जीवशास्त्र: मूलभूत संकल्पना आणि मानवी शरीर संस्था | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
जीवशास्त्र: मूलभूत संकल्पना आणि मानवी शरीर संस्था
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
जीवशास्त्र ही विज्ञानाची अशी शाखा आहे ज्यामध्ये सजीव, त्यांची रचना, कार्य, वाढ आणि उत्क्रांती यांचा अभ्यास केला जातो. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने मानवी शरीर संस्था आणि पेशीविज्ञान हे घटक अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
सजीवांच्या शरीराचा सर्वात लहान रचनात्मक आणि कार्यात्मक घटक.
सजीवांच्या शरीरात होणाऱ्या सर्व रासायनिक अभिक्रियांचा समूह.
शरीराची झीज भरून काढण्यासाठी आणि वाढीसाठी आवश्यक असलेली पोषक द्रव्ये.
महत्त्वाचे मुद्दे
- रॉबर्ट हुक यांनी १६६५ मध्ये पेशीचा शोध लावला.
- मानवी शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी यकृत (Liver) आहे.
- रक्तातील हिमोग्लोबिनमुळे रक्ताचा रंग लाल असतो.
- मानवी शरीरात एकूण २०६ हाडे असतात.
- जीवनसत्त्वे शरीराच्या रोगप्रतिकारशक्तीसाठी आवश्यक असतात.
महत्त्वाची तथ्ये
- मानवी शरीरातील सर्वात लांब हाड 'फीमर' (मांडीचे हाड) आहे.
- इन्सुलिनच्या कमतरतेमुळे मधुमेह (Diabetes) होतो.
- वनस्पती प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेद्वारे स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करतात.
- मानवी मेंदूचे वजन साधारणपणे १३०० ते १४०० ग्रॅम असते.
- रक्त गोठण्यासाठी जीवनसत्त्व 'के' (Vitamin K) आवश्यक असते.
उदाहरणे
पचन संस्था
तोंडातून अन्नाचे पचन सुरू होते आणि लहान आतड्यात अन्नातील पोषक घटकांचे शोषण होते.
रक्ताभिसरण संस्था
हृदय हे शरीराचे पंपिंग स्टेशन म्हणून कार्य करते, जे संपूर्ण शरीरात रक्त पोहोचवते.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: रॉबर्ट हुक यांनी १६६५ मध्ये बुचाच्या झाडाच्या सालीमध्ये पेशीचा शोध लावला.
स्पष्टीकरण: यकृत (Liver) ही मानवी शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी आहे.
स्पष्टीकरण: रक्तातील हिमोग्लोबिन या रंगद्रव्यामुळे रक्ताचा रंग लाल असतो.
स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'सी' च्या अभावामुळे स्कर्व्ही हा आजार होतो.
स्पष्टीकरण: प्रौढ मानवी शरीरात एकूण २०६ हाडे असतात.
स्पष्टीकरण: प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेत वनस्पती कार्बन डायऑक्साइड घेतात आणि ऑक्सिजन बाहेर सोडतात.
स्पष्टीकरण: इन्सुलिन हे स्वादुपिंडातून (Pancreas) स्त्रवते.
स्पष्टीकरण: फीमर (मांडीचे हाड) हे मानवी शरीरातील सर्वात लांब हाड आहे.
स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व 'के' रक्त गोठण्याच्या प्रक्रियेत मदत करते.
स्पष्टीकरण: मानवी मेंदूचे वजन साधारणपणे १३०० ते १४०० ग्रॅम असते.
स्पष्टीकरण: श्वेत रक्तपेशी शरीराचे रोगांपासून संरक्षण करतात, म्हणून त्यांना शरीराचे सैनिक म्हणतात.
स्पष्टीकरण: नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि पोटॅशियम (NPK) हे वनस्पतींच्या वाढीसाठी आवश्यक मुख्य घटक आहेत.
स्पष्टीकरण: मूत्रपिंड (Kidneys) रक्तातील टाकाऊ पदार्थ गाळून रक्ताचे शुद्धीकरण करतात.
स्पष्टीकरण: सूर्यप्रकाशापासून जीवनसत्त्व 'ड' मिळते, म्हणून त्याला सनशाईन व्हिटॅमिन म्हणतात.
स्पष्टीकरण: स्टेपिस (Stapes) हे कानातील हाड मानवी शरीरातील सर्वात लहान हाड आहे.
स्पष्टीकरण: मायटोकॉन्ड्रिया (तंतुकणिका) मध्ये ऊर्जा तयार होत असल्याने त्यांना पेशीचे ऊर्जा केंद्र म्हणतात.
स्पष्टीकरण: मानवी शरीरात साधारणपणे ६० ते ७० टक्के पाणी असते.
स्पष्टीकरण: O रक्तगटाच्या व्यक्ती कोणालाही रक्त देऊ शकतात, म्हणून त्यांना युनिव्हर्सल डोनर म्हणतात.
स्पष्टीकरण: चेतापेशी (Neuron) ही मानवी शरीरातील सर्वात लांब आणि मोठी पेशी आहे.
स्पष्टीकरण: क्षयरोग हा 'मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलोसिस' या जीवाणूमुळे होतो.