दिल्ली सल्तनत (इ.स. १२०६ - १५२६) | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
दिल्ली सल्तनत (इ.स. १२०६ - १५२६)
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
दिल्ली सल्तनत हा मध्ययुगीन भारतीय इतिहासातील एक महत्त्वाचा कालखंड आहे. या काळात दिल्लीवर पाच प्रमुख राजवंशांनी राज्य केले, ज्यांनी भारताच्या राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीत मोलाची भर घातली.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
सुलतानाने आपल्या अधिकाऱ्यांना पगाराऐवजी जमिनीचे तुकडे (इक्ता) देण्याची पद्धत.
दिल्ली सल्तनतच्या राज्यकर्त्यांना दिलेली पदवी, ज्याचा अर्थ 'सत्ताधारी' असा होतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
- गुलाम घराणे (१२०६-१२९०): संस्थापक कुतुबुद्दीन ऐबक.
- खिलजी घराणे (१२९०-१३२०): अलाउद्दीन खिलजीने साम्राज्याचा विस्तार दक्षिणेपर्यंत केला.
- तुघलक घराणे (१३२०-१४१४): मुहम्मद बिन तुघलकने राजधानी दिल्लीहून दौलताबादला हलवली.
- सय्यद घराणे (१४१४-१४५१): खिज्र खान याने स्थापना केली.
- लोदी घराणे (१४५१-१५२६): हे अफगाण वंशाचे होते, इब्राहिम लोदी हा शेवटचा सुलतान होता.
महत्त्वाची तथ्ये
- कुतुबमिनारचे बांधकाम कुतुबुद्दीन ऐबकने सुरू केले आणि इल्तुतमिशने पूर्ण केले.
- रजिया सुलतान ही दिल्लीच्या गादीवर बसलेली पहिली आणि एकमेव महिला सुलतान होती.
- इब्न बतूता हा मोरक्कन प्रवासी मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळात भारतात आला होता.
- पानिपतची पहिली लढाई १५२६ मध्ये बाबर आणि इब्राहिम लोदी यांच्यात झाली.
उदाहरणे
अलाउद्दीन खिलजीचे बाजार नियंत्रण
अलाउद्दीनने जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती निश्चित केल्या होत्या, जेणेकरून सैनिकांना कमी पगारातही चांगले जीवन जगता येईल.
मुहम्मद बिन तुघलकाचे प्रयोग
त्याने तांब्याची सांकेतिक नाणी चलनात आणली, परंतु ती योजना अयशस्वी ठरली.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: कुतुबुद्दीन ऐबक याने १२०६ मध्ये गुलाम घराण्याची स्थापना करून दिल्ली सल्तनतची सुरुवात केली.
स्पष्टीकरण: रजिया सुलतान ही इल्तुतमिशची मुलगी असून ती दिल्लीची पहिली महिला सुलतान होती.
स्पष्टीकरण: अलाउद्दीन खिलजीने सैन्यासाठी आणि जनतेसाठी बाजार नियंत्रण पद्धत लागू केली होती.
स्पष्टीकरण: मुहम्मद बिन तुघलकने प्रशासकीय सोयीसाठी राजधानी दिल्लीहून दौलताबादला हलवली होती.
स्पष्टीकरण: इब्न बतूता हा मोरक्कन प्रवासी मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळात भारतात आला होता.
स्पष्टीकरण: इब्राहिम लोदी हा दिल्ली सल्तनतचा शेवटचा सुलतान होता, ज्याचा पानिपतच्या पहिल्या लढाईत पराभव झाला.
स्पष्टीकरण: कुतुबमिनारचे बांधकाम कुतुबुद्दीन ऐबकने सुरू केले होते, पण ते इल्तुतमिशने पूर्ण केले.
स्पष्टीकरण: इक्ता म्हणजे सुलतानाकडून अधिकाऱ्यांना पगाराच्या बदल्यात दिलेला जमिनीचा प्रदेश.
स्पष्टीकरण: पानिपतची पहिली लढाई १५२६ मध्ये बाबर आणि इब्राहिम लोदी यांच्यात झाली.
स्पष्टीकरण: मुघल हे दिल्ली सल्तनतचा भाग नव्हते, ते १५२६ नंतर भारतात आले.
स्पष्टीकरण: बलबनने सुलतानाचा दरारा वाढवण्यासाठी सजदा (अभिवादन) आणि पाबोस (पायांचे चुंबन) पद्धत सुरू केली.
स्पष्टीकरण: गियासुद्दीन तुघलक याने तुघलक घराण्याची स्थापना केली.
स्पष्टीकरण: मलिक काफूर याने अलाउद्दीन खिलजीच्या वतीने दक्षिण भारतावर स्वारी केली होती.
स्पष्टीकरण: दिल्ली सल्तनतच्या काळात फारसी ही प्रशासकीय आणि राजभाषा होती.
स्पष्टीकरण: फिरोजशाह तुघलकने अनेक कालवे, रुग्णालये आणि शाळा बांधल्या, म्हणून तो कल्याणकारी कामांसाठी ओळखला जातो.
स्पष्टीकरण: खिज्र खान याने सय्यद घराण्याची स्थापना केली.
स्पष्टीकरण: लोदी घराणे हे अफगाण वंशाचे होते.
स्पष्टीकरण: दिल्ली सल्तनतचा कालखंड १२०६ ते १५२६ असा आहे.
स्पष्टीकरण: अलाउद्दीन खिलजीने १३०३ मध्ये चितोडवर विजय मिळवला होता.
स्पष्टीकरण: दीवान-ए-अर्ज हे लष्करी खाते होते, ज्याची स्थापना बलबनने केली होती.