MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय पठारी प्रदेश: अभ्यास आणि विश्लेषण | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय पठारी प्रदेश: अभ्यास आणि विश्लेषण

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय भूगोलात पठारी प्रदेशांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. भारताचा मोठा भूभाग दख्खनच्या पठाराने व्यापलेला असून, हे प्रदेश खनिज संपत्ती आणि कृषी उत्पादनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

सविस्तर माहिती

पठार म्हणजे असा भूभाग जो सभोवतालच्या जमिनीपेक्षा उंच असतो आणि ज्याचा वरचा भाग बराचसा सपाट असतो. याला 'टेबल लँड' असेही म्हणतात. भारताचे पठारी प्रदेश प्रामुख्याने द्वीपकल्पीय पठार (Peninsular Plateau) म्हणून ओळखले जातात. हे गोंडवाना लँडचा भाग असून जगातील सर्वात प्राचीन भूभागांपैकी एक आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पठार

समुद्रसपाटीपासून उंच असलेला परंतु वरून सपाट असलेला भूभाग.

द्वीपकल्पीय पठार

भारताच्या दक्षिण भागात पसरलेला त्रिकोणी आकाराचा प्राचीन पठारी प्रदेश.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • द्वीपकल्पीय पठार हे प्रामुख्याने अग्निजन्य आणि रूपांतरित खडकांनी बनलेले आहे.
  • या पठाराचा उतार पश्चिमेकडून पूर्वेकडे आहे.
  • दख्खनचे पठार हे बेसाल्ट खडकांपासून बनलेले आहे.
  • नर्मदा नदी या पठाराचे दोन भाग करते: मध्य उच्चभूमी आणि दख्खनचे पठार.

महत्त्वाची तथ्ये

  • दख्खनच्या पठारावर काळी मृदा आढळते, जी कापूस पिकासाठी उत्तम आहे.
  • मेघालय पठार हे द्वीपकल्पीय पठाराचाच एक भाग आहे, जे मालदा गॅपमुळे वेगळे झाले आहे.
  • सातपुडा आणि विंध्य पर्वत हे मध्य उच्चभूमीचे महत्त्वाचे भाग आहेत.

उदाहरणे

दख्खनचे पठार

हे भारतातील सर्वात मोठे पठार असून ते महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि तेलंगणा राज्यांत पसरलेले आहे.

छोटा नागपूर पठार

हे पठार खनिज संपत्तीसाठी, विशेषतः कोळसा आणि लोह खनिजासाठी प्रसिद्ध आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

पठारांची नावे आणि त्यांची राज्ये यांचा नकाशासह अभ्यास करा.
खनिज संपत्ती आणि पठारे यांचा संबंध लक्षात ठेवा (उदा. छोटा नागपूर पठार - खनिज).
नद्यांचा उगम आणि पठारांचा उतार यावर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

पठार आणि पर्वत यातील फरक न समजणे.
पठारांचा उतार चुकीच्या दिशेने (पूर्वेकडून पश्चिमेकडे) समजणे.
मेघालय पठार हे हिमालयाचा भाग आहे असे समजणे (ते द्वीपकल्पीय पठाराचा भाग आहे).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतातील सर्वात मोठे पठार कोणते?
अछोटा नागपूर पठार
बदख्खनचे पठार
कमालवा पठार
डबुंदेलखंड पठार
योग्य उत्तर: ब) दख्खनचे पठार

स्पष्टीकरण: दख्खनचे पठार हे भारतातील सर्वात मोठे पठार आहे.
2. दख्खनच्या पठाराचा मुख्य खडक कोणता?
अग्रॅनाइट
बबेसाल्ट
कवाळूचा खडक
डचुनखडी
योग्य उत्तर: ब) बेसाल्ट

स्पष्टीकरण: दख्खनचे पठार हे ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून बाहेर पडलेल्या लाव्हारसापासून बनलेल्या बेसाल्ट खडकांचे आहे.
3. छोटा नागपूर पठार कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
अकापूस उत्पादन
बखनिज संपत्ती
कपर्यटन
डचहाचे मळे
योग्य उत्तर: ब) खनिज संपत्ती

स्पष्टीकरण: छोटा नागपूर पठार हे भारतातील खनिज भांडार म्हणून ओळखले जाते.
4. नर्मदा नदी कोणत्या दोन पठारांच्या दरम्यान वाहते?
अमालवा आणि दख्खन
बछोटा नागपूर आणि दख्खन
कबुंदेलखंड आणि मालवा
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) मालवा आणि दख्खन

स्पष्टीकरण: नर्मदा नदी मालवा पठार आणि दख्खनच्या पठाराच्या दरम्यान वाहते.
5. मेघालय पठार हे कशाचा भाग आहे?
अहिमालय
बद्वीपकल्पीय पठार
कअरवली पर्वत
डपश्चिम घाट
योग्य उत्तर: ब) द्वीपकल्पीय पठार

स्पष्टीकरण: मेघालय पठार हे द्वीपकल्पीय पठाराचाच एक भाग आहे.
6. पठारी प्रदेशाला काय म्हणतात?
अमैदान
बटेबल लँड
कबेट
डखोरं
योग्य उत्तर: ब) टेबल लँड

स्पष्टीकरण: पठाराचा वरचा भाग सपाट असल्याने त्याला टेबल लँड म्हणतात.
7. दख्खनच्या पठाराचा उतार कोणत्या दिशेला आहे?
अउत्तर
बदक्षिण
कपूर्व
डपश्चिम
योग्य उत्तर: क) पूर्व

स्पष्टीकरण: दख्खनच्या पठाराचा उतार पश्चिमेकडून पूर्वेकडे आहे, म्हणून बहुतेक नद्या पूर्वेकडे वाहतात.
8. मालवा पठार कोणत्या राज्यात प्रामुख्याने पसरलेले आहे?
अमहाराष्ट्र
बमध्य प्रदेश
कओडिशा
डपंजाब
योग्य उत्तर: ब) मध्य प्रदेश

स्पष्टीकरण: मालवा पठार प्रामुख्याने मध्य प्रदेशात आहे.
9. कोणत्या पठाराला 'भारताचे रूर' (Ruhr of India) म्हणतात?
अदख्खन
बछोटा नागपूर
कमालवा
डमारवाड
योग्य उत्तर: ब) छोटा नागपूर

स्पष्टीकरण: छोटा नागपूर पठाराला खनिज संपत्तीमुळे भारताचे रूर म्हणतात.
10. द्वीपकल्पीय पठार कोणत्या प्रकारच्या खडकांपासून बनलेले आहे?
अअग्निजन्य आणि रूपांतरित
बगाळाचे खडक
ककेवळ वाळूचे खडक
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) अग्निजन्य आणि रूपांतरित

स्पष्टीकरण: द्वीपकल्पीय पठार हे प्राचीन अग्निजन्य आणि रूपांतरित खडकांपासून बनलेले आहे.
11. दख्खनच्या पठारावर कोणती मृदा आढळते?
अलाल मृदा
बकाळी मृदा
कजांभी मृदा
डवाळूची मृदा
योग्य उत्तर: ब) काळी मृदा

स्पष्टीकरण: बेसाल्ट खडकाच्या विघटनामुळे दख्खनच्या पठारावर काळी मृदा तयार झाली आहे.
12. सातपुडा पर्वत कोणत्या पठाराच्या उत्तरेस आहे?
अदख्खन
बछोटा नागपूर
कमालवा
डबुंदेलखंड
योग्य उत्तर: अ) दख्खन

स्पष्टीकरण: सातपुडा पर्वत दख्खनच्या पठाराच्या उत्तरेस आहे.
13. मालदा गॅपमुळे कोणते पठार मुख्य भूमीपासून वेगळे झाले आहे?
अदख्खन
बमेघालय
कमालवा
डबुंदेलखंड
योग्य उत्तर: ब) मेघालय

स्पष्टीकरण: मालदा गॅपमुळे मेघालय पठार द्वीपकल्पीय पठारापासून वेगळे झाले आहे.
14. पठारी प्रदेशाची उंची साधारणपणे किती असते?
असमुद्रसपाटीपेक्षा कमी
बसमुद्रसपाटीपेक्षा जास्त
ककेवळ डोंगराळ
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) समुद्रसपाटीपेक्षा जास्त

स्पष्टीकरण: पठार हे सभोवतालच्या जमिनीपेक्षा उंच असते.
15. बुंदेलखंड पठार कोणत्या राज्यांच्या सीमेवर आहे?
अमहाराष्ट्र-गुजरात
बउत्तर प्रदेश-मध्य प्रदेश
कबिहार-झारखंड
डराजस्थान-हरियाणा
योग्य उत्तर: ब) उत्तर प्रदेश-मध्य प्रदेश

स्पष्टीकरण: बुंदेलखंड पठार उत्तर प्रदेश आणि मध्य प्रदेशच्या सीमेवर आहे.
16. भारतातील पठारी प्रदेशाचा आकार कसा आहे?
अचौकोनी
बत्रिकोणी
कवर्तुळाकार
डआयताकृती
योग्य उत्तर: ब) त्रिकोणी

स्पष्टीकरण: द्वीपकल्पीय पठाराचा आकार त्रिकोणी आहे.
17. खालीलपैकी कोणते पठार नाही?
अछोटा नागपूर
बदख्खन
कहिमालय
डमालवा
योग्य उत्तर: क) हिमालय

स्पष्टीकरण: हिमालय हा पर्वत आहे, पठार नाही.
18. दख्खनच्या पठाराच्या पश्चिमेस काय आहे?
अपूर्व घाट
बपश्चिम घाट
कअरवली
डसातपुडा
योग्य उत्तर: ब) पश्चिम घाट

स्पष्टीकरण: दख्खनच्या पठाराच्या पश्चिमेस पश्चिम घाट आहे.
19. पठारी प्रदेशाचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे?
अखनिज संपत्ती
बअतिवृष्टी
कबर्फाच्छादित शिखरे
डखोल दऱ्या
योग्य उत्तर: अ) खनिज संपत्ती

स्पष्टीकरण: पठारी प्रदेश खनिज संपत्तीसाठी प्रसिद्ध आहेत.
20. द्वीपकल्पीय पठार हे कोणत्या भूभागाचा भाग आहे?
अअँगारालँड
बगोंडवानालँड
कटेथिस समुद्र
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) गोंडवानालँड

स्पष्टीकरण: द्वीपकल्पीय पठार हे गोंडवानालँडचा भाग आहे.