MahaExam अभ्यास नोट्स

मानवी पोषण आणि पोषक घटक | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मानवी पोषण आणि पोषक घटक

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

सजीव प्राण्यांना जगण्यासाठी, वाढीसाठी आणि ऊर्जेसाठी अन्नाची गरज असते. अन्नातील विविध घटकांपासून शरीराला मिळणाऱ्या पोषणमूल्यांचा अभ्यास म्हणजे पोषण होय. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने कार्बोहायड्रेट्स, प्रथिने, मेद, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे हे घटक अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

सविस्तर माहिती

मानवी शरीराच्या कार्यासाठी संतुलित आहार आवश्यक असतो. पोषण प्रक्रियेत अन्नाचे पचन, शोषण आणि चयापचय यांचा समावेश होतो. मुख्य पोषक घटकांमध्ये कर्बोदके (ऊर्जा), प्रथिने (शरीर बांधणी), मेद (ऊर्जा साठा), जीवनसत्त्वे (संरक्षण) आणि खनिजे (नियंत्रण) यांचा समावेश होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

संतुलित आहार

ज्या आहारात शरीराच्या गरजेनुसार सर्व पोषक घटक योग्य प्रमाणात असतात, त्याला संतुलित आहार म्हणतात.

चयापचय (Metabolism)

शरीरात अन्नाचे ऊर्जेत रूपांतर करण्याच्या रासायनिक प्रक्रियेला चयापचय म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • कर्बोदके शरीराला त्वरित ऊर्जा देतात.
  • प्रथिने पेशींच्या दुरुस्तीसाठी आणि वाढीसाठी आवश्यक असतात.
  • मेद हे शरीरातील ऊर्जेचे साठवणूक करणारे घटक आहेत.
  • जीवनसत्त्वे शरीराचे रोगांपासून संरक्षण करतात.
  • पाणी हे शरीरातील तापमानाचे नियंत्रण आणि उत्सर्जनासाठी महत्त्वाचे आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • १ ग्रॅम कर्बोदकांपासून ४ किलोकॅलरी ऊर्जा मिळते.
  • जीवनसत्त्व 'क' हे उष्णतेने लवकर नष्ट होते.
  • लोह (Iron) रक्तातील हिमोग्लोबिनसाठी आवश्यक असते.
  • व्हिटॅमिन डी सूर्याच्या प्रकाशातून मिळते.

उदाहरणे

ऊर्जा देणारे पदार्थ

भात, गहू, ज्वारी यांसारख्या धान्यांतून कर्बोदके मिळतात.

प्रथिनेयुक्त पदार्थ

कडधान्ये, अंडी, दूध आणि मांस हे प्रथिनांचे उत्तम स्रोत आहेत.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

जीवनसत्त्वांची रासायनिक नावे आणि त्यांच्या अभावामुळे होणारे आजार पाठ करा.
खनिजांचे कार्य आणि त्यांचे स्रोत यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
तक्त्याचा वापर करून अभ्यास केल्यास लक्षात ठेवणे सोपे जाते.

⚠️ सामान्य चुका

जीवनसत्त्वांच्या अभावामुळे होणारे आजार आणि त्यांची नावे यात गोंधळ करणे.
पाण्याला पोषक घटक मानण्यास विसरणे.
प्रथिने आणि कर्बोदके यांच्या कार्यामध्ये गल्लत करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. शरीराची वाढ आणि झीज भरून काढण्यासाठी कोणते घटक महत्त्वाचे आहेत?
अकर्बोदके
बप्रथिने
कमेद
डजीवनसत्त्वे
योग्य उत्तर: ब) प्रथिने

स्पष्टीकरण: प्रथिने शरीराच्या पेशींच्या बांधणीसाठी आणि दुरुस्तीसाठी आवश्यक असतात.
2. कोणत्या जीवनसत्त्वाच्या अभावामुळे रातांधळेपणा हा आजार होतो?
अअ
बब
कक
डड
योग्य उत्तर: अ) अ

स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'अ' च्या अभावामुळे रातांधळेपणा होतो.
3. स्कर्वी हा आजार कोणत्या जीवनसत्त्वाच्या अभावामुळे होतो?
अजीवनसत्त्व अ
बजीवनसत्त्व ब
कजीवनसत्त्व क
डजीवनसत्त्व ड
योग्य उत्तर: क) जीवनसत्त्व क

स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'क' च्या अभावामुळे स्कर्वी होतो.
4. रक्तातील हिमोग्लोबिनच्या निर्मितीसाठी कोणते खनिज आवश्यक आहे?
अकॅल्शियम
बलोह
कपोटॅशियम
डसोडियम
योग्य उत्तर: ब) लोह

स्पष्टीकरण: लोह (Iron) हे हिमोग्लोबिनच्या निर्मितीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
5. खालीलपैकी कोणता पदार्थ ऊर्जेचा मुख्य स्रोत आहे?
अकर्बोदके
बजीवनसत्त्वे
कखनिजे
डपाणी
योग्य उत्तर: अ) कर्बोदके

स्पष्टीकरण: कर्बोदके शरीराला त्वरित ऊर्जा पुरवतात.
6. हाडांच्या मजबुतीसाठी कोणते जीवनसत्त्व आवश्यक असते?
अअ
बब
कक
डड
योग्य उत्तर: ड) ड

स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'ड' कॅल्शियम शोषण्यास मदत करते, ज्यामुळे हाडे मजबूत होतात.
7. बेरी-बेरी हा आजार कोणत्या जीवनसत्त्वाच्या अभावामुळे होतो?
अब१
बब२
कब६
डब१२
योग्य उत्तर: अ) ब१

स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व ब१ (थायमिन) च्या अभावामुळे बेरी-बेरी होतो.
8. मानवी शरीरात पाण्याचे प्रमाण साधारणपणे किती टक्के असते?
अ४०-५०%
ब६०-७०%
क८०-९०%
ड३०-४०%
योग्य उत्तर: ब) ६०-७०%

स्पष्टीकरण: मानवी शरीरात साधारणपणे ६० ते ७० टक्के पाणी असते.
9. कोणत्या घटकाला 'संरक्षक अन्न' मानले जाते?
अकर्बोदके
बप्रथिने
कजीवनसत्त्वे आणि खनिजे
डमेद
योग्य उत्तर: क) जीवनसत्त्वे आणि खनिजे

स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्वे आणि खनिजे शरीराचे रोगांपासून संरक्षण करतात.
10. पेलाग्रा हा आजार कोणत्या जीवनसत्त्वाच्या अभावामुळे होतो?
अब३
बब५
कब७
डब९
योग्य उत्तर: अ) ब३

स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व ब३ (नियासिन) च्या अभावामुळे पेलाग्रा होतो.
11. दुधामध्ये कोणते जीवनसत्त्व नसते?
अअ
बब
कक
डड
योग्य उत्तर: क) क

स्पष्टीकरण: दुधामध्ये जीवनसत्त्व 'क' नसते.
12. रक्ताभिसरण आणि मज्जासंस्थेच्या कार्यासाठी कोणते खनिज महत्त्वाचे आहे?
असोडियम
बकॅल्शियम
कफॉस्फरस
डलोह
योग्य उत्तर: अ) सोडियम

स्पष्टीकरण: सोडियम मज्जासंस्थेच्या कार्यासाठी आणि रक्ताच्या दाबासाठी महत्त्वाचे आहे.
13. कोणत्या जीवनसत्त्वाला 'अँटी-स्टेरिलिटी' जीवनसत्त्व म्हणतात?
अई
बके
कडी
डए
योग्य उत्तर: अ) ई

स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'ई' ला वंध्यत्वविरोधी जीवनसत्त्व म्हणतात.
14. रक्त गोठण्यासाठी कोणते जीवनसत्त्व आवश्यक असते?
अअ
बई
कके
डडी
योग्य उत्तर: क) के

स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'के' रक्त गोठण्याच्या प्रक्रियेत मदत करते.
15. कर्बोदकांचे सर्वात साधे स्वरूप कोणते?
अग्लुकोज
बसुक्रोज
कस्टार्च
डसेल्युलोज
योग्य उत्तर: अ) ग्लुकोज

स्पष्टीकरण: ग्लुकोज हे कर्बोदकांचे सर्वात साधे आणि ऊर्जेसाठी वापरले जाणारे स्वरूप आहे.
16. कॅल्शियमच्या कमतरतेमुळे कोणता आजार होतो?
अॲनिमिया
बऑस्टिओपोरोसिस
कगोइटर
डस्कर्वी
योग्य उत्तर: ब) ऑस्टिओपोरोसिस

स्पष्टीकरण: कॅल्शियमच्या कमतरतेमुळे हाडे ठिसूळ होतात, ज्याला ऑस्टिओपोरोसिस म्हणतात.
17. आयोडिनच्या कमतरतेमुळे कोणता आजार होतो?
अमधुमेह
बगोइटर (गलगंड)
करक्तदाब
डकर्करोग
योग्य उत्तर: ब) गोइटर (गलगंड)

स्पष्टीकरण: आयोडिनच्या कमतरतेमुळे थायरॉईड ग्रंथीला सूज येते, ज्याला गोइटर म्हणतात.
18. प्रथिनांची कमतरता असल्यास लहान मुलांमध्ये कोणता आजार होतो?
अक्वाशिओरकर
बमधुमेह
कदमा
डक्षयरोग
योग्य उत्तर: अ) क्वाशिओरकर

स्पष्टीकरण: प्रथिनांच्या तीव्र कमतरतेमुळे लहान मुलांमध्ये क्वाशिओरकर हा आजार होतो.
19. कोणत्या जीवनसत्त्वाला 'सनशाईन व्हिटॅमिन' म्हणतात?
अअ
बब
कक
डड
योग्य उत्तर: ड) ड

स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'ड' सूर्याच्या प्रकाशातून मिळत असल्याने त्याला सनशाईन व्हिटॅमिन म्हणतात.
20. ऊर्जेचे सर्वात जास्त प्रमाण कशात असते?
अकर्बोदके
बप्रथिने
कमेद (Fats)
डजीवनसत्त्वे
योग्य उत्तर: क) मेद (Fats)

स्पष्टीकरण: मेद (Fats) मधून कर्बोदकांच्या तुलनेत दुप्पट ऊर्जा मिळते.