यद घराण्याची स्थापना कोणी केली?
अखिज्र खान
बमुबारक शाह
कमोहम्मद शाह
डआलम शाह
योग्य उत्तर: अ) खिज्र खान

स्पष्टीकरण: खिज्र खान याने सय्यद घराण्याची स्थापना केली.
17. लोदी घराणे कोणत्या वंशाचे होते?
अतुर्की
बमंगोल
कअफगाण
डअरब
योग्य उत्तर: क) अफगाण

स्पष्टीकरण: लोदी घराणे हे अफगाण वंशाचे होते.
18. दिल्ली सल्तनतचा कालखंड कोणता आहे?
अ१०००-१२००
ब१२०६-१५२६
क१५२६-१८५७
ड११००-१३००
योग्य उत्तर: ब) १२०६-१५२६

स्पष्टीकरण: दिल्ली सल्तनतचा कालखंड १२०६ ते १५२६ असा आहे.
19. अलाउद्दीन खिलजीने चितोडवर कधी विजय मिळवला?
अ१३०१
ब१३०३
क१३०५
ड१३१०
योग्य उत्तर: ब) १३०३

स्पष्टीकरण: अलाउद्दीन खिलजीने १३०३ मध्ये चितोडवर विजय मिळवला होता.
20. दिल्ली सल्तनतमध्ये 'दीवान-ए-अर्ज' हे खाते कशाशी संबंधित होते?
अवित्त
बलष्कर
कन्याय
डशेती
योग्य उत्तर: ब) लष्कर

स्पष्टीकरण: दीवान-ए-अर्ज हे लष्करी खाते होते, ज्याची स्थापना बलबनने केली होती.