MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र महानगरपालिका: प्रशासन आणि कार्यपद्धती | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र महानगरपालिका: प्रशासन आणि कार्यपद्धती

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्र महानगरपालिका अधिनियम, १९४९ अंतर्गत मोठ्या शहरांच्या प्रशासनासाठी महानगरपालिकांची स्थापना केली जाते. हे शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थेचे सर्वोच्च स्वरूप आहे.

सविस्तर माहिती

महानगरपालिका ही ३ लाख किंवा त्यापेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या शहरांसाठी स्थापन केली जाते. याचे प्रशासन मुख्यत्वे निवडून आलेले प्रतिनिधी (नगरसेवक) आणि नियुक्त अधिकारी (आयुक्त) यांच्याद्वारे चालवले जाते. महानगरपालिकेचे प्रमुख कार्य शहराचा विकास, आरोग्य, शिक्षण आणि पायाभूत सुविधा पुरवणे हे आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

नगरसेवक

प्रभाग स्तरावरून थेट जनतेद्वारे निवडून आलेला प्रतिनिधी.

महापौर

महानगरपालिकेचा प्रथम नागरिक आणि राजकीय प्रमुख.

महानगरपालिका आयुक्त

राज्य शासनाकडून नियुक्त केलेला प्रशासकीय प्रमुख (IAS अधिकारी).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • महानगरपालिकेची स्थापना राज्य शासन अधिसूचना काढून करते.
  • महापौरांचा कार्यकाळ अडीच वर्षांचा असतो.
  • महानगरपालिकेच्या प्रशासकीय प्रमुखाला 'आयुक्त' म्हणतात.
  • स्थायी समिती ही महानगरपालिकेची सर्वात महत्त्वाची समिती आहे.
  • ७४ व्या घटनादुरुस्तीनुसार महानगरपालिकेला घटनात्मक दर्जा प्राप्त झाला आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • महाराष्ट्रातील पहिली महानगरपालिका मुंबई (१८८८) आहे.
  • महानगरपालिकेच्या निवडणुका राज्य निवडणूक आयोगाद्वारे घेतल्या जातात.
  • महापौर आपला राजीनामा विभागीय आयुक्तांकडे देतात.
  • महानगरपालिकेच्या बैठकीचे अध्यक्षस्थान महापौर भूषवतात.

उदाहरणे

प्रशासकीय रचना

मुंबई महानगरपालिका (BMC) ही महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी आणि श्रीमंत महानगरपालिका आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

महापौर आणि आयुक्त यांच्या अधिकारांमधील फरक लक्षात ठेवा.
७४ वी घटनादुरुस्ती आणि त्यातील कलमे (२४३-त ते २४३-य) अभ्यासा.
महानगरपालिकेच्या विविध समित्यांची कार्ये वाचा.

⚠️ सामान्य चुका

महापौर आणि आयुक्त यांच्या निवडीची प्रक्रिया एकच समजणे.
महानगरपालिकेचा कार्यकाळ ५ वर्षे आहे हे विसरणे.
नगरपालिका आणि महानगरपालिका यांच्या लोकसंख्येच्या निकषात गल्लत करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महानगरपालिकेच्या प्रशासकीय प्रमुखाला काय म्हणतात?
अमहापौर
बआयुक्त
कजिल्हाधिकारी
डउपमहापौर
योग्य उत्तर: ब) आयुक्त

स्पष्टीकरण: महानगरपालिकेचा प्रशासकीय प्रमुख आयुक्त असतो, जो राज्य शासनाकडून नियुक्त केला जातो.
2. महापौरांचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो?
अ५ वर्षे
ब१ वर्ष
कअडीच वर्षे
ड३ वर्षे
योग्य उत्तर: क) अडीच वर्षे

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रात महापौरांचा कार्यकाळ अडीच वर्षांचा असतो.
3. महानगरपालिकेच्या निवडणुका कोण घेते?
अराज्य शासन
बकेंद्र निवडणूक आयोग
कराज्य निवडणूक आयोग
डजिल्हाधिकारी
योग्य उत्तर: क) राज्य निवडणूक आयोग

स्पष्टीकरण: स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका घेण्याची जबाबदारी राज्य निवडणूक आयोगाची आहे.
4. महानगरपालिकेचा प्रथम नागरिक कोणाला मानले जाते?
अआयुक्त
बजिल्हाधिकारी
कमहापौर
डपालकमंत्री
योग्य उत्तर: क) महापौर

स्पष्टीकरण: महापौर हे महानगरपालिकेचे आणि शहराचे प्रथम नागरिक असतात.
5. महानगरपालिकेच्या स्थायी समितीचा कार्यकाळ किती असतो?
अ१ वर्ष
ब२ वर्षे
क३ वर्षे
ड५ वर्षे
योग्य उत्तर: अ) १ वर्ष

स्पष्टीकरण: स्थायी समितीच्या सदस्यांचा कार्यकाळ १ वर्षाचा असतो.
6. ७४ वी घटनादुरुस्ती कशाशी संबंधित आहे?
अपंचायत राज
बमहानगरपालिका
कमूलभूत हक्क
डआणीबाणी
योग्य उत्तर: ब) महानगरपालिका

स्पष्टीकरण: ७४ वी घटनादुरुस्ती शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांशी संबंधित आहे.
7. महानगरपालिकेच्या बैठकीचे अध्यक्षस्थान कोण भूषवते?
अआयुक्त
बमहापौर
कजिल्हाधिकारी
डनगरसेवक
योग्य उत्तर: ब) महापौर

स्पष्टीकरण: महानगरपालिकेच्या सभेचे अध्यक्षस्थान महापौर भूषवतात.
8. महाराष्ट्रातील पहिली महानगरपालिका कोणती?
अपुणे
बनागपूर
कमुंबई
डठाणे
योग्य उत्तर: क) मुंबई

स्पष्टीकरण: मुंबई महानगरपालिकेची स्थापना १८८८ मध्ये झाली, जी महाराष्ट्रातील पहिली आहे.
9. महानगरपालिकेच्या सदस्याला काय म्हणतात?
असरपंच
बनगरसेवक
कआमदार
डखासदार
योग्य उत्तर: ब) नगरसेवक

स्पष्टीकरण: महानगरपालिकेच्या निवडून आलेल्या सदस्याला नगरसेवक म्हणतात.
10. महानगरपालिकेच्या उत्पन्नाचे मुख्य साधन कोणते?
अप्राप्तीकर
बमालमत्ता कर
कसीमा शुल्क
डरेल्वे कर
योग्य उत्तर: ब) मालमत्ता कर

स्पष्टीकरण: मालमत्ता कर (Property Tax) हा महानगरपालिकेच्या उत्पन्नाचा मुख्य स्रोत आहे.
11. महापौर आपला राजीनामा कोणाकडे देतात?
अआयुक्त
बराज्य शासन
कविभागीय आयुक्त
डजिल्हाधिकारी
योग्य उत्तर: क) विभागीय आयुक्त

स्पष्टीकरण: महापौर आपला राजीनामा विभागीय आयुक्तांकडे सादर करतात.
12. महानगरपालिकेची स्थापना करण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
अकेंद्र सरकार
बराज्य सरकार
कराज्यपाल
डराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: ब) राज्य सरकार

स्पष्टीकरण: महानगरपालिका स्थापन करण्याचा अधिकार राज्य सरकारला आहे.
13. महानगरपालिकेच्या प्रशासकीय कामावर कोणाचे नियंत्रण असते?
अमहापौर
बआयुक्त
कराज्य शासन
डनगरसेवक
योग्य उत्तर: ब) आयुक्त

स्पष्टीकरण: प्रशासकीय कामावर आयुक्तांचे नियंत्रण असते.
14. महानगरपालिकेच्या सदस्यांची संख्या कशावर अवलंबून असते?
अक्षेत्रफळ
बलोकसंख्या
कउत्पन्न
डसाक्षरता
योग्य उत्तर: ब) लोकसंख्या

स्पष्टीकरण: नगरसेवकांची संख्या शहराच्या लोकसंख्येवर आधारित असते.
15. महानगरपालिकेच्या समित्यांपैकी सर्वात महत्त्वाची समिती कोणती?
अशिक्षण समिती
बआरोग्य समिती
कस्थायी समिती
डपरिवहन समिती
योग्य उत्तर: क) स्थायी समिती

स्पष्टीकरण: स्थायी समिती ही महानगरपालिकेची आर्थिक बाबी हाताळणारी सर्वात महत्त्वाची समिती आहे.
16. महानगरपालिकेच्या आयुक्तांची नियुक्ती कोण करते?
अनिवडणूक आयोग
बराज्य शासन
कमहापौर
डनगरसेवक
योग्य उत्तर: ब) राज्य शासन

स्पष्टीकरण: आयुक्त हे राज्य शासनाद्वारे नियुक्त केलेले आयएएस (IAS) अधिकारी असतात.
17. महानगरपालिकेच्या निवडणुकीसाठी किमान वय किती असावे?
अ१८ वर्षे
ब२१ वर्षे
क२५ वर्षे
ड३० वर्षे
योग्य उत्तर: ब) २१ वर्षे

स्पष्टीकरण: स्थानिक स्वराज्य संस्थेच्या निवडणुकीसाठी उमेदवाराचे किमान वय २१ वर्षे असणे आवश्यक आहे.
18. महानगरपालिकेच्या कारभारात 'प्रभाग समिती' कशासाठी असते?
अशहर विकास
बस्थानिक समस्या निवारण
ककर वसुली
डनिवडणूक
योग्य उत्तर: ब) स्थानिक समस्या निवारण

स्पष्टीकरण: प्रभाग समिती स्थानिक पातळीवरील समस्या सोडवण्यासाठी कार्य करते.
19. महानगरपालिकेच्या अर्थसंकल्पाला मंजुरी कोण देते?
अआयुक्त
बमहापौर
कमहासभा
डराज्य शासन
योग्य उत्तर: क) महासभा

स्पष्टीकरण: महानगरपालिकेच्या अर्थसंकल्पाला महासभेची मंजुरी आवश्यक असते.
20. महानगरपालिकेच्या सदस्यांना काय म्हणून ओळखले जाते?
अपार्षद
बसदस्य
कप्रतिनिधी
डअधिकारी
योग्य उत्तर: अ) पार्षद

स्पष्टीकरण: महानगरपालिकेच्या सदस्यांना 'पार्षद' (Councilor) असेही म्हणतात.