MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय बेटे: एक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय बेटे: एक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारताला तीन बाजूंनी समुद्राने वेढलेले असल्याने भारताच्या किनारपट्टीवर आणि समुद्रात अनेक लहान-मोठी बेटे आहेत. ही बेटे प्रामुख्याने अंदमान-निकोबार आणि लक्षद्वीप या दोन मुख्य द्वीपसमूहांमध्ये विभागली गेली आहेत.

सविस्तर माहिती

भारतीय बेटांचे प्रामुख्याने दोन गट पडतात: १. बंगालच्या उपसागरातील बेटे (अंदमान आणि निकोबार) आणि २. अरबी समुद्रातील बेटे (लक्षद्वीप). अंदमान-निकोबार बेटे ही ज्वालामुखीजन्य आणि पर्वतीय रांगांच्या शिखरांपासून बनलेली आहेत, तर लक्षद्वीप बेटे ही प्रवाळ (Coral) बेटांपासून बनलेली आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

बेट (Island)

चारही बाजूंनी पाण्याने वेढलेल्या जमिनीच्या तुकड्याला 'बेट' असे म्हणतात.

प्रवाळ बेटे (Coral Islands)

समुद्रातील सूक्ष्म जीवांच्या (कोरल) साचलेल्या अवशेषांपासून तयार झालेली बेटे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अंदमान आणि निकोबार बेटांची राजधानी पोर्ट ब्लेअर आहे.
  • लक्षद्वीप बेटांची राजधानी कवरत्ती आहे.
  • बॅरन बेट हे भारतातील एकमेव जिवंत ज्वालामुखी बेट आहे.
  • १० अंश चॅनेल (10 Degree Channel) अंदमान आणि निकोबार बेटांना वेगळे करते.
  • ९ अंश चॅनेल (9 Degree Channel) मिनिकॉय बेटाला लक्षद्वीपच्या इतर बेटांपासून वेगळे करते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारताचे सर्वात दक्षिणेकडील टोक 'इंदिरा पॉईंट' हे निकोबार बेटावर आहे.
  • श्रीहरीकोटा हे आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टीवर असलेले बेट असून येथे सतीश धवन अंतराळ केंद्र आहे.
  • साल्सेट बेटावर मुंबई शहर वसलेले आहे.
  • पंबन बेट भारत आणि श्रीलंका यांच्या दरम्यान स्थित आहे.

उदाहरणे

अंदमान-निकोबार

हे बंगालच्या उपसागरात स्थित असून येथे ५०० पेक्षा जास्त बेटे आहेत.

लक्षद्वीप

हे अरबी समुद्रात स्थित असून ही प्रवाळ बेटे आहेत.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

अंदमान-निकोबार आणि लक्षद्वीप यांच्यातील फरक लक्षात ठेवा.
महत्त्वाच्या चॅनेलची (८, ९, १० अंश) नावे पाठ करा.
नकाशाचा वापर करून बेटांचे स्थान समजून घ्या.

⚠️ सामान्य चुका

अंदमान आणि निकोबारला एकच समजणे (ते दोन वेगळे गट आहेत).
लक्षद्वीप बेटांची निर्मिती ज्वालामुखीपासून झाली आहे असे समजणे (ती प्रवाळ निर्मित आहेत).
राजधानीच्या नावांत गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतातील एकमेव जिवंत ज्वालामुखी कोणत्या बेटावर आहे?
अअंदमान
बनिकोबार
कबॅरन
डलक्षद्वीप
योग्य उत्तर: क) बॅरन

स्पष्टीकरण: बॅरन बेट हे अंदमान समूहात असून ते भारतातील एकमेव सक्रिय ज्वालामुखी बेट आहे.
2. अंदमान आणि निकोबार बेटांना कोणते चॅनेल वेगळे करते?
अ८ अंश
ब९ अंश
क१० अंश
ड११ अंश
योग्य उत्तर: क) १० अंश

स्पष्टीकरण: १० अंश चॅनेल अंदमान आणि निकोबार बेटांना एकमेकांपासून वेगळे करते.
3. लक्षद्वीप बेटांची निर्मिती कशापासून झाली आहे?
अज्वालामुखी
बप्रवाळ (Coral)
कनदीचे गाळ
डपर्वत
योग्य उत्तर: ब) प्रवाळ (Coral)

स्पष्टीकरण: लक्षद्वीप बेटे ही प्रवाळ (Coral) बेटांपासून बनलेली आहेत.
4. लक्षद्वीपची राजधानी कोणती आहे?
अपोर्ट ब्लेअर
बकवरत्ती
कमिनीकॉय
डअमिनी
योग्य उत्तर: ब) कवरत्ती

स्पष्टीकरण: लक्षद्वीपची राजधानी कवरत्ती आहे.
5. मुंबई शहर कोणत्या बेटावर वसलेले आहे?
अएलिफंटा
बसाल्सेट
कपंबन
डश्रीहरीकोटा
योग्य उत्तर: ब) साल्सेट

स्पष्टीकरण: मुंबई शहर साल्सेट बेटावर वसलेले आहे.
6. भारताचे सर्वात दक्षिणेकडील टोक 'इंदिरा पॉईंट' कोणत्या बेटावर आहे?
अग्रेट निकोबार
बलिटिल अंदमान
ककार निकोबार
डलक्षद्वीप
योग्य उत्तर: अ) ग्रेट निकोबार

स्पष्टीकरण: इंदिरा पॉईंट हे ग्रेट निकोबार बेटावर स्थित आहे.
7. सतीश धवन अंतराळ केंद्र कोणत्या बेटावर आहे?
असाल्सेट
बश्रीहरीकोटा
कपंबन
डबॅरन
योग्य उत्तर: ब) श्रीहरीकोटा

स्पष्टीकरण: श्रीहरीकोटा हे आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टीवर असून येथे अंतराळ केंद्र आहे.
8. मिनीकॉय बेट कोणत्या द्वीपसमूहाचा भाग आहे?
अअंदमान
बनिकोबार
कलक्षद्वीप
डसुंदरबन
योग्य उत्तर: क) लक्षद्वीप

स्पष्टीकरण: मिनीकॉय हे लक्षद्वीप द्वीपसमूहातील एक महत्त्वाचे बेट आहे.
9. अंदमान-निकोबार बेटांची राजधानी कोणती?
अकवरत्ती
बपोर्ट ब्लेअर
कदिग्लिपुर
डरंगट
योग्य उत्तर: ब) पोर्ट ब्लेअर

स्पष्टीकरण: अंदमान-निकोबारची राजधानी पोर्ट ब्लेअर आहे.
10. ८ अंश चॅनेल कोणाला वेगळे करते?
अभारत आणि श्रीलंका
बमालदीव आणि मिनीकॉय
कअंदमान आणि निकोबार
डलक्षद्वीप आणि मिनीकॉय
योग्य उत्तर: ब) मालदीव आणि मिनीकॉय

स्पष्टीकरण: ८ अंश चॅनेल मालदीव आणि मिनीकॉय बेटांना वेगळे करते.
11. पंबन बेट कोणत्या दोन देशांच्या दरम्यान आहे?
अभारत-पाकिस्तान
बभारत-श्रीलंका
कभारत-बांगलादेश
डभारत-म्यानमार
योग्य उत्तर: ब) भारत-श्रीलंका

स्पष्टीकरण: पंबन बेट भारत आणि श्रीलंका यांच्या दरम्यान मन्नारच्या आखातात आहे.
12. खालीलपैकी कोणते बेट अरबी समुद्रात आहे?
अअंदमान
बनिकोबार
कलक्षद्वीप
डन्यू मूर
योग्य उत्तर: क) लक्षद्वीप

स्पष्टीकरण: लक्षद्वीप अरबी समुद्रात आहे, तर इतर बंगालच्या उपसागरात आहेत.
13. अंदमान बेटांचा सर्वोच्च शिखर कोणता आहे?
असॅडल पीक
बमाउंट थुलियर
कमाउंट कोयोब
डमाउंट हॅरिएट
योग्य उत्तर: अ) सॅडल पीक

स्पष्टीकरण: सॅडल पीक हे उत्तर अंदमानमधील सर्वोच्च शिखर आहे.
14. निकोबार बेटांचा सर्वोच्च शिखर कोणता आहे?
असॅडल पीक
बमाउंट थुलियर
कमाउंट हॅरिएट
डमाउंट डियाव्होलो
योग्य उत्तर: ब) माउंट थुलियर

स्पष्टीकरण: माउंट थुलियर हे ग्रेट निकोबारमधील सर्वोच्च शिखर आहे.
15. लक्षद्वीपमध्ये एकूण किती बेटे आहेत?
अ२६
ब३६
क४६
ड५६
योग्य उत्तर: ब) ३६

स्पष्टीकरण: लक्षद्वीपमध्ये एकूण ३६ बेटे आहेत.
16. न्यू मूर बेट कोणत्या देशांच्या वादाचा विषय होता?
अभारत-पाकिस्तान
बभारत-श्रीलंका
कभारत-बांगलादेश
डभारत-चीन
योग्य उत्तर: क) भारत-बांगलादेश

स्पष्टीकरण: न्यू मूर बेट भारत आणि बांगलादेश यांच्यातील वादाचा विषय होता.
17. एलिफंटा लेणी कोणत्या बेटावर आहेत?
असाल्सेट
बएलिफंटा बेट
कपंबन
डलक्षद्वीप
योग्य उत्तर: ब) एलिफंटा बेट

स्पष्टीकरण: एलिफंटा लेणी मुंबई जवळच्या एलिफंटा बेटावर आहेत.
18. ९ अंश चॅनेल कोणाला वेगळे करते?
अमिनीकॉय आणि लक्षद्वीप
बअंदमान आणि निकोबार
कभारत आणि श्रीलंका
डलक्षद्वीप आणि मालदीव
योग्य उत्तर: अ) मिनीकॉय आणि लक्षद्वीप

स्पष्टीकरण: ९ अंश चॅनेल मिनीकॉयला लक्षद्वीपच्या इतर बेटांपासून वेगळे करते.
19. अंदमान-निकोबार बेटांची निर्मिती कशापासून झाली आहे?
अप्रवाळ
बज्वालामुखी
कनदीचे गाळ
डपर्वतीय रांगांचे शिखर
योग्य उत्तर: ड) पर्वतीय रांगांचे शिखर

स्पष्टीकरण: अंदमान-निकोबार बेटे ही समुद्राखालील पर्वतीय रांगांची शिखरे आहेत.
20. भारतातील सर्वात मोठे बेट कोणते?
अमध्य अंदमान
बग्रेट निकोबार
कसाल्सेट
डमिनीकॉय
योग्य उत्तर: अ) मध्य अंदमान

स्पष्टीकरण: मध्य अंदमान हे भारतातील सर्वात मोठे बेट आहे.