MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय सर्वोच्च न्यायालय: एक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय सर्वोच्च न्यायालय: एक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय राज्यघटनेच्या भाग ५ मध्ये कलम १२४ ते १४७ अंतर्गत सर्वोच्च न्यायालयाची तरतूद करण्यात आली आहे. हे देशातील सर्वोच्च न्यायिक संस्था असून संविधानाचे रक्षक म्हणून ओळखले जाते.

सविस्तर माहिती

सर्वोच्च न्यायालय हे भारताच्या एकात्मिक न्यायव्यवस्थेचे सर्वोच्च शिखर आहे. २८ जानेवारी १९५० रोजी याची स्थापना झाली. सर्वोच्च न्यायालयात सरन्यायाधीश आणि इतर न्यायाधीशांचा समावेश असतो. न्यायाधीशांची नियुक्ती राष्ट्रपतींकडून केली जाते. सर्वोच्च न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र विस्तृत असून त्यात मूळ, अपिलीय आणि सल्लागार अधिकारक्षेत्रांचा समावेश होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

मूळ अधिकारक्षेत्र

असे खटले जे थेट सर्वोच्च न्यायालयात दाखल केले जातात, उदा. केंद्र आणि राज्य यांच्यातील वाद.

न्यायालयीन पुनर्विलोकन

कायदे किंवा कार्यकारी आदेश घटनाबाह्य असल्यास ते रद्द करण्याचा न्यायालयाचा अधिकार.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • कलम १२४ नुसार सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना.
  • न्यायाधीशांचे निवृत्ती वय ६५ वर्षे आहे.
  • सरन्यायाधीशांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
  • सर्वोच्च न्यायालय हे 'अभिलेख न्यायालय' (Court of Record) आहे.
  • न्यायाधीशांना केवळ संसदेच्या विशेष बहुमताने महाभियोग प्रक्रियेद्वारेच पदावरून दूर करता येते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • पहिले सरन्यायाधीश: एच. जे. कनिया.
  • सध्याची न्यायाधीशांची एकूण संख्या: ३४ (१ सरन्यायाधीश + ३३ इतर न्यायाधीश).
  • सर्वोच्च न्यायालय दिल्ली येथे स्थित आहे.
  • न्यायाधीशांना शपथ राष्ट्रपती देतात.

उदाहरणे

सल्लागार अधिकारक्षेत्र

कलम १४३ नुसार राष्ट्रपती सार्वजनिक महत्त्वाच्या प्रश्नांवर सर्वोच्च न्यायालयाचा सल्ला घेऊ शकतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

कलम १२४ (स्थापना) आणि कलम १४३ (सल्लागार अधिकार) हे वारंवार विचारले जातात.
न्यायाधीशांची पात्रता आणि महाभियोग प्रक्रिया नीट लक्षात ठेवा.
सर्वोच्च न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र (मूळ, अपिलीय, सल्लागार) यावर आधारित प्रश्न येतात.

⚠️ सामान्य चुका

न्यायाधीशांचे निवृत्ती वय ६५ वर्षे आहे, उच्च न्यायालयाचे ६२ वर्षे आहे, यात गल्लत करू नका.
सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात, पण त्यांना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया संसद ठरवते.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमात सर्वोच्च न्यायालयाची तरतूद आहे?
अकलम १२४
बकलम ११२
ककलम १४८
डकलम ७६
योग्य उत्तर: अ) कलम १२४

स्पष्टीकरण: कलम १२४ अंतर्गत सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना आणि रचना दिली आहे.
2. सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे निवृत्ती वय किती आहे?
अ६० वर्षे
ब६२ वर्षे
क६५ वर्षे
ड७० वर्षे
योग्य उत्तर: क) ६५ वर्षे

स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे निवृत्ती वय ६५ वर्षे आहे.
3. सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती कोण करते?
अपंतप्रधान
बराष्ट्रपती
कसंसद
डसरन्यायाधीश
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
4. भारताचे पहिले सरन्यायाधीश कोण होते?
अएम. सी. सेटलवाड
बएच. जे. कनिया
कबी. एन. राव
डडॉ. बी. आर. आंबेडकर
योग्य उत्तर: ब) एच. जे. कनिया

स्पष्टीकरण: एच. जे. कनिया हे भारताचे पहिले सरन्यायाधीश होते.
5. सर्वोच्च न्यायालयाला 'अभिलेख न्यायालय' कोणत्या कलमान्वये म्हटले जाते?
अकलम १२९
बकलम १३०
ककलम १३१
डकलम १३२
योग्य उत्तर: अ) कलम १२९

स्पष्टीकरण: कलम १२९ नुसार सर्वोच्च न्यायालय हे अभिलेख न्यायालय आहे.
6. राष्ट्रपती सर्वोच्च न्यायालयाचा सल्ला कोणत्या कलमांतर्गत घेऊ शकतात?
अकलम १४१
बकलम १४२
ककलम १४३
डकलम १४४
योग्य उत्तर: क) कलम १४३

स्पष्टीकरण: कलम १४३ नुसार राष्ट्रपती सर्वोच्च न्यायालयाचा सल्ला घेऊ शकतात.
7. सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया काय आहे?
अराष्ट्रपतींची मर्जी
बपंतप्रधानांची शिफारस
कमहाभियोग
डमंत्रिमंडळाचा ठराव
योग्य उत्तर: क) महाभियोग

स्पष्टीकरण: न्यायाधीशांना केवळ संसदेच्या महाभियोग प्रक्रियेद्वारेच पदावरून दूर करता येते.
8. सर्वोच्च न्यायालयात न्यायाधीशांची संख्या वाढवण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
अराष्ट्रपती
बसंसद
कसरन्यायाधीश
डकायदा मंत्रालय
योग्य उत्तर: ब) संसद

स्पष्टीकरण: संसदेला कायद्याद्वारे न्यायाधीशांची संख्या वाढवण्याचा अधिकार आहे.
9. सर्वोच्च न्यायालयाचे मूळ अधिकारक्षेत्र कोणत्या कलमात येते?
अकलम १३१
बकलम १३२
ककलम १३३
डकलम १३४
योग्य उत्तर: अ) कलम १३१

स्पष्टीकरण: कलम १३१ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाचे मूळ अधिकारक्षेत्र दिले आहे.
10. सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना शपथ कोण देतो?
अपंतप्रधान
बराष्ट्रपती
कउपराष्ट्रपती
डलोकसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना राष्ट्रपती शपथ देतात.
11. सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयावर पुनर्विचार करण्याचा अधिकार कोणत्या कलमात आहे?
अकलम १३७
बकलम १३८
ककलम १३९
डकलम १४०
योग्य उत्तर: अ) कलम १३७

स्पष्टीकरण: कलम १३७ नुसार सर्वोच्च न्यायालय स्वतःच्या निर्णयाचा पुनर्विचार करू शकते.
12. सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश होण्यासाठी किमान किती वर्षे उच्च न्यायालयात वकिलीचा अनुभव असावा?
अ५ वर्षे
ब७ वर्षे
क१० वर्षे
ड१५ वर्षे
योग्य उत्तर: क) १० वर्षे

स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयात किमान १० वर्षे वकिलीचा अनुभव आवश्यक आहे.
13. सर्वोच्च न्यायालयाचे स्थान कोठे आहे?
अमुंबई
बनवी दिल्ली
ककोलकाता
डचेन्नई
योग्य उत्तर: ब) नवी दिल्ली

स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालय नवी दिल्ली येथे स्थित आहे.
14. न्यायालयीन पुनर्विलोकन (Judicial Review) ही संकल्पना कोणत्या देशाकडून घेतली आहे?
अब्रिटन
बअमेरिका
ककॅनडा
डआयर्लंड
योग्य उत्तर: ब) अमेरिका

स्पष्टीकरण: न्यायालयीन पुनर्विलोकन ही संकल्पना अमेरिकेच्या राज्यघटनेतून घेतली आहे.
15. सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची पात्रता कोणत्या कलमात दिली आहे?
अकलम १२४(३)
बकलम १२५
ककलम १२६
डकलम १२७
योग्य उत्तर: अ) कलम १२४(३)

स्पष्टीकरण: कलम १२४(३) मध्ये न्यायाधीशांच्या पात्रतेच्या अटी आहेत.
16. सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे वेतन कोठून दिले जाते?
अआकस्मिक निधी
बभारताचा संचित निधी
कराज्याचा संचित निधी
डलोकलेखा निधी
योग्य उत्तर: ब) भारताचा संचित निधी

स्पष्टीकरण: न्यायाधीशांचे वेतन भारताच्या संचित निधीतून दिले जाते.
17. सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांच्या नियुक्तीसाठी कोणाची शिफारस आवश्यक असते?
अकॉलेजियम
बमंत्रिमंडळ
कराज्यपालांची समिती
डनिवडणूक आयोग
योग्य उत्तर: अ) कॉलेजियम

स्पष्टीकरण: न्यायाधीशांच्या नियुक्तीसाठी कॉलेजियम पद्धतीचा वापर केला जातो.
18. सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्यासाठी संसदेत किती बहुमत लागते?
असाधे बहुमत
बविशेष बहुमत
कपूर्ण बहुमत
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) विशेष बहुमत

स्पष्टीकरण: विशेष बहुमताने महाभियोग प्रस्ताव मंजूर करावा लागतो.
19. सर्वोच्च न्यायालयाचे अपिलीय अधिकारक्षेत्र कोणत्या कलमात येते?
अकलम १३२-१३६
बकलम १२४-१२८
ककलम १४०-१४५
डकलम १४६-१४७
योग्य उत्तर: अ) कलम १३२-१३६

स्पष्टीकरण: कलम १३२ ते १३६ मध्ये अपिलीय अधिकारक्षेत्राची तरतूद आहे.
20. सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्णय कोणावर बंधनकारक असतात?
अकेवळ केंद्र सरकार
बकेवळ राज्य सरकार
कभारतातील सर्व न्यायालये
डकेवळ उच्च न्यायालये
योग्य उत्तर: क) भारतातील सर्व न्यायालये

स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्णय भारतातील सर्व न्यायालयांवर बंधनकारक असतात.