MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय न्यायव्यवस्था: उच्च न्यायालय (High Court) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय न्यायव्यवस्था: उच्च न्यायालय (High Court)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय संविधानाच्या भाग ६ मध्ये कलम २१४ ते २३१ पर्यंत उच्च न्यायालयाची तरतूद करण्यात आली आहे. प्रत्येक राज्यासाठी एक उच्च न्यायालय असावे, अशी संविधानाची मूळ संकल्पना आहे.

सविस्तर माहिती

उच्च न्यायालय हे राज्याच्या न्यायव्यवस्थेतील सर्वोच्च न्यायालय असते. संविधानानुसार, संसद कायद्याद्वारे दोन किंवा अधिक राज्यांसाठी किंवा केंद्रशासित प्रदेशासाठी एक सामायिक उच्च न्यायालय स्थापन करू शकते. उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश हे राष्ट्रपतींद्वारे नियुक्त केले जातात. उच्च न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र हे दिवाणी, फौजदारी आणि घटनात्मक बाबींशी संबंधित असते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

न्यायालयीन पुनर्विलोकन (Judicial Review)

कायदे किंवा कार्यकारी आदेश संविधानाशी विसंगत असल्यास ते रद्द करण्याचा उच्च न्यायालयाचा अधिकार.

रिट अधिकारिता (Writ Jurisdiction)

कलम २२६ नुसार मूलभूत हक्कांच्या रक्षणासाठी उच्च न्यायालय पाच प्रकारचे रिट जारी करू शकते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
  • न्यायाधीशांचे निवृत्तीचे वय ६२ वर्षे आहे.
  • उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश आपला राजीनामा राष्ट्रपतींकडे सोपवतात.
  • उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांप्रमाणेच असते.
  • उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश राज्याच्या राज्यपालांसमोर शपथ घेतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कलम २१४: राज्यांसाठी उच्च न्यायालय.
  • कलम २२६: उच्च न्यायालयाचे रिट काढण्याचे अधिकार.
  • उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची पात्रता: भारतीय नागरिक असावा आणि किमान १० वर्षे न्यायिक पदावर किंवा उच्च न्यायालयात वकिलीचा अनुभव असावा.
  • उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश हे सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांच्या सल्ल्याने नियुक्त केले जातात.

उदाहरणे

बॉम्बे उच्च न्यायालय

बॉम्बे उच्च न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र महाराष्ट्र, गोवा, दादरा आणि नगर हवेली व दमण आणि दीव या केंद्रशासित प्रदेशांवर आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

कलम २१४ ते २३१ मधील महत्त्वाच्या कलमांची उजळणी करा.
सर्वोच्च न्यायालय (कलम १२४) आणि उच्च न्यायालय (कलम २१४) यांच्यातील फरकावर लक्ष द्या.
रिट्सचे प्रकार (बंदी प्रत्यक्षीकरण, परमादेश इ.) नीट समजून घ्या.

⚠️ सामान्य चुका

उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे निवृत्तीचे वय ६५ वर्षे समजणे (ते ६२ वर्षे आहे).
न्यायाधीशांची नियुक्ती राज्यपाल करतात असे समजणे (नियुक्ती राष्ट्रपती करतात).
उच्च न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्राबाबत गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय संविधानाच्या कोणत्या कलमानुसार प्रत्येक राज्यासाठी एक उच्च न्यायालय असेल?
अकलम २१२
बकलम २१४
ककलम २१६
डकलम २२२
योग्य उत्तर: ब) कलम २१४

स्पष्टीकरण: कलम २१४ नुसार प्रत्येक राज्यासाठी एक उच्च न्यायालय असेल.
2. उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती कोण करते?
अराज्यपाल
बमुख्यमंत्री
कराष्ट्रपती
डसर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश
योग्य उत्तर: क) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
3. उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे निवृत्तीचे वय किती आहे?
अ५८ वर्षे
ब६० वर्षे
क६२ वर्षे
ड६५ वर्षे
योग्य उत्तर: क) ६२ वर्षे

स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे निवृत्तीचे वय ६२ वर्षे आहे.
4. उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश आपला राजीनामा कोणाकडे सोपवतात?
अराज्यपाल
बराष्ट्रपती
कसरन्यायाधीश
डमुख्यमंत्री
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश आपला राजीनामा राष्ट्रपतींकडे सोपवतात.
5. उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना शपथ कोण देतो?
अराष्ट्रपती
बसर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश
कराज्यपाल
डमुख्यमंत्री
योग्य उत्तर: क) राज्यपाल

स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना शपथ राज्यपाल किंवा त्यांच्याद्वारे नियुक्त व्यक्ती देते.
6. कलम २२६ नुसार उच्च न्यायालयाला कोणता अधिकार प्राप्त आहे?
अकायदे बनवणे
बरिट जारी करणे
कनिवडणूक घेणे
डमंत्रिमंडळ बरखास्त करणे
योग्य उत्तर: ब) रिट जारी करणे

स्पष्टीकरण: कलम २२६ नुसार उच्च न्यायालय मूलभूत हक्कांच्या रक्षणासाठी रिट जारी करू शकते.
7. बॉम्बे उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ कोठे नाही?
अनागपूर
बऔरंगाबाद
कपणजी
डपुणे
योग्य उत्तर: ड) पुणे

स्पष्टीकरण: बॉम्बे उच्च न्यायालयाची खंडपीठे नागपूर, औरंगाबाद आणि पणजी येथे आहेत, पुणे येथे नाही.
8. दोन किंवा अधिक राज्यांसाठी एक सामायिक उच्च न्यायालय स्थापन करण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
अराष्ट्रपती
बसंसद
कसर्वोच्च न्यायालय
डराज्यपाल
योग्य उत्तर: ब) संसद

स्पष्टीकरण: संसद कायद्याद्वारे दोन किंवा अधिक राज्यांसाठी सामायिक उच्च न्यायालय स्थापन करू शकते.
9. उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची पात्रता काय असावी?
अकेवळ वकिलीचा अनुभव
बकेवळ न्यायिक पदाचा अनुभव
कभारतीय नागरिक आणि १० वर्षांचा अनुभव
डकेवळ पदवीधर
योग्य उत्तर: क) भारतीय नागरिक आणि १० वर्षांचा अनुभव

स्पष्टीकरण: न्यायाधीश होण्यासाठी भारतीय नागरिकत्व आणि किमान १० वर्षे न्यायिक पदाचा किंवा वकिलीचा अनुभव आवश्यक आहे.
10. उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया कोणासारखी आहे?
अराज्यपाल
बसर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश
कनिवडणूक आयुक्त
डकॅग
योग्य उत्तर: ब) सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश

स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांप्रमाणेच असते.
11. उच्च न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र कमी किंवा वाढवण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
अराज्य विधानसभा
बसंसद
कराष्ट्रपती
डसर्वोच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: ब) संसद

स्पष्टीकरण: संसद कायद्याद्वारे उच्च न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र वाढवू किंवा कमी करू शकते.
12. खालीलपैकी कोणते रिट उच्च न्यायालय जारी करू शकत नाही?
अबंदी प्रत्यक्षीकरण
बपरमादेश
कप्रतिषेध
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ड) यापैकी नाही

स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालय पाचही प्रकारचे रिट जारी करू शकते.
13. उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे वेतन कोठून दिले जाते?
अराज्याचा संचित निधी
बभारताचा संचित निधी
कआकस्मिक निधी
डकेंद्र सरकार
योग्य उत्तर: अ) राज्याचा संचित निधी

स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे वेतन राज्याच्या संचित निधीतून दिले जाते.
14. उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे निवृत्तीवेतन (Pension) कोठून दिले जाते?
अराज्याचा संचित निधी
बभारताचा संचित निधी
कदोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) भारताचा संचित निधी

स्पष्टीकरण: न्यायाधीशांचे निवृत्तीवेतन भारताच्या संचित निधीतून दिले जाते.
15. उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांच्या बदलीचा अधिकार कोणाला आहे?
अराज्यपाल
बराष्ट्रपती
कसरन्यायाधीश
डसंसद
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: राष्ट्रपती सरन्यायाधीशांच्या सल्ल्याने न्यायाधीशांची बदली करू शकतात.
16. उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश कोणाला आपला राजीनामा देतात?
अराज्यपाल
बराष्ट्रपती
कसर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश
डमुख्यमंत्री
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: सर्व न्यायाधीशांची नियुक्ती आणि राजीनामा राष्ट्रपतींच्या संदर्भात असतो.
17. उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांच्या पात्रतेबाबतचा निर्णय कोण घेते?
अराष्ट्रपती
बराज्यपाल
कसंसद
डसर्वोच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: अ) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: न्यायाधीशांच्या पात्रतेबाबतचा अंतिम निर्णय राष्ट्रपती घेतात.
18. उच्च न्यायालयाचे कामकाज कोणत्या भाषेत चालते?
अकेवळ मराठी
बकेवळ इंग्रजी
कइंग्रजी किंवा राज्याची अधिकृत भाषा
डहिंदी
योग्य उत्तर: क) इंग्रजी किंवा राज्याची अधिकृत भाषा

स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयाचे कामकाज इंग्रजी भाषेत चालते, परंतु राज्यपालांच्या संमतीने इतर भाषा वापरता येतात.
19. उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची संख्या निश्चित करण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
अराष्ट्रपती
बसंसद
कराज्यपाल
डसर्वोच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: अ) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची संख्या राष्ट्रपती निश्चित करतात.
20. उच्च न्यायालयाचे 'अभिलेख न्यायालय' (Court of Record) म्हणून कार्य कोणत्या कलमात दिले आहे?
अकलम २१४
बकलम २१५
ककलम २१६
डकलम २१७
योग्य उत्तर: ब) कलम २१५

स्पष्टीकरण: कलम २१५ नुसार उच्च न्यायालय हे अभिलेख न्यायालय असते.