भारतीय सर्वोच्च न्यायालय: एक अभ्यास | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
भारतीय सर्वोच्च न्यायालय: एक अभ्यास
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
भारतीय राज्यघटनेच्या भाग ५ मध्ये कलम १२४ ते १४७ अंतर्गत सर्वोच्च न्यायालयाची तरतूद करण्यात आली आहे. हे देशातील सर्वोच्च न्यायिक संस्था असून संविधानाचे रक्षक म्हणून ओळखले जाते.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
असे खटले जे थेट सर्वोच्च न्यायालयात दाखल केले जातात, उदा. केंद्र आणि राज्य यांच्यातील वाद.
कायदे किंवा कार्यकारी आदेश घटनाबाह्य असल्यास ते रद्द करण्याचा न्यायालयाचा अधिकार.
महत्त्वाचे मुद्दे
- कलम १२४ नुसार सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना.
- न्यायाधीशांचे निवृत्ती वय ६५ वर्षे आहे.
- सरन्यायाधीशांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
- सर्वोच्च न्यायालय हे 'अभिलेख न्यायालय' (Court of Record) आहे.
- न्यायाधीशांना केवळ संसदेच्या विशेष बहुमताने महाभियोग प्रक्रियेद्वारेच पदावरून दूर करता येते.
महत्त्वाची तथ्ये
- पहिले सरन्यायाधीश: एच. जे. कनिया.
- सध्याची न्यायाधीशांची एकूण संख्या: ३४ (१ सरन्यायाधीश + ३३ इतर न्यायाधीश).
- सर्वोच्च न्यायालय दिल्ली येथे स्थित आहे.
- न्यायाधीशांना शपथ राष्ट्रपती देतात.
उदाहरणे
सल्लागार अधिकारक्षेत्र
कलम १४३ नुसार राष्ट्रपती सार्वजनिक महत्त्वाच्या प्रश्नांवर सर्वोच्च न्यायालयाचा सल्ला घेऊ शकतात.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: कलम १२४ अंतर्गत सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना आणि रचना दिली आहे.
स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे निवृत्ती वय ६५ वर्षे आहे.
स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
स्पष्टीकरण: एच. जे. कनिया हे भारताचे पहिले सरन्यायाधीश होते.
स्पष्टीकरण: कलम १२९ नुसार सर्वोच्च न्यायालय हे अभिलेख न्यायालय आहे.
स्पष्टीकरण: कलम १४३ नुसार राष्ट्रपती सर्वोच्च न्यायालयाचा सल्ला घेऊ शकतात.
स्पष्टीकरण: न्यायाधीशांना केवळ संसदेच्या महाभियोग प्रक्रियेद्वारेच पदावरून दूर करता येते.
स्पष्टीकरण: संसदेला कायद्याद्वारे न्यायाधीशांची संख्या वाढवण्याचा अधिकार आहे.
स्पष्टीकरण: कलम १३१ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाचे मूळ अधिकारक्षेत्र दिले आहे.
स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना राष्ट्रपती शपथ देतात.
स्पष्टीकरण: कलम १३७ नुसार सर्वोच्च न्यायालय स्वतःच्या निर्णयाचा पुनर्विचार करू शकते.
स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयात किमान १० वर्षे वकिलीचा अनुभव आवश्यक आहे.
स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालय नवी दिल्ली येथे स्थित आहे.
स्पष्टीकरण: न्यायालयीन पुनर्विलोकन ही संकल्पना अमेरिकेच्या राज्यघटनेतून घेतली आहे.
स्पष्टीकरण: कलम १२४(३) मध्ये न्यायाधीशांच्या पात्रतेच्या अटी आहेत.
स्पष्टीकरण: न्यायाधीशांचे वेतन भारताच्या संचित निधीतून दिले जाते.
स्पष्टीकरण: न्यायाधीशांच्या नियुक्तीसाठी कॉलेजियम पद्धतीचा वापर केला जातो.
स्पष्टीकरण: विशेष बहुमताने महाभियोग प्रस्ताव मंजूर करावा लागतो.
स्पष्टीकरण: कलम १३२ ते १३६ मध्ये अपिलीय अधिकारक्षेत्राची तरतूद आहे.
स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्णय भारतातील सर्व न्यायालयांवर बंधनकारक असतात.