MahaExam अभ्यास नोट्स

राज्याची मार्गदर्शक तत्त्वे (Directive Principles of State Policy - DPSP) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

राज्याची मार्गदर्शक तत्त्वे (Directive Principles of State Policy - DPSP)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय संविधानाच्या भाग ४ मध्ये कलम ३६ ते ५१ पर्यंत राज्याच्या मार्गदर्शक तत्त्वांचा समावेश करण्यात आला आहे. ही तत्त्वे लोककल्याणकारी राज्याची संकल्पना स्पष्ट करतात.

सविस्तर माहिती

मार्गदर्शक तत्त्वे ही आयरिश संविधानाकडून घेण्यात आली आहेत. ही तत्त्वे न्यायप्रविष्ट (Justiciable) नाहीत, म्हणजेच त्यांच्या अंमलबजावणीसाठी न्यायालयात जाता येत नाही. मात्र, देशाच्या प्रशासनात ही तत्त्वे मूलभूत आहेत आणि कायदा करताना राज्याने ती विचारात घेणे बंधनकारक आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

न्यायप्रविष्ट नसलेली तत्त्वे

ज्या तत्त्वांच्या उल्लंघनाबद्दल न्यायालयात दाद मागता येत नाही.

लोककल्याणकारी राज्य

असे राज्य जे नागरिकांच्या सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय कल्याणासाठी प्रयत्नशील असते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • ही तत्त्वे आयरिश संविधानाकडून प्रेरित आहेत.
  • कलम ३६ ते ५१ पर्यंत यांचा विस्तार आहे.
  • ही तत्त्वे सामाजिक आणि आर्थिक लोकशाही प्रस्थापित करतात.
  • ही तत्त्वे राज्याला धोरणे आखताना दिशादर्शक ठरतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी या तत्त्वांना 'संविधानाचे नाविन्यपूर्ण वैशिष्ट्य' (Novel Features) म्हटले आहे.
  • के. टी. शहा यांनी या तत्त्वांना 'बँकेच्या सोयीनुसार देय असलेला धनादेश' असे म्हटले आहे.
  • कलम ५० नुसार न्यायपालिका आणि कार्यपालिका यांचे विलगीकरण करण्यात आले आहे.

उदाहरणे

समान नागरी कायदा

कलम ४४ नुसार संपूर्ण भारतात समान नागरी कायदा लागू करण्याचा प्रयत्न करणे.

ग्रामपंचायतींचे संघटन

कलम ४० नुसार ग्रामपंचायतींना स्वायत्तता देणे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

कलम ४० (ग्रामपंचायत), ४४ (समान नागरी कायदा) आणि ५० (न्यायपालिका विलगीकरण) हे परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
मार्गदर्शक तत्त्वे आणि मूलभूत अधिकार यातील फरक समजून घ्या.
ही तत्त्वे 'न्यायप्रविष्ट नाहीत' हे वाक्य लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

मार्गदर्शक तत्त्वे ही मूलभूत अधिकारांसारखीच बंधनकारक आहेत असे समजणे चुकीचे आहे.
ही तत्त्वे अमेरिकन संविधानाकडून घेतली आहेत असे समजणे चुकीचे आहे (ती आयरिश आहेत).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय संविधानातील मार्गदर्शक तत्त्वे कोणत्या देशाकडून घेण्यात आली आहेत?
अअमेरिका
बआयर्लंड
ककॅनडा
डब्रिटन
योग्य उत्तर: ब) आयर्लंड

स्पष्टीकरण: मार्गदर्शक तत्त्वे आयरिश संविधानाकडून घेण्यात आली आहेत.
2. भारतीय संविधानाच्या कोणत्या भागात मार्गदर्शक तत्त्वांचा समावेश आहे?
अभाग ३
बभाग ४
कभाग ४ अ
डभाग ५
योग्य उत्तर: ब) भाग ४

स्पष्टीकरण: भाग ४ मध्ये कलम ३६ ते ५१ पर्यंत मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत.
3. ग्रामपंचायतींच्या संघटनेशी संबंधित कलम कोणते आहे?
अकलम ३८
बकलम ४०
ककलम ४२
डकलम ४४
योग्य उत्तर: ब) कलम ४०

स्पष्टीकरण: कलम ४० मध्ये ग्रामपंचायतींच्या संघटनेची तरतूद आहे.
4. समान नागरी कायद्याशी संबंधित कलम कोणते आहे?
अकलम ४२
बकलम ४३
ककलम ४४
डकलम ४५
योग्य उत्तर: क) कलम ४४

स्पष्टीकरण: कलम ४४ मध्ये समान नागरी कायद्याची तरतूद आहे.
5. मार्गदर्शक तत्त्वांना 'संविधानाचे नाविन्यपूर्ण वैशिष्ट्य' कोणी म्हटले?
अजवाहरलाल नेहरू
बडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
कके. टी. शहा
डसरदार पटेल
योग्य उत्तर: ब) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

स्पष्टीकरण: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी या तत्त्वांना 'नाविन्यपूर्ण वैशिष्ट्य' म्हटले आहे.
6. न्यायपालिका आणि कार्यपालिका यांचे विलगीकरण कोणत्या कलमात दिले आहे?
अकलम ४८
बकलम ४९
ककलम ५०
डकलम ५१
योग्य उत्तर: क) कलम ५०

स्पष्टीकरण: कलम ५० नुसार न्यायपालिका आणि कार्यपालिका यांचे विलगीकरण करण्यात आले आहे.
7. मार्गदर्शक तत्त्वे खालीलपैकी कशावर आधारित आहेत?
असामाजिक लोकशाही
बआर्थिक लोकशाही
कसामाजिक आणि आर्थिक लोकशाही
डकेवळ राजकीय लोकशाही
योग्य उत्तर: क) सामाजिक आणि आर्थिक लोकशाही

स्पष्टीकरण: ही तत्त्वे सामाजिक आणि आर्थिक लोकशाही प्रस्थापित करण्यासाठी आहेत.
8. खालीलपैकी कोणते विधान मार्गदर्शक तत्त्वांबद्दल सत्य आहे?
अती न्यायप्रविष्ट आहेत
बती न्यायप्रविष्ट नाहीत
कती मूलभूत अधिकारांपेक्षा श्रेष्ठ आहेत
डती केवळ केंद्र सरकारला लागू आहेत
योग्य उत्तर: ब) ती न्यायप्रविष्ट नाहीत

स्पष्टीकरण: मार्गदर्शक तत्त्वे न्यायप्रविष्ट नाहीत.
9. कामगारांच्या सहभागाशी संबंधित कलम कोणते आहे?
अकलम ४३ अ
बकलम ४४
ककलम ४५
डकलम ४६
योग्य उत्तर: अ) कलम ४३ अ

स्पष्टीकरण: कलम ४३ अ मध्ये उद्योगांच्या व्यवस्थापनात कामगारांचा सहभाग आहे.
10. पर्यावरणाचे रक्षण आणि संवर्धन कोणत्या कलमात आहे?
अकलम ४७
बकलम ४८ अ
ककलम ४९
डकलम ५०
योग्य उत्तर: ब) कलम ४८ अ

स्पष्टीकरण: कलम ४८ अ मध्ये पर्यावरण रक्षण आणि संवर्धनाची तरतूद आहे.
11. आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षा कोणत्या कलमात आहे?
अकलम ४८
बकलम ४९
ककलम ५०
डकलम ५१
योग्य उत्तर: ड) कलम ५१

स्पष्टीकरण: कलम ५१ मध्ये आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षेचा उल्लेख आहे.
12. मोफत कायदेशीर मदत कोणत्या कलमात समाविष्ट आहे?
अकलम ३९ अ
बकलम ४०
ककलम ४१
डकलम ४२
योग्य उत्तर: अ) कलम ३९ अ

स्पष्टीकरण: कलम ३९ अ मध्ये गरिबांना मोफत कायदेशीर मदत देण्याची तरतूद आहे.
13. मार्गदर्शक तत्त्वांचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अराजकीय स्वातंत्र्य मिळवणे
बलोककल्याणकारी राज्य स्थापन करणे
कधार्मिक स्वातंत्र्य देणे
डकेवळ आर्थिक प्रगती करणे
योग्य उत्तर: ब) लोककल्याणकारी राज्य स्थापन करणे

स्पष्टीकरण: लोककल्याणकारी राज्याची स्थापना करणे हा मुख्य उद्देश आहे.
14. कोणत्या कलमात बालकांसाठी मोफत आणि सक्तीचे शिक्षण आहे?
अकलम ४३
बकलम ४४
ककलम ४५
डकलम ४६
योग्य उत्तर: क) कलम ४५

स्पष्टीकरण: कलम ४५ मध्ये बालकांच्या शिक्षणाची तरतूद आहे.
15. अनुसूचित जाती आणि जमातींच्या शैक्षणिक हितांचे रक्षण कोणत्या कलमात आहे?
अकलम ४४
बकलम ४५
ककलम ४६
डकलम ४७
योग्य उत्तर: क) कलम ४६

स्पष्टीकरण: कलम ४६ मध्ये दुर्बल घटकांच्या हितांचे रक्षण करण्याची तरतूद आहे.
16. व्यसनाधीनता रोखणे हे कोणत्या कलमाचे उद्दिष्ट आहे?
अकलम ४७
बकलम ४८
ककलम ४९
डकलम ५०
योग्य उत्तर: अ) कलम ४७

स्पष्टीकरण: कलम ४७ मध्ये लोकांचे पोषणमान आणि जीवनमान उंचावणे व व्यसनाधीनता रोखणे यांचा समावेश आहे.
17. कृषी आणि पशुसंवर्धनाचे आधुनिकीकरण कोणत्या कलमात आहे?
अकलम ४६
बकलम ४७
ककलम ४८
डकलम ४९
योग्य उत्तर: क) कलम ४८

स्पष्टीकरण: कलम ४८ मध्ये कृषी आणि पशुसंवर्धनाचे आधुनिकीकरण आहे.
18. राष्ट्रीय स्मारकांचे रक्षण कोणत्या कलमात आहे?
अकलम ४७
बकलम ४८
ककलम ४९
डकलम ५०
योग्य उत्तर: क) कलम ४९

स्पष्टीकरण: कलम ४९ मध्ये राष्ट्रीय स्मारके आणि ऐतिहासिक वास्तूंचे रक्षण करण्याची तरतूद आहे.
19. मार्गदर्शक तत्त्वांना 'बँकेच्या सोयीनुसार देय असलेला धनादेश' असे कोणी म्हटले?
अडॉ. आंबेडकर
बके. टी. शहा
कनेहरू
डगांधीजी
योग्य उत्तर: ब) के. टी. शहा

स्पष्टीकरण: के. टी. शहा यांनी हे विधान केले होते.
20. मार्गदर्शक तत्त्वांचा विस्तार कोठून कोठपर्यंत आहे?
अकलम १२ ते ३५
बकलम ३६ ते ५१
ककलम ५२ ते ६०
डकलम १ ते १०
योग्य उत्तर: ब) कलम ३६ ते ५१

स्पष्टीकरण: कलम ३६ ते ५१ पर्यंत मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत.