MahaExam अभ्यास नोट्स

असहकार चळवळ (१९२०-१९२२) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

असहकार चळवळ (१९२०-१९२२)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

असहकार चळवळ ही महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील पहिली मोठी जनआंदोलन चळवळ होती. जालियनवाला बाग हत्याकांड आणि रॉलेट ॲक्टच्या निषेधार्थ ही चळवळ सुरू करण्यात आली.

सविस्तर माहिती

१९२० च्या नागपूर अधिवेशनात काँग्रेसने असहकार चळवळीचा ठराव मंजूर केला. या चळवळीचे मुख्य उद्दिष्ट ब्रिटिश प्रशासनाला सहकार्य न करणे हे होते. यात सरकारी शाळा, महाविद्यालये, न्यायालये आणि परदेशी वस्तूंचा त्याग करण्याचे आवाहन करण्यात आले. स्वदेशीचा स्वीकार आणि खादीचा वापर यावर भर देण्यात आला. मात्र, ५ फेब्रुवारी १९२२ रोजी चौरी-चौरा घटनेमुळे हिंसक वळण लागल्याने गांधीजींनी ही चळवळ स्थगित केली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

असहकार

ब्रिटिश सरकारला कोणत्याही प्रशासकीय किंवा कायदेशीर कामात मदत न करणे.

स्वदेशी

आपल्या देशात तयार झालेल्या वस्तूंचा वापर करणे आणि परदेशी मालावर बहिष्कार टाकणे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • १९२० च्या नागपूर अधिवेशनात सी. आर. दास यांनी असहकार चळवळीचा ठराव मांडला.
  • सरकारी पदव्या आणि सन्मानांचा त्याग करण्यात आला.
  • राष्ट्रीय शाळा आणि महाविद्यालयांची स्थापना करण्यात आली.
  • तिलक स्वराज्य फंडाची स्थापना करण्यात आली.
  • चौरी-चौरा घटनेनंतर १२ फेब्रुवारी १९२२ रोजी चळवळ मागे घेण्यात आली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • असहकार चळवळीचे नेतृत्व महात्मा गांधी यांनी केले.
  • चौरी-चौरा घटना उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्ह्यात घडली.
  • या चळवळीत पहिल्यांदाच मोठ्या प्रमाणावर महिला आणि ग्रामीण जनतेचा सहभाग होता.
  • गांधीजींनी 'कैसर-ए-हिंद' ही पदवी परत केली.

उदाहरणे

बहिष्कार

वकिलांनी सरकारी न्यायालये सोडली आणि विद्यार्थ्यांनी सरकारी शाळांवर बहिष्कार टाकला.

रचनात्मक कार्यक्रम

खादीचा प्रसार करणे, अस्पृश्यता निवारण आणि हिंदू-मुस्लिम एकता वाढवणे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

अधिवेशनाचे अध्यक्ष आणि ठिकाण लक्षात ठेवा.
चळवळ सुरू होण्याचे आणि संपण्याचे वर्ष पाठ करा.
चौरी-चौरा घटनेचा चळवळीवर झालेला परिणाम समजून घ्या.

⚠️ सामान्य चुका

असहकार चळवळ आणि सविनय कायदेभंग चळवळ यात गल्लत करणे.
चौरी-चौरा घटनेचे ठिकाण चुकीचे लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. असहकार चळवळीचा ठराव कोणत्या अधिवेशनात मंजूर झाला?
अकलकत्ता
बनागपूर
कमुंबई
डअलाहाबाद
योग्य उत्तर: ब) नागपूर

स्पष्टीकरण: १९२० च्या नागपूर अधिवेशनात असहकार चळवळीचा ठराव मंजूर झाला.
2. असहकार चळवळ कोणत्या घटनेनंतर स्थगित करण्यात आली?
अरॉलेट ॲक्ट
बजालियनवाला बाग
कचौरी-चौरा
डखिलाफत चळवळ
योग्य उत्तर: क) चौरी-चौरा

स्पष्टीकरण: चौरी-चौरा येथील हिंसक घटनेनंतर गांधीजींनी चळवळ स्थगित केली.
3. असहकार चळवळीच्या काळात गांधीजींनी कोणती पदवी परत केली?
असर
बरायबहादूर
ककैसर-ए-हिंद
डमहात्मा
योग्य उत्तर: क) कैसर-ए-हिंद

स्पष्टीकरण: गांधीजींनी ब्रिटिश सरकारकडून मिळालेली 'कैसर-ए-हिंद' ही पदवी परत केली.
4. असहकार चळवळीचे मुख्य उद्दिष्ट काय होते?
अपूर्ण स्वराज्य
बब्रिटिश प्रशासनाला असहकार्य
कजमीन महसूल माफी
डस्वतंत्र मतदारसंघ
योग्य उत्तर: ब) ब्रिटिश प्रशासनाला असहकार्य

स्पष्टीकरण: ब्रिटिश प्रशासनाला कोणत्याही कामात सहकार्य न करणे हे मुख्य उद्दिष्ट होते.
5. चौरी-चौरा घटना कोणत्या राज्यात घडली?
अबिहार
बपंजाब
कउत्तर प्रदेश
डबंगाल
योग्य उत्तर: क) उत्तर प्रदेश

स्पष्टीकरण: चौरी-चौरा घटना उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्ह्यात घडली.
6. असहकार चळवळीच्या काळात कोणता फंड उभारला गेला?
अस्वराज्य फंड
बतिलक स्वराज्य फंड
कगांधी फंड
डस्वातंत्र्य फंड
योग्य उत्तर: ब) तिलक स्वराज्य फंड

स्पष्टीकरण: लोकमान्य टिळकांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ 'तिलक स्वराज्य फंड' उभारला गेला.
7. असहकार चळवळीचा ठराव नागपूर अधिवेशनात कोणी मांडला?
अमहात्मा गांधी
बजवाहरलाल नेहरू
कसी. आर. दास
डसुभाषचंद्र बोस
योग्य उत्तर: क) सी. आर. दास

स्पष्टीकरण: नागपूर अधिवेशनात सी. आर. दास यांनी असहकार चळवळीचा ठराव मांडला.
8. असहकार चळवळ कोणत्या वर्षी सुरू झाली?
अ१९१९
ब१९२०
क१९२१
ड१९२२
योग्य उत्तर: ब) १९२०

स्पष्टीकरण: असहकार चळवळ १९२० मध्ये सुरू झाली.
9. असहकार चळवळीत कशावर बहिष्कार टाकण्याचे आवाहन केले होते?
असरकारी शाळा
बन्यायालये
कपरदेशी कापड
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: सरकारी शाळा, न्यायालये आणि परदेशी कापड या सर्वांवर बहिष्कार टाकण्याचे आवाहन होते.
10. असहकार चळवळीच्या काळात कोणत्या चळवळीला पाठिंबा दिला गेला?
अखिलाफत चळवळ
बशेतकरी चळवळ
ककामगार चळवळ
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) खिलाफत चळवळ

स्पष्टीकरण: असहकार चळवळीला खिलाफत चळवळीचा मोठा पाठिंबा मिळाला होता.
11. चौरी-चौरा घटना कोणत्या वर्षी घडली?
अ१९२०
ब१९२१
क१९२२
ड१९२३
योग्य उत्तर: क) १९२२

स्पष्टीकरण: चौरी-चौरा घटना ५ फेब्रुवारी १९२२ रोजी घडली.
12. असहकार चळवळीचे नेतृत्व कोणी केले?
अलोकमान्य टिळक
बमहात्मा गांधी
कसरदार पटेल
डनेहरू
योग्य उत्तर: ब) महात्मा गांधी

स्पष्टीकरण: असहकार चळवळीचे नेतृत्व महात्मा गांधी यांनी केले.
13. असहकार चळवळीत कोणत्या गोष्टीचा स्वीकार करण्यास सांगितले होते?
अस्वदेशी
बपरदेशी वस्तू
कसरकारी नोकरी
डइंग्रजी शिक्षण
योग्य उत्तर: अ) स्वदेशी

स्पष्टीकरण: स्वदेशीचा स्वीकार आणि खादीचा वापर यावर भर देण्यात आला होता.
14. असहकार चळवळीच्या काळात कोणत्या प्रकारच्या शाळा सुरू झाल्या?
अमिशनरी शाळा
बराष्ट्रीय शाळा
कसरकारी शाळा
डखाजगी शाळा
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रीय शाळा

स्पष्टीकरण: सरकारी शाळांवर बहिष्कार टाकून राष्ट्रीय शाळांची स्थापना करण्यात आली.
15. असहकार चळवळ मागे घेण्याचा निर्णय कुठे घेण्यात आला?
अनागपूर
बबार्डोली
कलाहोर
डदिल्ली
योग्य उत्तर: ब) बार्डोली

स्पष्टीकरण: बार्डोली येथे झालेल्या काँग्रेसच्या बैठकीत चळवळ मागे घेण्याचा निर्णय झाला.
16. असहकार चळवळीचा मुख्य आधार कोणता होता?
अहिंसा
बअहिंसा
कशस्त्र बंड
डपरकीय मदत
योग्य उत्तर: ब) अहिंसा

स्पष्टीकरण: असहकार चळवळ पूर्णपणे अहिंसक मार्गाने चालवण्याचे ठरले होते.
17. असहकार चळवळीच्या काळात वकिलांनी काय केले?
असरकारी न्यायालये सोडली
बसरकारी नोकरी स्वीकारली
कनिवडणूक लढवली
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: अ) सरकारी न्यायालये सोडली

स्पष्टीकरण: अनेक वकिलांनी सरकारी न्यायालये सोडून चळवळीत भाग घेतला.
18. असहकार चळवळीचा परिणाम काय झाला?
अब्रिटिश सरकार कोसळले
बजनतेत राजकीय जागृती झाली
कभारताला स्वातंत्र्य मिळाले
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) जनतेत राजकीय जागृती झाली

स्पष्टीकरण: या चळवळीमुळे भारतीय जनतेत मोठ्या प्रमाणावर राजकीय जागृती झाली.
19. असहकार चळवळीत कोणत्या वर्गाचा सहभाग मोठा होता?
अकेवळ उच्चभ्रू
बकेवळ व्यापारी
कग्रामीण जनता आणि महिला
डकेवळ विद्यार्थी
योग्य उत्तर: क) ग्रामीण जनता आणि महिला

स्पष्टीकरण: या चळवळीत ग्रामीण जनता आणि महिलांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणावर होता.
20. असहकार चळवळीच्या काळात 'खादी' कशाचे प्रतीक बनली?
अगरीबी
बस्वातंत्र्य आणि स्वदेशी
कफॅशन
डसरकारी धोरण
योग्य उत्तर: ब) स्वातंत्र्य आणि स्वदेशी

स्पष्टीकरण: खादी हे स्वातंत्र्य आणि स्वदेशीचे प्रतीक बनले होते.