MahaExam अभ्यास नोट्स

भारत छोडो चळवळ (१९४२) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारत छोडो चळवळ (१९४२)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारत छोडो चळवळ ही भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक निर्णायक आणि शेवटची मोठी जनआंदोलन चळवळ होती. ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर या चळवळीचा ठराव मंजूर करण्यात आला.

सविस्तर माहिती

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिशांनी भारतीयांच्या सहमतीशिवाय भारताला युद्धात ओढले होते. क्रिप्स मिशनच्या अपयशानंतर महात्मा गांधींनी 'भारत छोडो'चा नारा दिला. ९ ऑगस्ट १९४२ च्या पहाटे काँग्रेसच्या प्रमुख नेत्यांना अटक करण्यात आली, ज्यामुळे ही चळवळ 'नेतृत्वहीन' झाली आणि जनतेने स्वतःहून या आंदोलनाची धुरा सांभाळली. महाराष्ट्रात या चळवळीचा मोठा प्रभाव होता, विशेषतः सातारा येथील प्रतिसरकार आणि चिमूर-आष्टी येथील उठाव उल्लेखनीय आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

भारत छोडो

ब्रिटिशांनी भारतावरचे आपले राज्य सोडून त्वरित निघून जावे, अशी मागणी करणारा नारा.

प्रतिसरकार

क्रांतिकारकांनी स्थापन केलेले समांतर शासन, जे ब्रिटिशांच्या प्रशासनाला आव्हान देत होते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईत काँग्रेसचे अधिवेशन झाले.
  • महात्मा गांधींनी 'करो या मरो' (Do or Die) हा मंत्र दिला.
  • ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी प्रमुख नेत्यांना अटक झाली.
  • अरुणा असफ अली यांनी गवालिया टँकवर तिरंगा फडकवला.
  • उषा मेहता यांनी गुप्त रेडिओ केंद्र चालवले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • चळवळीचे ठिकाण: गवालिया टँक मैदान, मुंबई.
  • गांधीजींचे प्रसिद्ध वाक्य: 'करो या मरो'.
  • गुप्त रेडिओ केंद्र: उषा मेहता आणि विठ्ठलभाई झवेरी.
  • प्रमुख नेते: महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू, सरदार पटेल, मौलाना आझाद.
  • महाराष्ट्रातील केंद्र: सातारा, नंदुरबार, चिमूर, आष्टी.

उदाहरणे

सातारा प्रतिसरकार

क्रांतिसिंह नाना पाटील यांनी सातारा येथे ब्रिटिशांच्या सत्तेला समांतर असे 'प्रतिसरकार' स्थापन केले होते.

चिमूर-आष्टी उठाव

विदर्भातील चिमूर आणि आष्टी येथे जनतेने हिंसक मार्गाने ब्रिटिशांविरुद्ध लढा दिला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

चळवळीची तारीख (८ ऑगस्ट १९४२) आणि ९ ऑगस्टची अटक लक्षात ठेवा.
महाराष्ट्रातील प्रतिसरकार आणि नेत्यांची नावे वारंवार विचारली जातात.
चळवळीला 'ऑगस्ट क्रांती' असेही म्हणतात, हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

चळवळीची सुरुवात ८ ऑगस्ट की ९ ऑगस्ट यात गोंधळ होतो. ठराव ८ ला झाला, अटक ९ ला झाली.
प्रतिसरकारचे संस्थापक म्हणून नाना पाटील यांचे नाव विसरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारत छोडो चळवळीचा ठराव कोणत्या शहरात मंजूर झाला?
अपुणे
बमुंबई
कनागपूर
डदिल्ली
योग्य उत्तर: ब) मुंबई

स्पष्टीकरण: ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर हा ठराव मंजूर झाला.
2. महात्मा गांधींनी 'करो या मरो' हा मंत्र कोणत्या चळवळीत दिला?
अअसहकार चळवळ
बसविनय कायदेभंग
कभारत छोडो चळवळ
डखिलाफत चळवळ
योग्य उत्तर: क) भारत छोडो चळवळ

स्पष्टीकरण: १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनादरम्यान गांधीजींनी हा मंत्र दिला.
3. सातारा येथे प्रतिसरकारची स्थापना कोणी केली?
अक्रांतिसिंह नाना पाटील
बविनायक सावरकर
कसुभाषचंद्र बोस
डडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
योग्य उत्तर: अ) क्रांतिसिंह नाना पाटील

स्पष्टीकरण: क्रांतिसिंह नाना पाटील यांनी सातारा येथे प्रतिसरकार स्थापन केले होते.
4. भारत छोडो चळवळीदरम्यान गुप्त रेडिओ केंद्र कोणी चालवले?
असरोजिनी नायडू
बउषा मेहता
कअरुणा असफ अली
डसुचेता कृपलानी
योग्य उत्तर: ब) उषा मेहता

स्पष्टीकरण: उषा मेहता यांनी मुंबईत गुप्त रेडिओ केंद्र चालवून चळवळीचा प्रसार केला.
5. भारत छोडो चळवळ कोणत्या वर्षी सुरू झाली?
अ१९२०
ब१९३०
क१९४०
ड१९४२
योग्य उत्तर: ड) १९४२

स्पष्टीकरण: भारत छोडो चळवळ १९४२ मध्ये सुरू झाली.
6. गवालिया टँक मैदानावर तिरंगा कोणी फडकवला?
अअरुणा असफ अली
बकस्तुरबा गांधी
कविजयलक्ष्मी पंडित
डसरोजिनी नायडू
योग्य उत्तर: अ) अरुणा असफ अली

स्पष्टीकरण: ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी अरुणा असफ अली यांनी गवालिया टँकवर तिरंगा फडकवला.
7. चिमूर आणि आष्टी हे उठावाचे केंद्र कोणत्या राज्यात होते?
अगुजरात
बमहाराष्ट्र
कबिहार
डबंगाल
योग्य उत्तर: ब) महाराष्ट्र

स्पष्टीकरण: चिमूर आणि आष्टी हे महाराष्ट्रातील विदर्भातील प्रमुख केंद्र होते.
8. भारत छोडो चळवळीला कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अऑगस्ट क्रांती
बसप्टेंबर क्रांती
कस्वराज्य लढा
डअहिंसक लढा
योग्य उत्तर: अ) ऑगस्ट क्रांती

स्पष्टीकरण: ऑगस्ट महिन्यात सुरू झाल्यामुळे याला 'ऑगस्ट क्रांती' म्हणतात.
9. भारत छोडो आंदोलनावेळी भारताचे व्हाइसरॉय कोण होते?
अलॉर्ड माउंटबॅटन
बलॉर्ड लिनलिथगो
कलॉर्ड वेव्हेल
डलॉर्ड कर्झन
योग्य उत्तर: ब) लॉर्ड लिनलिथगो

स्पष्टीकरण: १९४२ मध्ये लॉर्ड लिनलिथगो हे भारताचे व्हाइसरॉय होते.
10. नंदुरबार येथील भारत छोडो आंदोलनात कोणाला हौतात्म्य प्राप्त झाले?
अशिरीषकुमार
बबाबू गेनू
कहुतात्मा अनंत कान्हेरे
डराजगुरु
योग्य उत्तर: अ) शिरीषकुमार

स्पष्टीकरण: नंदुरबार येथे शाळकरी विद्यार्थी शिरीषकुमार यांना गोळीबारात हौतात्म्य प्राप्त झाले.
11. भारत छोडो चळवळीच्या वेळी काँग्रेसचे अध्यक्ष कोण होते?
अजवाहरलाल नेहरू
बमौलाना आझाद
कसरदार पटेल
डसुभाषचंद्र बोस
योग्य उत्तर: ब) मौलाना आझाद

स्पष्टीकरण: १९४२ च्या काळात मौलाना अबुल कलाम आझाद हे काँग्रेसचे अध्यक्ष होते.
12. कोणत्या मिशनच्या अपयशानंतर भारत छोडो चळवळ सुरू झाली?
असायमन कमिशन
बक्रिप्स मिशन
ककॅबिनेट मिशन
डवेव्हेल योजना
योग्य उत्तर: ब) क्रिप्स मिशन

स्पष्टीकरण: क्रिप्स मिशनच्या अपयशानंतर गांधीजींनी भारत छोडोची हाक दिली.
13. भारत छोडो चळवळीत कोणत्या नेत्याला 'लोकनायक' म्हटले जाते?
अजयप्रकाश नारायण
बराम मनोहर लोहिया
कआचार्य नरेंद्र देव
डअशोक मेहता
योग्य उत्तर: अ) जयप्रकाश नारायण

स्पष्टीकरण: जयप्रकाश नारायण यांनी भूमिगत राहून चळवळीचे नेतृत्व केले, त्यांना लोकनायक म्हणतात.
14. भारत छोडो आंदोलनादरम्यान गांधीजींना कोठे बंदी बनवले होते?
अयेरवडा जेल
बआगाखान पॅलेस
कअंदमान जेल
डनागपूर जेल
योग्य उत्तर: ब) आगाखान पॅलेस

स्पष्टीकरण: गांधीजींना पुण्याच्या आगाखान पॅलेसमध्ये नजरकैदेत ठेवले होते.
15. भारत छोडो चळवळीत 'करो या मरो' चा अर्थ काय होता?
अहिंसा करा
बस्वातंत्र्य मिळवा किंवा मरण पत्करा
कब्रिटिशांना मारा
डपळून जा
योग्य उत्तर: ब) स्वातंत्र्य मिळवा किंवा मरण पत्करा

स्पष्टीकरण: याचा अर्थ पूर्ण निष्ठेने स्वातंत्र्यासाठी लढा देणे असा होता.
16. प्रतिसरकारचे मुखपत्र कोणते होते?
अस्वतंत्र भारत
बक्रांति
ककेसरी
डमराठा
योग्य उत्तर: ब) क्रांति

स्पष्टीकरण: प्रतिसरकारचे मुखपत्र 'क्रांति' हे होते.
17. भारत छोडो चळवळीत कोणत्या गटाने सहभाग घेतला नाही?
अमुस्लिम लीग
बहिंदू महासभा
ककम्युनिस्ट पार्टी
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: या तिन्ही संघटनांनी भारत छोडो चळवळीला सक्रिय पाठिंबा दिला नव्हता.
18. भारत छोडो चळवळीच्या काळात भूमिगत चळवळीचे नेतृत्व कोणी केले?
अजयप्रकाश नारायण
बराम मनोहर लोहिया
कअरुणा असफ अली
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: हे सर्व नेते भूमिगत राहून चळवळ चालवत होते.
19. भारत छोडो चळवळीचा ठराव कोणी मांडला होता?
अजवाहरलाल नेहरू
बसरदार पटेल
कमहात्मा गांधी
डराजेंद्र प्रसाद
योग्य उत्तर: अ) जवाहरलाल नेहरू

स्पष्टीकरण: जवाहरलाल नेहरू यांनी भारत छोडोचा ठराव मांडला होता.
20. भारत छोडो चळवळीचे स्वरूप कसे होते?
अकेवळ अहिंसक
बकेवळ हिंसक
कजनआंदोलन
डकेवळ कायदेशीर
योग्य उत्तर: क) जनआंदोलन

स्पष्टीकरण: हे एक व्यापक जनआंदोलन होते ज्यात सर्व स्तरातील लोकांनी सहभाग घेतला.
विषयातील सर्व नोट्स