असहकार चळवळ (१९२०-१९२२) | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
असहकार चळवळ (१९२०-१९२२)
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
असहकार चळवळ ही महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील पहिली मोठी जनआंदोलन चळवळ होती. जालियनवाला बाग हत्याकांड आणि रॉलेट ॲक्टच्या निषेधार्थ ही चळवळ सुरू करण्यात आली.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ब्रिटिश सरकारला कोणत्याही प्रशासकीय किंवा कायदेशीर कामात मदत न करणे.
आपल्या देशात तयार झालेल्या वस्तूंचा वापर करणे आणि परदेशी मालावर बहिष्कार टाकणे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- १९२० च्या नागपूर अधिवेशनात सी. आर. दास यांनी असहकार चळवळीचा ठराव मांडला.
- सरकारी पदव्या आणि सन्मानांचा त्याग करण्यात आला.
- राष्ट्रीय शाळा आणि महाविद्यालयांची स्थापना करण्यात आली.
- तिलक स्वराज्य फंडाची स्थापना करण्यात आली.
- चौरी-चौरा घटनेनंतर १२ फेब्रुवारी १९२२ रोजी चळवळ मागे घेण्यात आली.
महत्त्वाची तथ्ये
- असहकार चळवळीचे नेतृत्व महात्मा गांधी यांनी केले.
- चौरी-चौरा घटना उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्ह्यात घडली.
- या चळवळीत पहिल्यांदाच मोठ्या प्रमाणावर महिला आणि ग्रामीण जनतेचा सहभाग होता.
- गांधीजींनी 'कैसर-ए-हिंद' ही पदवी परत केली.
उदाहरणे
बहिष्कार
वकिलांनी सरकारी न्यायालये सोडली आणि विद्यार्थ्यांनी सरकारी शाळांवर बहिष्कार टाकला.
रचनात्मक कार्यक्रम
खादीचा प्रसार करणे, अस्पृश्यता निवारण आणि हिंदू-मुस्लिम एकता वाढवणे.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: १९२० च्या नागपूर अधिवेशनात असहकार चळवळीचा ठराव मंजूर झाला.
स्पष्टीकरण: चौरी-चौरा येथील हिंसक घटनेनंतर गांधीजींनी चळवळ स्थगित केली.
स्पष्टीकरण: गांधीजींनी ब्रिटिश सरकारकडून मिळालेली 'कैसर-ए-हिंद' ही पदवी परत केली.
स्पष्टीकरण: ब्रिटिश प्रशासनाला कोणत्याही कामात सहकार्य न करणे हे मुख्य उद्दिष्ट होते.
स्पष्टीकरण: चौरी-चौरा घटना उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्ह्यात घडली.
स्पष्टीकरण: लोकमान्य टिळकांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ 'तिलक स्वराज्य फंड' उभारला गेला.
स्पष्टीकरण: नागपूर अधिवेशनात सी. आर. दास यांनी असहकार चळवळीचा ठराव मांडला.
स्पष्टीकरण: असहकार चळवळ १९२० मध्ये सुरू झाली.
स्पष्टीकरण: सरकारी शाळा, न्यायालये आणि परदेशी कापड या सर्वांवर बहिष्कार टाकण्याचे आवाहन होते.
स्पष्टीकरण: असहकार चळवळीला खिलाफत चळवळीचा मोठा पाठिंबा मिळाला होता.
स्पष्टीकरण: चौरी-चौरा घटना ५ फेब्रुवारी १९२२ रोजी घडली.
स्पष्टीकरण: असहकार चळवळीचे नेतृत्व महात्मा गांधी यांनी केले.
स्पष्टीकरण: स्वदेशीचा स्वीकार आणि खादीचा वापर यावर भर देण्यात आला होता.
स्पष्टीकरण: सरकारी शाळांवर बहिष्कार टाकून राष्ट्रीय शाळांची स्थापना करण्यात आली.
स्पष्टीकरण: बार्डोली येथे झालेल्या काँग्रेसच्या बैठकीत चळवळ मागे घेण्याचा निर्णय झाला.
स्पष्टीकरण: असहकार चळवळ पूर्णपणे अहिंसक मार्गाने चालवण्याचे ठरले होते.
स्पष्टीकरण: अनेक वकिलांनी सरकारी न्यायालये सोडून चळवळीत भाग घेतला.
स्पष्टीकरण: या चळवळीमुळे भारतीय जनतेत मोठ्या प्रमाणावर राजकीय जागृती झाली.
स्पष्टीकरण: या चळवळीत ग्रामीण जनता आणि महिलांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणावर होता.
स्पष्टीकरण: खादी हे स्वातंत्र्य आणि स्वदेशीचे प्रतीक बनले होते.