MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील क्रांतिकारक कार्य | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील क्रांतिकारक कार्य

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात मवाळ आणि जहाल विचारसरणीसोबतच सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग स्वीकारणाऱ्या क्रांतिकारकांचे योगदान अत्यंत मोलाचे आहे. परकीय सत्तेला केवळ विनंत्यांनी नमवता येणार नाही, तर सशस्त्र संघर्षाची गरज आहे, या विचारातून अनेक तरुण पुढे आले.

सविस्तर माहिती

क्रांतिकारक चळवळ ही प्रामुख्याने ब्रिटिश सत्तेच्या दडपशाहीला उत्तर म्हणून उभी राहिली. महाराष्ट्रात वासुदेव बळवंत फडके यांनी या चळवळीची मुहूर्तमेढ रोवली. त्यानंतर चाफेकर बंधू, सावरकर बंधू आणि पुढे भगतसिंग, चंद्रशेखर आझाद यांनी या चळवळीला राष्ट्रीय स्वरूप दिले. अभिनव भारत, अनुशीलन समिती यांसारख्या गुप्त संघटनांनी तरुणांना संघटित केले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सशस्त्र क्रांती

ब्रिटिश सत्तेला सशस्त्र बळाचा वापर करून देशाबाहेर काढण्याचा मार्ग.

गुप्त संघटना

ब्रिटिश पोलिसांच्या नजरेतून वाचण्यासाठी गुप्तपणे चालवल्या जाणाऱ्या क्रांतिकारी संस्था.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • वासुदेव बळवंत फडके यांना 'भारतीय सशस्त्र क्रांतीचे जनक' मानले जाते.
  • चाफेकर बंधूंनी पुण्यात रँड आणि आयर्स्ट या अधिकाऱ्यांचा वध केला.
  • विनायक दामोदर सावरकर यांनी 'अभिनव भारत' ही संघटना स्थापन केली.
  • काकोरी कट हा क्रांतिकारकांनी सरकारी खजिना लुटण्यासाठी केलेला प्रयत्न होता.
  • भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांना २३ मार्च १९३१ रोजी फाशी देण्यात आली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • वासुदेव बळवंत फडके यांचा मृत्यू एडनच्या तुरुंगात झाला.
  • मदनलाल धिंग्रा यांनी लंडनमध्ये कर्झन वायलीचा वध केला.
  • श्यामजी कृष्ण वर्मा यांनी लंडनमध्ये 'इंडिया हाऊस'ची स्थापना केली.
  • अनंत कान्हेरे यांनी नाशिकचा कलेक्टर जॅक्सन याचा वध केला.

उदाहरणे

रँड वध

पुण्यातील प्लेगच्या साथीच्या काळात रँड या अधिकाऱ्याने केलेल्या अत्याचाराचा बदला घेण्यासाठी चाफेकर बंधूंनी त्याचा वध केला.

काकोरी कट

हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशनच्या सदस्यांनी सरकारी खजिना लुटून शस्त्रास्त्रे खरेदी करण्याचा प्रयत्न केला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

क्रांतिकारकांची नावे आणि त्यांनी केलेल्या कारवाया (उदा. वध केलेले अधिकारी) यांच्या जोड्या लक्षात ठेवा.
संघटना आणि त्यांचे संस्थापक यांची यादी तयार करा.
महत्त्वाच्या क्रांतिकारकांचे जन्मस्थान आणि त्यांचे कार्यक्षेत्र यावर प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

क्रांतिकारकांच्या नावांमध्ये गोंधळ करणे (उदा. चाफेकर बंधू आणि सावरकर बंधू).
घटनाक्रम विसरणे (उदा. काकोरी कट आधी की चितगाव शस्त्रागार लूट).
संघटनांच्या स्थापनेची वर्षे चुकीची लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय सशस्त्र क्रांतीचे जनक कोणाला मानले जाते?
अवि. दा. सावरकर
बवासुदेव बळवंत फडके
कभगतसिंग
डचंद्रशेखर आझाद
योग्य उत्तर: ब) वासुदेव बळवंत फडके

स्पष्टीकरण: वासुदेव बळवंत फडके यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र उठाव केला, म्हणून त्यांना भारतीय सशस्त्र क्रांतीचे जनक मानले जाते.
2. पुण्यातील रँड या अधिकाऱ्याचा वध कोणी केला?
असावरकर बंधू
बचाफेकर बंधू
कभगतसिंग
डराजगुरू
योग्य उत्तर: ब) चाफेकर बंधू

स्पष्टीकरण: २२ जून १८९७ रोजी चाफेकर बंधूंनी रँडचा वध केला.
3. अभिनव भारत या संघटनेची स्थापना कोणी केली?
अवि. दा. सावरकर
बबॅ. सावरकर
कअ आणि ब दोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) अ आणि ब दोन्ही

स्पष्टीकरण: विनायक दामोदर सावरकर आणि त्यांचे बंधू गणेश सावरकर यांनी अभिनव भारतची स्थापना केली.
4. नाशिकचा कलेक्टर जॅक्सन याचा वध कोणी केला?
अअनंत कान्हेरे
बविनायक सावरकर
कमदनलाल धिंग्रा
डखुदीराम बोस
योग्य उत्तर: अ) अनंत कान्हेरे

स्पष्टीकरण: अनंत कान्हेरे यांनी २१ डिसेंबर १९०९ रोजी नाशिकच्या थिएटरमध्ये जॅक्सनचा वध केला.
5. लंडनमध्ये 'इंडिया हाऊस'ची स्थापना कोणी केली?
अलाला हरदयाळ
बश्यामजी कृष्ण वर्मा
कवि. दा. सावरकर
डभिकाजी कामा
योग्य उत्तर: ब) श्यामजी कृष्ण वर्मा

स्पष्टीकरण: श्यामजी कृष्ण वर्मा यांनी लंडनमध्ये भारतीय विद्यार्थ्यांसाठी इंडिया हाऊसची स्थापना केली.
6. काकोरी कट कोणत्या वर्षी घडला?
अ१९२२
ब१९२५
क१९२८
ड१९३०
योग्य उत्तर: ब) १९२५

स्पष्टीकरण: काकोरी कट ९ ऑगस्ट १९२५ रोजी घडला.
7. भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांना फाशी कधी देण्यात आली?
अ२३ मार्च १९३०
ब२३ मार्च १९३१
क२३ मार्च १९३२
ड२३ मार्च १९३३
योग्य उत्तर: ब) २३ मार्च १९३१

स्पष्टीकरण: २३ मार्च १९३१ रोजी लाहोर तुरुंगात या तिघांना फाशी देण्यात आली.
8. चितगाव शस्त्रागार लुटीचे नेतृत्व कोणी केले होते?
असूर्य सेन
बचंद्रशेखर आझाद
कभगतसिंग
डजतिन दास
योग्य उत्तर: अ) सूर्य सेन

स्पष्टीकरण: सूर्य सेन (मास्टरदा) यांनी चितगाव शस्त्रागार लुटीचे नेतृत्व केले.
9. मदनलाल धिंग्रा यांनी कोणाचा वध केला?
अरँड
बजॅक्सन
ककर्झन वायली
डसाँडर्स
योग्य उत्तर: क) कर्झन वायली

स्पष्टीकरण: मदनलाल धिंग्रा यांनी लंडनमध्ये कर्झन वायलीचा वध केला.
10. हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनची स्थापना कोणी केली?
अभगतसिंग
बचंद्रशेखर आझाद
कसुभाषचंद्र बोस
डराजगुरू
योग्य उत्तर: ब) चंद्रशेखर आझाद

स्पष्टीकरण: चंद्रशेखर आझाद यांनी १९२८ मध्ये दिल्ली येथे एच.एस.आर.ए. ची स्थापना केली.
11. क्रांतिकारकांचे मुखपत्र 'युगांतर' कोणाशी संबंधित होते?
अबारिंद्रकुमार घोष
बवि. दा. सावरकर
कभगतसिंग
डलाला लजपत राय
योग्य उत्तर: अ) बारिंद्रकुमार घोष

स्पष्टीकरण: युगांतर हे बंगाली क्रांतिकारी वृत्तपत्र होते, ज्याचे संपादक बारिंद्रकुमार घोष होते.
12. अलीपूर बॉम्ब खटल्यात कोणाला अटक झाली होती?
अअरविंद घोष
बभगतसिंग
कचंद्रशेखर आझाद
डसुखदेव
योग्य उत्तर: अ) अरविंद घोष

स्पष्टीकरण: अलीपूर बॉम्ब खटल्यात अरविंद घोष यांना अटक झाली होती, परंतु पुराव्याअभावी त्यांची सुटका झाली.
13. साँडर्सचा वध कोणी केला?
अभगतसिंग आणि राजगुरू
बचंद्रशेखर आझाद
कबटुकेश्वर दत्त
डयापैकी सर्व
योग्य उत्तर: अ) भगतसिंग आणि राजगुरू

स्पष्टीकरण: लाला लजपत राय यांच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी भगतसिंग आणि राजगुरू यांनी साँडर्सचा वध केला.
14. गदर पार्टीची स्थापना कोणी केली?
अलाला हरदयाळ
बसोहनसिंग भकना
कअ आणि ब दोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) अ आणि ब दोन्ही

स्पष्टीकरण: १९१३ मध्ये सॅन फ्रान्सिस्को येथे लाला हरदयाळ आणि सोहनसिंग भकना यांनी गदर पार्टी स्थापन केली.
15. कोणाच्या मृत्यूमुळे क्रांतिकारकांमध्ये मोठी खळबळ उडाली होती?
अलोकमान्य टिळक
बलाला लजपत राय
कगोपाळ कृष्ण गोखले
डफिरोजशाह मेहता
योग्य उत्तर: ब) लाला लजपत राय

स्पष्टीकरण: सायमन कमिशनच्या विरोधात लाठीचार्जमध्ये लाला लजपत राय यांचा मृत्यू झाला, ज्यामुळे क्रांतिकारकांनी प्रतिशोध घेण्याचे ठरवले.
16. क्रांतिकारी चळवळीचे मुख्य केंद्र 'अनुशीलन समिती' कोठे होती?
अमहाराष्ट्र
बबंगाल
कपंजाब
डमद्रास
योग्य उत्तर: ब) बंगाल

स्पष्टीकरण: अनुशीलन समिती ही बंगालमधील एक प्रमुख क्रांतिकारी संघटना होती.
17. कोणी 'क्रांतीची तलवार' म्हणून सावरकरांचा उल्लेख केला होता?
अभगतसिंग
बसुभाषचंद्र बोस
कमहात्मा गांधी
डलोकमान्य टिळक
योग्य उत्तर: ब) सुभाषचंद्र बोस

स्पष्टीकरण: सुभाषचंद्र बोस यांनी सावरकरांच्या क्रांतिकारी कार्याचा गौरव केला होता.
18. जतिन दास यांचा मृत्यू कशामुळे झाला?
अफाशी
बगोळीबार
कउपवास
डआजारपण
योग्य उत्तर: क) उपवास

स्पष्टीकरण: लाहोर तुरुंगात ६४ दिवसांच्या उपवासानंतर जतिन दास यांचा मृत्यू झाला.
19. कोणी 'बॉम्बची तत्त्वज्ञान' (Philosophy of the Bomb) हा लेख लिहिला?
अभगतसिंग
बभगवतीचरण बोहरा
कचंद्रशेखर आझाद
डराजगुरू
योग्य उत्तर: ब) भगवतीचरण बोहरा

स्पष्टीकरण: भगवतीचरण बोहरा यांनी 'फिलॉसॉफी ऑफ द बॉम्ब' हा लेख लिहिला होता.
20. क्रांतिकारकांचे 'मदर ऑफ इंडियन रिव्होल्यूशन' कोणाला म्हणतात?
असरोजिनी नायडू
बभिकाजी कामा
ककस्तुरबा गांधी
डअरुणा असफ अली
योग्य उत्तर: ब) भिकाजी कामा

स्पष्टीकरण: मॅडम भिकाजी कामा यांनी परदेशात भारताचा ध्वज फडकवला, म्हणून त्यांना 'मदर ऑफ इंडियन रिव्होल्यूशन' म्हणतात.