MahaExam अभ्यास नोट्स

दैनंदिन जीवनातील विज्ञान: एक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

दैनंदिन जीवनातील विज्ञान: एक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

आपल्या सभोवतालच्या जगात घडणाऱ्या अनेक घटनांमागे विज्ञानाचे नियम असतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने दैनंदिन जीवनातील विज्ञानाचे ज्ञान असणे अत्यंत आवश्यक आहे.

सविस्तर माहिती

दैनंदिन जीवनातील विज्ञान म्हणजे आपण रोजच्या वापरात येणाऱ्या वस्तू, अन्न, आरोग्य आणि नैसर्गिक घटनांमधील वैज्ञानिक तत्त्वे. यामध्ये भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्राचा मेळ असतो. स्वयंपाकघरातील रसायने, विजेची उपकरणे, मानवी शरीर आणि पर्यावरणातील बदल यांचा यात समावेश होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

आम्ल (Acid)

ज्या पदार्थांची चव आंबट असते आणि जे निळ्या लिटमसचा रंग लाल करतात.

आम्लारी (Base)

ज्या पदार्थांची चव तुरट असते आणि जे लाल लिटमसचा रंग निळा करतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • स्वयंपाकाच्या गॅसमध्ये (LPG) गळती ओळखण्यासाठी 'इथिल मर्कॅप्टन' हे रसायन मिसळले जाते.
  • मानवी शरीराचे सामान्य तापमान ३७ अंश सेल्सिअस असते.
  • पाण्याचे शुद्धीकरण करण्यासाठी क्लोरीनचा वापर केला जातो.
  • हवेमध्ये नायट्रोजनचे प्रमाण सर्वाधिक (सुमारे ७८%) असते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • लिंबूमध्ये सायट्रिक ॲसिड असते.
  • हडडांच्या मजबुतीसाठी कॅल्शियम आणि फॉस्फरस आवश्यक असतात.
  • विद्युत बल्बमध्ये टंगस्टन धातूचा वापर केला जातो.
  • रक्ताचा गट शोधण्याचे श्रेय कार्ल लँडस्टाइनर यांना जाते.

उदाहरणे

दूध दह्यात रूपांतरित होणे

हे लॅक्टोबॅसिलस जीवाणूंमुळे होणारे रासायनिक बदल आहे.

आरशातील प्रतिबिंब

हे प्रकाशाच्या परावर्तनाचे (Reflection) उदाहरण आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

दैनंदिन वापरातील रसायनांची नावे आणि त्यांचे उपयोग पाठ करा.
विज्ञानातील शोध आणि संशोधक यांच्या जोड्या लक्षात ठेवा.
मानवी शरीरातील अवयव आणि त्यांचे कार्य यावर लक्ष केंद्रित करा.

⚠️ सामान्य चुका

आम्ल आणि आम्लारी यांच्यातील लिटमस चाचणीत गोंधळ करणे.
भौतिक आणि रासायनिक बदलांमधील फरक न समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. LPG गॅसची गळती ओळखण्यासाठी त्यात कोणते रसायन मिसळतात?
अमिथेन
बइथिल मर्कॅप्टन
कप्रोपेन
डब्युटेन
योग्य उत्तर: ब) इथिल मर्कॅप्टन

स्पष्टीकरण: इथिल मर्कॅप्टनच्या तीव्र वासामुळे गॅस गळती सहज ओळखता येते.
2. लिंबूमध्ये कोणते आम्ल असते?
अलॅक्टिक ॲसिड
बसायट्रिक ॲसिड
कॲसिटिक ॲसिड
डटार्टारिक ॲसिड
योग्य उत्तर: ब) सायट्रिक ॲसिड

स्पष्टीकरण: लिंबूवर्गीय फळांमध्ये सायट्रिक ॲसिड असते.
3. मानवी शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी कोणती?
अजठर
बयकृत
कस्वादुपिंड
डफुफ्फुस
योग्य उत्तर: ब) यकृत

स्पष्टीकरण: यकृत (Liver) ही मानवी शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी आहे.
4. विद्युत बल्बमध्ये कोणत्या धातूची तार वापरतात?
अतांबे
बॲल्युमिनियम
कटंगस्टन
डलोखंड
योग्य उत्तर: क) टंगस्टन

स्पष्टीकरण: टंगस्टनचा द्रवणांक उच्च असल्याने बल्बमध्ये वापरतात.
5. हवेमध्ये नायट्रोजनचे प्रमाण किती टक्के असते?
अ२१%
ब७८%
क०.०३%
ड१%
योग्य उत्तर: ब) ७८%

स्पष्टीकरण: वातावरणात नायट्रोजनचे प्रमाण ७८% आहे.
6. पाण्याचे रेणुसूत्र काय आहे?
अCO2
बH2O
कNaCl
डO2
योग्य उत्तर: ब) H2O

स्पष्टीकरण: पाणी हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनच्या संयोगातून बनते (H2O).
7. रक्तातील हिमोग्लोबिनमध्ये कोणता घटक असतो?
अमॅग्नेशियम
बलोह
ककॅल्शियम
डपोटॅशियम
योग्य उत्तर: ब) लोह

स्पष्टीकरण: हिमोग्लोबिनमध्ये लोह (Iron) हा मुख्य घटक असतो.
8. ध्वनीचा वेग सर्वाधिक कशात असतो?
अहवा
बपाणी
कपोलाद
डनिर्वात पोकळी
योग्य उत्तर: क) पोलाद

स्पष्टीकरण: घन पदार्थांमध्ये ध्वनीचा वेग सर्वाधिक असतो.
9. सूर्यप्रकाश पृथ्वीवर पोहोचण्यासाठी किती वेळ लागतो?
अ८ मिनिटे
ब५ मिनिटे
क१० मिनिटे
ड१२ मिनिटे
योग्य उत्तर: अ) ८ मिनिटे

स्पष्टीकरण: सूर्यप्रकाश पृथ्वीवर येण्यास सुमारे ८ मिनिटे २० सेकंद लागतात.
10. कोणत्या जीवनसत्वाच्या अभावामुळे रातांधळेपणा होतो?
अजीवनसत्व ब
बजीवनसत्व क
कजीवनसत्व अ
डजीवनसत्व ड
योग्य उत्तर: क) जीवनसत्व अ

स्पष्टीकरण: जीवनसत्व 'अ' च्या अभावामुळे रातांधळेपणा होतो.
11. शुद्ध पाण्याचा pH किती असतो?
अ७
ब५
क९
ड०
योग्य उत्तर: अ) ७

स्पष्टीकरण: शुद्ध पाणी उदासीन असते, त्याचा pH ७ असतो.
12. बर्फाचे पाण्यात रूपांतर होणे हा कोणता बदल आहे?
अरासायनिक बदल
बभौतिक बदल
कजैविक बदल
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) भौतिक बदल

स्पष्टीकरण: ही अवस्थांतर प्रक्रिया आहे, म्हणून हा भौतिक बदल आहे.
13. मानवी शरीरातील हाडांची एकूण संख्या किती आहे?
अ२००
ब२०६
क२१०
ड२१५
योग्य उत्तर: ब) २०६

स्पष्टीकरण: प्रौढ मानवी शरीरात २०६ हाडे असतात.
14. कोणता वायू प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेत वापरला जातो?
अऑक्सिजन
बनायट्रोजन
ककार्बन डायऑक्साइड
डहायड्रोजन
योग्य उत्तर: क) कार्बन डायऑक्साइड

स्पष्टीकरण: वनस्पती अन्नासाठी कार्बन डायऑक्साइड वापरतात.
15. क्ष-किरणांचा (X-rays) शोध कोणी लावला?
अन्यूटन
बरॉन्टजेन
कआइन्स्टाईन
डएडिसन
योग्य उत्तर: ब) रॉन्टजेन

स्पष्टीकरण: विल्यम रॉन्टजेन यांनी क्ष-किरणांचा शोध लावला.
16. दुधाचे दही होणे हे कशाचे उदाहरण आहे?
अभौतिक बदल
बरासायनिक बदल
कन्युक्लिअर बदल
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) रासायनिक बदल

स्पष्टीकरण: हे कायमस्वरूपी रासायनिक बदल आहे.
17. मानवी रक्ताचा pH साधारणपणे किती असतो?
अ६.४
ब७.४
क८.४
ड५.४
योग्य उत्तर: ब) ७.४

स्पष्टीकरण: मानवी रक्त किंचित आम्लारीधर्मी असून त्याचा pH ७.४ असतो.
18. कोणत्या धातूला 'चाकूने' सहज कापता येते?
अलोखंड
बसोडियम
कतांबे
डॲल्युमिनियम
योग्य उत्तर: ब) सोडियम

स्पष्टीकरण: सोडियम हा मऊ धातू असल्याने चाकूने कापता येतो.
19. विद्युत प्रवाहाचे एकक काय आहे?
अव्होल्ट
बअँपिअर
कओहम
डवॅट
योग्य उत्तर: ब) अँपिअर

स्पष्टीकरण: विद्युत प्रवाह अँपिअरमध्ये मोजतात.
20. पावसाचे थेंब गोल का असतात?
अपृष्ठभागावरील ताणामुळे
बहवेच्या दाबामुळे
कगुरुत्वाकर्षणामुळे
डतापमानामुळे
योग्य उत्तर: अ) पृष्ठभागावरील ताणामुळे

स्पष्टीकरण: पृष्ठभागावरील ताणामुळे (Surface Tension) थेंब गोल होतात.