MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र नगरपालिका प्रशासन: एक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र नगरपालिका प्रशासन: एक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्रातील नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये 'नगरपालिका' हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. ७४ व्या घटनादुरुस्तीनुसार नागरी संस्थांना घटनात्मक दर्जा प्राप्त झाला असून, मध्यम आकाराच्या शहरांच्या प्रशासनासाठी नगरपालिका कार्यरत असतात.

सविस्तर माहिती

नगरपालिका ही मध्यम स्वरूपाच्या शहरांसाठी असलेली स्थानिक स्वराज्य संस्था आहे. महाराष्ट्र नगरपालिका, नगरपंचायती व औद्योगिक नगरी अधिनियम, १९६५ नुसार नगरपालिकांचे कामकाज चालते. लोकसंख्येच्या आधारावर नगरपालिकांचे 'अ', 'ब' आणि 'क' असे तीन वर्ग पाडले जातात. नगरपालिकेचे प्रमुख म्हणून नगराध्यक्ष काम पाहतात, तर प्रशासकीय प्रमुख म्हणून मुख्याधिकारी (Chief Officer) असतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

नगराध्यक्ष

नगरपालिकेचा राजकीय प्रमुख, ज्याची निवड थेट जनतेतून किंवा नगरसेवकांमधून केली जाते.

मुख्याधिकारी

नगरपालिकेचा प्रशासकीय प्रमुख, जो राज्य शासनाकडून नियुक्त केला जातो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • नगरपालिकांची स्थापना ७४ व्या घटनादुरुस्तीनुसार करण्यात आली.
  • नगरपालिकेच्या सदस्यांना 'नगरसेवक' असे म्हणतात.
  • नगरपालिकेचा कार्यकाळ ५ वर्षांचा असतो.
  • नगरपालिकेच्या निवडणुका राज्य निवडणूक आयोगामार्फत घेतल्या जातात.
  • नगरपालिकेचे तीन वर्ग: 'अ' (१ लाख पेक्षा जास्त), 'ब' (४० हजार ते १ लाख), 'क' (२५ हजार ते ४० हजार).

महत्त्वाची तथ्ये

  • नगरपालिकेच्या पहिल्या सभेचे अध्यक्षस्थान जिल्हाधिकारी किंवा त्यांच्या प्रतिनिधीद्वारे भूषवले जाते.
  • नगरपालिकेच्या बैठकीचे अध्यक्ष नगराध्यक्ष असतात.
  • नगरपालिकेच्या उत्पन्नाचे मुख्य साधन मालमत्ता कर आहे.
  • नगरपालिकेच्या बरखास्तीचा अधिकार राज्य सरकारला आहे.

उदाहरणे

नगरपालिकेची कार्ये

रस्ते बांधणी, पाणीपुरवठा, सार्वजनिक स्वच्छता, दिवाबत्तीची सोय आणि जन्म-मृत्यूची नोंदणी करणे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नगरपालिका आणि महानगरपालिका यांच्यातील फरक स्पष्ट ठेवा.
नगराध्यक्षांची निवड पद्धत आणि मुख्याधिकाऱ्यांची नियुक्ती यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
७४ वी घटनादुरुस्ती आणि त्यातील कलमे (२४३-प ते २४३-य) पाठ करा.

⚠️ सामान्य चुका

नगराध्यक्ष आणि मुख्याधिकारी यांच्या अधिकारांमध्ये गल्लत करणे.
नगरपालिकेच्या वर्गांचे लोकसंख्या निकष विसरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. नगरपालिकेचा प्रशासकीय प्रमुख कोण असतो?
अनगराध्यक्ष
बजिल्हाधिकारी
कमुख्याधिकारी
डविभागीय आयुक्त
योग्य उत्तर: क) मुख्याधिकारी

स्पष्टीकरण: मुख्याधिकारी हा नगरपालिकेचा प्रशासकीय प्रमुख असतो, जो राज्य शासनाचा अधिकारी असतो.
2. नगरपालिकेचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो?
अ३ वर्षे
ब४ वर्षे
क५ वर्षे
ड६ वर्षे
योग्य उत्तर: क) ५ वर्षे

स्पष्टीकरण: नगरपालिकेचा कार्यकाळ ५ वर्षांचा असतो.
3. नगरपालिकेच्या निवडणुका घेण्याची जबाबदारी कोणाची आहे?
अराज्य निवडणूक आयोग
बकेंद्रीय निवडणूक आयोग
कजिल्हाधिकारी
डराज्य सरकार
योग्य उत्तर: अ) राज्य निवडणूक आयोग

स्पष्टीकरण: स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका राज्य निवडणूक आयोगामार्फत घेतल्या जातात.
4. ७४ वी घटनादुरुस्ती कशाशी संबंधित आहे?
अपंचायत राज
बनागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था
कमूलभूत अधिकार
डआणीबाणी
योग्य उत्तर: ब) नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था

स्पष्टीकरण: ७४ वी घटनादुरुस्ती नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांना घटनात्मक दर्जा देते.
5. नगरपालिकेच्या बैठकीचे अध्यक्षस्थान कोण भूषवतो?
अमुख्याधिकारी
बजिल्हाधिकारी
कनगराध्यक्ष
डपालकमंत्री
योग्य उत्तर: क) नगराध्यक्ष

स्पष्टीकरण: नगरपालिकेच्या सभेचे अध्यक्ष नगराध्यक्ष असतात.
6. नगरपालिकेच्या उत्पन्नाचे मुख्य साधन कोणते?
अप्राप्तीकर
बमालमत्ता कर
कविक्री कर
डसीमा शुल्क
योग्य उत्तर: ब) मालमत्ता कर

स्पष्टीकरण: मालमत्ता कर हा नगरपालिकेच्या उत्पन्नाचा मुख्य स्रोत आहे.
7. नगरपालिकेच्या सदस्यांना काय म्हणतात?
असरपंच
बनगरसेवक
कसदस्य
डआमदार
योग्य उत्तर: ब) नगरसेवक

स्पष्टीकरण: नगरपालिकेच्या निवडून आलेल्या सदस्यांना नगरसेवक म्हणतात.
8. नगरपालिकेच्या बरखास्तीचा अधिकार कोणाला आहे?
अराज्यपाल
बराज्य सरकार
कजिल्हाधिकारी
डनगराध्यक्ष
योग्य उत्तर: ब) राज्य सरकार

स्पष्टीकरण: नगरपालिका बरखास्त करण्याचा अधिकार राज्य सरकारला आहे.
9. नगरपालिकेच्या पहिल्या सभेचे अध्यक्षस्थान कोण भूषवतो?
अनगराध्यक्ष
बजिल्हाधिकारी
कमुख्याधिकारी
डज्येष्ठ नगरसेवक
योग्य उत्तर: ब) जिल्हाधिकारी

स्पष्टीकरण: नगरपालिकेच्या पहिल्या सभेचे अध्यक्षस्थान जिल्हाधिकारी किंवा त्यांच्या प्रतिनिधीद्वारे भूषवले जाते.
10. महाराष्ट्रात नगरपालिका कोणत्या कायद्यानुसार चालतात?
अमहाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम, १९५८
बमहाराष्ट्र नगरपालिका अधिनियम, १९६५
कमुंबई महानगरपालिका अधिनियम, १८८८
डपंचायत समिती अधिनियम
योग्य उत्तर: ब) महाराष्ट्र नगरपालिका अधिनियम, १९६५

स्पष्टीकरण: नगरपालिकांचे कामकाज महाराष्ट्र नगरपालिका, नगरपंचायती व औद्योगिक नगरी अधिनियम, १९६५ नुसार चालते.
11. नगरपालिकेच्या 'अ' वर्गासाठी किमान लोकसंख्या किती असावी लागते?
अ२५,०००
ब४०,०००
क१,००,०००
ड५,००,०००
योग्य उत्तर: क) १,००,०००

स्पष्टीकरण: १ लाख पेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या शहरात 'अ' वर्ग नगरपालिका असते.
12. नगरपालिकेच्या बैठकीत समान मते पडल्यास निर्णायक मत कोणाचे असते?
अमुख्याधिकारी
बनगराध्यक्ष
कजिल्हाधिकारी
डकोणाचेही नाही
योग्य उत्तर: ब) नगराध्यक्ष

स्पष्टीकरण: समान मते पडल्यास नगराध्यक्षांना निर्णायक मत देण्याचा अधिकार असतो.
13. नगरपालिकेच्या आरक्षित जागांचे वाटप कोणाच्या आदेशानुसार होते?
अराज्य सरकार
बजिल्हाधिकारी
कराज्य निवडणूक आयोग
डनगराध्यक्ष
योग्य उत्तर: अ) राज्य सरकार

स्पष्टीकरण: आरक्षित जागांचे वाटप राज्य सरकारच्या नियमांनुसार होते.
14. नगरपालिकेच्या उपनगराध्यक्षांची निवड कोण करते?
अजनता
बनगरसेवक
कराज्य सरकार
डजिल्हाधिकारी
योग्य उत्तर: ब) नगरसेवक

स्पष्टीकरण: उपनगराध्यक्षांची निवड नगरसेवक आपल्यातून करतात.
15. नगरपालिकेचा अर्थसंकल्प कोण मंजूर करते?
अमुख्याधिकारी
बनगराध्यक्ष
कनगरपालिका सभा
डजिल्हाधिकारी
योग्य उत्तर: क) नगरपालिका सभा

स्पष्टीकरण: नगरपालिकेचा अर्थसंकल्प नगरपालिका सभेने मंजूर करणे आवश्यक असते.
16. नगरपालिकेच्या कामावर देखरेख ठेवण्याचे काम कोणाचे आहे?
अजिल्हाधिकारी
बमुख्याधिकारी
कनगराध्यक्ष
डराज्य निवडणूक आयोग
योग्य उत्तर: अ) जिल्हाधिकारी

स्पष्टीकरण: जिल्हाधिकारी हे स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या कामावर देखरेख ठेवतात.
17. नगरपालिकेच्या सदस्यांना अपात्र ठरवण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
अजिल्हाधिकारी
बराज्य सरकार
कन्यायालय
डनगराध्यक्ष
योग्य उत्तर: अ) जिल्हाधिकारी

स्पष्टीकरण: नगरसेवकांना अपात्र ठरवण्याचा अधिकार जिल्हाधिकाऱ्यांना असतो.
18. नगरपालिकेच्या सभेची नोटीस कोण काढतो?
अनगराध्यक्ष
बमुख्याधिकारी
कजिल्हाधिकारी
डनगरसेवक
योग्य उत्तर: ब) मुख्याधिकारी

स्पष्टीकरण: मुख्याधिकारी हे सभेची नोटीस काढतात.
19. नगरपालिकेच्या वॉर्डांची रचना कोण करते?
अराज्य निवडणूक आयोग
बराज्य सरकार
कजिल्हाधिकारी
डनगरपालिका
योग्य उत्तर: अ) राज्य निवडणूक आयोग

स्पष्टीकरण: वॉर्डांची रचना आणि सीमांकन राज्य निवडणूक आयोगाद्वारे केले जाते.
20. नगरपालिकेच्या कोणत्या समितीला विशेष महत्त्व असते?
अशिक्षण समिती
बआरोग्य समिती
कस्थायी समिती
डबांधकाम समिती
योग्य उत्तर: क) स्थायी समिती

स्पष्टीकरण: नगरपालिकेच्या आर्थिक व्यवहारांसाठी स्थायी समिती अत्यंत महत्त्वाची असते.