मानवी पोषण आणि पोषक घटक | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
मानवी पोषण आणि पोषक घटक
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
सजीव प्राण्यांना जगण्यासाठी, वाढीसाठी आणि ऊर्जेसाठी अन्नाची गरज असते. अन्नातील विविध घटकांपासून शरीराला मिळणाऱ्या पोषणमूल्यांचा अभ्यास म्हणजे पोषण होय. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने कार्बोहायड्रेट्स, प्रथिने, मेद, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे हे घटक अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ज्या आहारात शरीराच्या गरजेनुसार सर्व पोषक घटक योग्य प्रमाणात असतात, त्याला संतुलित आहार म्हणतात.
शरीरात अन्नाचे ऊर्जेत रूपांतर करण्याच्या रासायनिक प्रक्रियेला चयापचय म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
- कर्बोदके शरीराला त्वरित ऊर्जा देतात.
- प्रथिने पेशींच्या दुरुस्तीसाठी आणि वाढीसाठी आवश्यक असतात.
- मेद हे शरीरातील ऊर्जेचे साठवणूक करणारे घटक आहेत.
- जीवनसत्त्वे शरीराचे रोगांपासून संरक्षण करतात.
- पाणी हे शरीरातील तापमानाचे नियंत्रण आणि उत्सर्जनासाठी महत्त्वाचे आहे.
महत्त्वाची तथ्ये
- १ ग्रॅम कर्बोदकांपासून ४ किलोकॅलरी ऊर्जा मिळते.
- जीवनसत्त्व 'क' हे उष्णतेने लवकर नष्ट होते.
- लोह (Iron) रक्तातील हिमोग्लोबिनसाठी आवश्यक असते.
- व्हिटॅमिन डी सूर्याच्या प्रकाशातून मिळते.
उदाहरणे
ऊर्जा देणारे पदार्थ
भात, गहू, ज्वारी यांसारख्या धान्यांतून कर्बोदके मिळतात.
प्रथिनेयुक्त पदार्थ
कडधान्ये, अंडी, दूध आणि मांस हे प्रथिनांचे उत्तम स्रोत आहेत.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: प्रथिने शरीराच्या पेशींच्या बांधणीसाठी आणि दुरुस्तीसाठी आवश्यक असतात.
स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'अ' च्या अभावामुळे रातांधळेपणा होतो.
स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'क' च्या अभावामुळे स्कर्वी होतो.
स्पष्टीकरण: लोह (Iron) हे हिमोग्लोबिनच्या निर्मितीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
स्पष्टीकरण: कर्बोदके शरीराला त्वरित ऊर्जा पुरवतात.
स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'ड' कॅल्शियम शोषण्यास मदत करते, ज्यामुळे हाडे मजबूत होतात.
स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व ब१ (थायमिन) च्या अभावामुळे बेरी-बेरी होतो.
स्पष्टीकरण: मानवी शरीरात साधारणपणे ६० ते ७० टक्के पाणी असते.
स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्वे आणि खनिजे शरीराचे रोगांपासून संरक्षण करतात.
स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व ब३ (नियासिन) च्या अभावामुळे पेलाग्रा होतो.
स्पष्टीकरण: दुधामध्ये जीवनसत्त्व 'क' नसते.
स्पष्टीकरण: सोडियम मज्जासंस्थेच्या कार्यासाठी आणि रक्ताच्या दाबासाठी महत्त्वाचे आहे.
स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'ई' ला वंध्यत्वविरोधी जीवनसत्त्व म्हणतात.
स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'के' रक्त गोठण्याच्या प्रक्रियेत मदत करते.
स्पष्टीकरण: ग्लुकोज हे कर्बोदकांचे सर्वात साधे आणि ऊर्जेसाठी वापरले जाणारे स्वरूप आहे.
स्पष्टीकरण: कॅल्शियमच्या कमतरतेमुळे हाडे ठिसूळ होतात, ज्याला ऑस्टिओपोरोसिस म्हणतात.
स्पष्टीकरण: आयोडिनच्या कमतरतेमुळे थायरॉईड ग्रंथीला सूज येते, ज्याला गोइटर म्हणतात.
स्पष्टीकरण: प्रथिनांच्या तीव्र कमतरतेमुळे लहान मुलांमध्ये क्वाशिओरकर हा आजार होतो.
स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'ड' सूर्याच्या प्रकाशातून मिळत असल्याने त्याला सनशाईन व्हिटॅमिन म्हणतात.
स्पष्टीकरण: मेद (Fats) मधून कर्बोदकांच्या तुलनेत दुप्पट ऊर्जा मिळते.