MahaExam अभ्यास नोट्स

आरोग्य व मानवी रोग: एक सर्वसमावेशक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

आरोग्य व मानवी रोग: एक सर्वसमावेशक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

आरोग्य म्हणजे केवळ आजाराचा अभाव नव्हे, तर शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिकदृष्ट्या पूर्णपणे सुस्थितीत असणे होय. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने मानवी रोग, त्यांचे प्रकार आणि प्रतिबंधात्मक उपाय यांचा अभ्यास करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

मानवी शरीरात होणारे बदल जेव्हा सामान्य कार्यामध्ये अडथळा निर्माण करतात, तेव्हा त्याला 'रोग' (Disease) म्हणतात. रोगांचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात: १. संसर्गजन्य रोग (जे एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरतात) आणि २. असंसर्गजन्य रोग (जे जीवनशैली किंवा अनुवांशिकतेमुळे होतात). रोगांचा प्रसार जीवाणू, विषाणू, कवक किंवा परजीवींद्वारे होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

संसर्गजन्य रोग

दूषित हवा, पाणी, अन्न किंवा कीटकांद्वारे एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरणारे रोग.

प्रतिबंधक लस

विशिष्ट रोगाविरुद्ध शरीरात रोगप्रतिकारशक्ती निर्माण करण्यासाठी टोचले जाणारे औषध.

अन्नजन्य रोग

दूषित अन्न किंवा पाणी सेवन केल्यामुळे होणारे आजार.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जीवाणूजन्य रोग: क्षयरोग, कॉलरा, टायफॉइड.
  • विषाणूजन्य रोग: पोलिओ, गोवर, डेंग्यू, एड्स.
  • कवकजन्य रोग: नायटा, खरुज.
  • जीवनसत्त्वांच्या अभावामुळे होणारे रोग: रातांधळेपणा, बेरीबेरी, स्कर्व्ही.
  • डासांमुळे पसरणारे रोग: मलेरिया (अ‍ॅनोफिलीस), डेंग्यू (एडिस इजिप्ती).

महत्त्वाची तथ्ये

  • जागतिक आरोग्य दिन ७ एप्रिल रोजी साजरा केला जातो.
  • क्षयरोग (TB) हा 'मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलोसिस' या जीवाणूमुळे होतो.
  • इन्सुलिनच्या कमतरतेमुळे मधुमेह (Diabetes) होतो.
  • रक्तातील हिमोग्लोबिन कमी झाल्यास ॲनिमिया होतो.
  • पोलिओ हा विषाणूजन्य रोग मज्जासंस्थेवर परिणाम करतो.

उदाहरणे

पाण्याद्वारे पसरणारे रोग

कॉलरा आणि टायफॉइड हे दूषित पाणी पिल्यामुळे होतात, म्हणून पाणी उकळून पिणे हा उत्तम उपाय आहे.

डासांपासून बचाव

डेंग्यू आणि चिकुनगुनिया टाळण्यासाठी पाणी साचू न देणे आणि मच्छरदाणीचा वापर करणे आवश्यक आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

रोगाचे नाव आणि तो कशामुळे होतो (जीवाणू/विषाणू) हे तक्त्याद्वारे लक्षात ठेवा.
लसीकरणाचे वेळापत्रक आणि महत्त्वाच्या लसींची नावे पाठ करा.
विज्ञानातील 'जीवनसत्त्वे आणि त्यांचे अभावजन्य रोग' यावर नेहमी प्रश्न विचारले जातात.
चालू घडामोडींमधील आरोग्यविषयक योजनांकडे लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

मलेरिया आणि डेंग्यू एकाच डासामुळे होतात असे समजणे (हे चुकीचे आहे).
विषाणूजन्य आणि जीवाणूजन्य रोगांमधील फरक न समजणे.
लसीकरणाच्या नावांमध्ये गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. क्षयरोग (TB) हा कोणत्या प्रकारचा रोग आहे?
अविषाणूजन्य
बजीवाणूजन्य
ककवकजन्य
डअनुवांशिक
योग्य उत्तर: ब) जीवाणूजन्य

स्पष्टीकरण: क्षयरोग हा मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलोसिस या जीवाणूमुळे होतो.
2. डेंग्यू हा आजार कोणत्या डासामुळे पसरतो?
अअ‍ॅनोफिलीस
बएडिस इजिप्ती
कक्युलेक्स
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) एडिस इजिप्ती

स्पष्टीकरण: डेंग्यूचा प्रसार एडिस इजिप्ती डासामुळे होतो.
3. कोणत्या जीवनसत्त्वाच्या अभावामुळे रातांधळेपणा होतो?
अजीवनसत्त्व ब
बजीवनसत्त्व क
कजीवनसत्त्व अ
डजीवनसत्त्व ड
योग्य उत्तर: क) जीवनसत्त्व अ

स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'अ' च्या कमतरतेमुळे रातांधळेपणा होतो.
4. इन्सुलिनच्या कमतरतेमुळे कोणता आजार होतो?
अकर्करोग
बमधुमेह
कक्षयरोग
डमलेरिया
योग्य उत्तर: ब) मधुमेह

स्पष्टीकरण: इन्सुलिनच्या कमतरतेमुळे रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढते, ज्याला मधुमेह म्हणतात.
5. जागतिक आरोग्य दिन कधी साजरा केला जातो?
अ७ एप्रिल
ब१ डिसेंबर
क५ जून
ड१५ ऑगस्ट
योग्य उत्तर: अ) ७ एप्रिल

स्पष्टीकरण: जागतिक आरोग्य दिन दरवर्षी ७ एप्रिल रोजी साजरा केला जातो.
6. पोलिओ हा रोग कशामुळे होतो?
अजीवाणू
बविषाणू
ककवक
डप्रोटोझोआ
योग्य उत्तर: ब) विषाणू

स्पष्टीकरण: पोलिओ हा विषाणूजन्य (Viral) रोग आहे.
7. स्कर्व्ही हा आजार कोणत्या जीवनसत्त्वाच्या अभावामुळे होतो?
अजीवनसत्त्व अ
बजीवनसत्त्व ब
कजीवनसत्त्व क
डजीवनसत्त्व ई
योग्य उत्तर: क) जीवनसत्त्व क

स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'क' च्या कमतरतेमुळे स्कर्व्ही होतो.
8. मलेरियाचा प्रसार कोणत्या डासामुळे होतो?
अअ‍ॅनोफिलीस
बएडिस
कक्युलेक्स
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) अ‍ॅनोफिलीस

स्पष्टीकरण: मादी अ‍ॅनोफिलीस डासामुळे मलेरियाचा प्रसार होतो.
9. एड्स (AIDS) चा प्रसार कशामुळे होत नाही?
अरक्त संक्रमण
बअसुरक्षित लैंगिक संबंध
कहस्तंदोलन करणे
डदूषित सुयांचा वापर
योग्य उत्तर: क) हस्तंदोलन करणे

स्पष्टीकरण: एड्स हा स्पर्श किंवा हस्तंदोलनाने पसरत नाही.
10. रक्तातील हिमोग्लोबिन कमी झाल्यामुळे कोणता आजार होतो?
अमधुमेह
बॲनिमिया
ककर्करोग
डकॉलरा
योग्य उत्तर: ब) ॲनिमिया

स्पष्टीकरण: हिमोग्लोबिनच्या कमतरतेमुळे ॲनिमिया (पांडुरोग) होतो.
11. कोणता रोग दूषित पाण्यामुळे पसरतो?
अकॉलरा
बमलेरिया
कएड्स
डक्षयरोग
योग्य उत्तर: अ) कॉलरा

स्पष्टीकरण: कॉलरा हा जलजन्य आजार आहे.
12. बीसीजी (BCG) लस कोणत्या रोगासाठी दिली जाते?
अपोलिओ
बक्षयरोग
कगोवर
डटायफॉइड
योग्य उत्तर: ब) क्षयरोग

स्पष्टीकरण: क्षयरोगापासून बचावासाठी बीसीजी लस दिली जाते.
13. मानवी शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी कोणती?
अयकृत
बस्वादुपिंड
कथायरॉईड
डपिट्युटरी
योग्य उत्तर: अ) यकृत

स्पष्टीकरण: यकृत (Liver) ही मानवी शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी आहे.
14. बेरीबेरी हा आजार कोणत्या जीवनसत्त्वाच्या अभावामुळे होतो?
अजीवनसत्त्व ब१
बजीवनसत्त्व क
कजीवनसत्त्व ड
डजीवनसत्त्व अ
योग्य उत्तर: अ) जीवनसत्त्व ब१

स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व ब१ (थायमिन) च्या कमतरतेमुळे बेरीबेरी होतो.
15. रक्तदाब मोजण्यासाठी कोणते उपकरण वापरतात?
अथर्मामीटर
बस्फिग्मोमॅनोमीटर
कस्टेथोस्कोप
डग्लुकोमीटर
योग्य उत्तर: ब) स्फिग्मोमॅनोमीटर

स्पष्टीकरण: रक्तदाब मोजण्यासाठी स्फिग्मोमॅनोमीटर वापरतात.
16. कोणता आजार अनुवांशिक आहे?
अक्षयरोग
बहिमोफिलिया
कमलेरिया
डकॉलरा
योग्य उत्तर: ब) हिमोफिलिया

स्पष्टीकरण: हिमोफिलिया हा एक अनुवांशिक आजार आहे.
17. मानवी शरीरात एकूण किती हाडे असतात?
अ२००
ब२०६
क२१०
ड२१५
योग्य उत्तर: ब) २०६

स्पष्टीकरण: प्रौढ मानवी शरीरात एकूण २०६ हाडे असतात.
18. कोणत्या अवयवावर हिपॅटायटीसचा परिणाम होतो?
अफुफ्फुस
बहृदय
कयकृत
डवृक्क
योग्य उत्तर: क) यकृत

स्पष्टीकरण: हिपॅटायटीस हा यकृताचा (Liver) आजार आहे.
19. रक्त गोठण्यासाठी कोणते जीवनसत्त्व आवश्यक असते?
अजीवनसत्त्व अ
बजीवनसत्त्व क
कजीवनसत्त्व के
डजीवनसत्त्व ई
योग्य उत्तर: क) जीवनसत्त्व के

स्पष्टीकरण: रक्त गोठण्याच्या प्रक्रियेत जीवनसत्त्व 'के' महत्त्वाची भूमिका बजावते.
20. मानवी शरीराचे सामान्य तापमान किती असते?
अ३५°C
ब३७°C
क३९°C
ड४०°C
योग्य उत्तर: ब) ३७°C

स्पष्टीकरण: मानवी शरीराचे सामान्य तापमान ३७°C (९८.६°F) असते.